Nghiên Cứu Đa Dạng Các Loài Bò Sát và Ếch Nhái Tại Khu Dự Trữ Thiên Nhiên Động Châu - Khe Nước

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu sự đa dạng các loài bò sát reptilia và ếch nhái amphibia tại khu dự trữ thiên nhiên động, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Hà Văn Ngoạn
• Người hướng dẫn: TS. Lưu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên & môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái Tại Khu Dự Trữ Thiên Nhiên Động Châu - Khe Nước
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng luận các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm khí hậu, thủy văn
• 2.1.3. Địa hình và địa chất
• 2.1.4. Thảm thực vật rừng
• 2.1.5. Khu hệ động vật
• 2.2. Thực trạng về dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2.2.1. Đặc điểm dân số và dân tộc
• 2.2.2. Đặc điểm kinh tế
• 2.2.3. Đặc điểm xã hội và cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 3.4.2. Phương pháp phân tích hình thái và định danh mẫu vật BSEN
• 3.4.3. So sánh mức độ tương đồng về thành phần loài giữa các khu vực
• 3.4.4. Phương pháp đánh giá đặc điểm phân bố các loài bò sát, ếch nhái
• 3.4.5. Đánh giá tình trạng bảo tồn
• 3.4.6. Xác định các mối đe dọa
• 3.4.7. Đề xuất các giải pháp ưu tiên bảo tồn
• 3.5. Tư liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng về thành phần loài BSEN tại KDTTN Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.1.1. Đa dạng thành phần loài bò sát tại Khu DTTN Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.1.2. Đa dạng thành phần loài Ếch nhái tại KDTTN Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.2. Mô tả một số đặc điểm hình thái các loài Bò sát, ếch nhái ghi nhận mới cho Khu DTTN Động Châu - Khe Nước Trong
• 4.2.1. Đặc điểm hình thái các loài bò sát ghi nhận mới cho KVNC
• 4.2.2. Đặc điểm hình thái các loài Ếch nhái ghi nhận mới cho KVNC
• 4.3. Đặc điểm phân bố các loài bò sát, ếch nhái tại KVNC
• 4.3.1. Phân bố các loài bò sát theo đai cao
• 4.3.2. Phân bố bò sát, ếch nhái theo sinh cảnh
• 4.4. So sánh sự tương đồng của bò sát, ếch nhái KVNC với các VQG và KBT khác ở Việt Nam
• 4.5. Tình trạng bảo tồn và các mối đe dọa
• 4.5.1. Đánh giá tình trạng bảo tồn
• 4.5.2. Phân vùng ưu tiên bảo tồn các loài bò sát, ếch nhái tại KVNC
• 4.5.3. Các nhân tố đe dọa
• 4.6. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái Tại Động Châu Khe Nước

Khu Dự trữ Thiên nhiên Động Châu - Khe Nước là một trong những khu vực có sự đa dạng sinh học phong phú tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học của các loài bò sát và ếch nhái tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Theo thống kê, khu vực này có khoảng 790 loài bò sát và ếch nhái, trong đó có nhiều loài mới được phát hiện. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này là rất cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Dự Trữ Thiên Nhiên

Khu Dự trữ Thiên nhiên Động Châu - Khe Nước có địa hình đa dạng với nhiều loại sinh cảnh khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài bò sát và ếch nhái. Các nghiên cứu cho thấy khu vực này có sự phong phú về hệ sinh thái, từ rừng thường xanh đến các thủy vực.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại khu vực này không chỉ giúp xác định các loài mới mà còn cung cấp thông tin về tình trạng bảo tồn. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái của các loài bò sát và ếch nhái sẽ giúp đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nghiên cứu bò sát và ếch nhái, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những vấn đề lớn nhất là thiếu thông tin về các loài mới và tình trạng bảo tồn của chúng. Nhiều loài vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ, dẫn đến việc khó khăn trong việc đánh giá tình trạng bảo tồn.

2.1. Thiếu Thông Tin Về Các Loài Mới

Nhiều loài bò sát và ếch nhái mới được phát hiện nhưng chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng. Điều này gây khó khăn trong việc xác định tình trạng bảo tồn và các biện pháp cần thiết để bảo vệ chúng.

2.2. Tác Động Của Con Người Đến Hệ Sinh Thái

Sự phát triển của con người, bao gồm khai thác rừng và ô nhiễm môi trường, đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến quần thể bò sát và ếch nhái. Việc bảo tồn các loài này đang gặp nhiều khó khăn do các tác động tiêu cực từ hoạt động của con người.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái Tại Động Châu Khe Nước

Để nghiên cứu đa dạng sinh học tại khu vực này, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, phân tích hình thái và định danh mẫu vật. Việc sử dụng các công nghệ hiện đại cũng giúp nâng cao độ chính xác trong việc xác định các loài.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Thực Địa

Phương pháp điều tra thực địa là một trong những cách hiệu quả nhất để thu thập dữ liệu về bò sát và ếch nhái. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau trong khu Dự trữ Thiên nhiên để ghi nhận các loài.

3.2. Phân Tích Hình Thái và Định Danh Mẫu Vật

Phân tích hình thái giúp xác định các đặc điểm sinh học của các loài bò sát và ếch nhái. Việc định danh mẫu vật cũng rất quan trọng để cập nhật danh lục các loài tại khu vực này.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái Tại Động Châu Khe Nước

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu vực Động Châu - Khe Nước có sự đa dạng phong phú về các loài bò sát và ếch nhái. Nhiều loài mới đã được ghi nhận, góp phần làm phong phú thêm danh lục động vật của Việt Nam. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn.

4.1. Danh Lục Các Loài Bò Sát và Ếch Nhái Ghi Nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài bò sát và ếch nhái mới cho khu vực Động Châu - Khe Nước. Danh lục này sẽ là cơ sở để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn các loài này.

4.2. Tình Trạng Bảo Tồn Các Loài

Tình trạng bảo tồn của các loài bò sát và ếch nhái tại khu vực này đang gặp nhiều thách thức. Việc đánh giá tình trạng bảo tồn sẽ giúp đưa ra các biện pháp bảo vệ hiệu quả hơn cho các loài này.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát và Ếch Nhái

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại khu Dự trữ Thiên nhiên Động Châu - Khe Nước đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc bảo tồn các loài bò sát và ếch nhái. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào việc tiếp tục thu thập dữ liệu và áp dụng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn

Cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ các loài bò sát và ếch nhái tại khu vực này. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học cũng rất cần thiết.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc cập nhật danh lục các loài và đánh giá tình trạng bảo tồn. Việc áp dụng công nghệ mới trong nghiên cứu cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ lưỡng cư và bò sát Việt Nam ghi nhận mức độ đa dạng sinh học phong phú với khoảng 790 loài, bao gồm 502 loài bò sát và 288 loài ếch nhái. Trong bối cảnh nhiều hệ sinh thái rừng đang chịu áp lực nhân sinh nghiêm trọng, việc điều tra và đánh giá tài nguyên sinh vật tại các khu bảo tồn mới thành lập có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt quan trọng. Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong được thành lập chính thức theo Quyết định số 2156/QĐ-UBND ngày 25 tháng 06 năm 2020 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình. Khu dự trữ có tổng diện tích 22.132,93 ha thuộc địa bàn xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, sở hữu tỷ lệ che phủ rừng đạt tới 99%.

Trước năm 2020, dữ liệu sinh học tại khu vực còn nhiều khoảng trống khi mới chỉ có một đợt khảo sát sơ bộ vào năm 2015 ghi nhận 67 loài tại 4 tiểu khu. Nhằm hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học, đề tài tập trung xác định mức độ đa dạng thành phần loài bò sát và ếch nhái, phân tích đặc điểm phân bố theo sinh cảnh và độ cao, đồng thời đánh giá các nhân tố đe dọa để đề xuất giải pháp quản lý bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát 22 tiểu khu rừng trong khung thời gian từ tháng 07/2018 đến tháng 08/2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp danh lục cập nhật 83 loài và dữ liệu phân vùng bảo tồn, phục vụ đắc lực cho công tác quy hoạch chiến lược của ban quản lý khu dự trữ thiên nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tiếp cận liên ngành dựa trên lý thuyết phân loại học hình thái động vật có xương sống và nguyên lý sinh thái học quần xã. Các mô hình lý thuyết nền tảng bao gồm: hệ thống phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978), phân loại sinh cảnh theo chuẩn UNESCO (1973), và mô hình phân tầng sinh vật theo đai cao khu vực Đông Dương của Bain & Hurley (2011). Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm học thuật then chốt: Đa dạng thành phần loài, Cấu trúc quần xã sinh thái, Hệ số tương đồng Sorensen-Dice, và Tình trạng bảo tồn loài nguy cấp. Việc đánh giá thứ hạng bảo tồn được đối chiếu trực tiếp theo Danh lục Đỏ IUCN 2020, Sách Đỏ Việt Nam 2007, Nghị định số 06/2019/NĐ-CP và Nghị định số 64/2019/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được tích lũy qua 4 đợt thực địa chuyên sâu vào tháng 7/2018, tháng 3/2019, tháng 4/2019 và tháng 8/2020, đạt tổng nỗ lực 95 ngày làm việc với 38 lượt chuyên gia tham gia. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 207 mẫu vật, trong đó 204 mẫu được thu thập xử lý trong phòng thí nghiệm và 3 mẫu rùa được giám định trực tiếp ngoài hiện trường. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật điều tra theo tuyến kết hợp điểm thu mẫu tập trung. Hệ thống 10 tuyến điều tra chính được thiết lập bằng định vị vệ tinh GPS Garmin 78s, bao phủ các dải độ cao từ 120 m đến 1220 m và đi qua nhiều sinh cảnh suối, vách đá, rừng thứ sinh và rừng thường xanh. Thời gian điều tra chia thành hai ca: ban ngày từ 09:00 đến 16:00 và ban đêm từ 19:00 đến 24:00 nhằm thu thập tối đa các loài có tập tính hoạt động đêm.

Phương pháp phân tích hình thái tiến hành đo đạc chi tiết 38 chỉ số kích thước đầu, thân, chi và đuôi bằng thước kẹp điện tử Alpha-Tool với độ chính xác 0,01 mm. Nhằm so sánh mức độ tương đồng khu hệ giữa Động Châu - Khe Nước Trong với Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa và Vườn Quốc gia Cúc Phương, nghiên cứu sử dụng phần mềm PAST Statistic để tính chỉ số tương đồng sinh học Sorensen-Dice. Lý do lựa chọn phần mềm này cùng kỹ thuật Bootstrap 1000 lần lặp là nhằm đảm bảo tính khách quan toán học, kiểm soát biến thiên ngẫu nhiên và nâng cao độ tin cậy của các ma trận phân tích tương quan sinh thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích 204 mẫu vật và quan sát thực tế đã định danh được 56 loài (34 loài bò sát và 22 loài ếch nhái) thuộc 42 giống, 18 họ. Khi tích hợp với các công bố trước đây, danh lục khu hệ tại Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong được cập nhật lên 83 loài thuộc 21 họ. Nghiên cứu đã ghi nhận mới 16 loài cho danh lục khu dự trữ, bao gồm 11 loài bò sát (chiếm 68,75% tổng số phát hiện mới) và 5 loài ếch nhái (chiếm 31,25%).

Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện 1 loài bò sát lần đầu tiên ghi nhận phân bố tại tỉnh Quảng Bình là loài Rắn khuyết lào (Lycodon laoensis) với mẫu vật cái có chiều dài thân 346,6 mm. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung 3 họ bò sát mới cho khu dự trữ gồm họ Thằn lằn rắn (Anguidae), họ Rắn bồng (Homalopsidae) và họ Rắn hổ xiên (Pseudoxenodontidae). Về cấu trúc thành phần loài, ở lớp bò sát, họ Rắn nước (Colubridae) chiếm ưu thế lớn nhất với 14 loài (chiếm 28,57% tổng số loài bò sát), tiếp đến là họ Thằn lằn bóng (Scincidae) với 7 loài (chiếm 14,28%). Ở lớp ếch nhái, họ Ếch cây (Rhacophoridae) có số loài cao nhất với 10 loài (chiếm 29,41%), theo sau là họ Ếch nhái (Ranidae) với 8 loài (chiếm 23,53%).

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của khu hệ bắt nguồn từ cấu trúc địa hình và thảm phủ thực vật nguyên vẹn, trong đó kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp chiếm tỷ lệ 55,56% diện tích (12.555,09 ha) kết hợp mạng lưới khe suối Sa Ram và Khe Bang dày đặc. Cấu trúc số liệu được minh họa trực quan thông qua các biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ giống loài theo từng họ và biểu đồ dendrogram phân nhánh đa dạng sinh học. Kết quả phân tích đa biến trên phần mềm PAST với 1000 lần nhắc lại xác nhận Động Châu - Khe Nước Trong có mối tương đồng hệ sinh thái rất cao với Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa và Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Về quy luật sinh thái, hơn 70% số loài tập trung phân bố ở đai cao dưới 800 m và sinh cảnh rừng thường xanh ít bị tác động do có độ ẩm cao và tầng thảm mục phong phú. Tuy nhiên, dữ liệu thực địa cũng cảnh báo hai áp lực nhân sinh lớn. Đoạn đường Hồ Chí Minh nhánh Tây chạy qua tiểu khu 534 chia cắt sinh cảnh, làm tăng tỷ lệ tử vong của bò sát do phương tiện giao thông, thể hiện qua mẫu Rắn leo cây thường (Dendrelaphis pictus) thu nhận được trên mặt đường. Ngoài ra, tập quán săn bắt động vật hoang dã làm thực phẩm tại khu vực giáp ranh xã Lâm Thủy đang đe dọa trực tiếp đến tính ổn định của các quần thể lưỡng cư và bò sát bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa và đánh giá các mối đe dọa sinh thái, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tăng cường tuần tra, giám sát nghiêm ngặt tại các tiểu khu ưu tiên bảo tồn cao như tiểu khu 527, 529 và 534 nhằm giảm thiểu 80% tình trạng săn bắt động vật trái phép trong giai đoạn 2021-2023 do Ban Quản lý Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong và Hạt Kiểm lâm Lệ Thủy chủ trì.
2. Thiết lập hạ tầng giảm thiểu tai nạn sinh thái bằng cách lắp đặt biển cảnh báo hạn chế tốc độ và xây dựng tối thiểu 3 cống chui sinh thái tại các điểm giao cắt trọng điểm trên đường Hồ Chí Minh nhánh Tây qua tiểu khu 534 trong giai đoạn 2022-2024 do Sở Giao thông Vận tải phối hợp ban quản lý khu bảo tồn triển khai.
3. Tổ chức chương trình truyền thông nâng cao nhận thức bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững cho 100% thôn bản tại 2 xã vùng đệm Kim Thủy và Lâm Thủy nhằm nâng cao mức độ hiểu biết của người dân đạt trên 90% trong giai đoạn 2021-2025 do Ủy ban nhân dân huyện Lệ Thủy và các tổ chức bảo tồn tài trợ.
4. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa GIS và bản đồ phân vùng bảo tồn chi tiết cho 22 tiểu khu rừng, duy trì tần suất điều tra cập nhật định kỳ 2 năm một lần trong giai đoạn 2021-2030 dưới sự phối hợp giữa Trường Đại học Lâm nghiệp và các viện nghiên cứu chuyên ngành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Vận dụng cơ sở dữ liệu 83 loài và khung phân vùng bảo tồn để xây dựng đề án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2021-2030.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên, Lâm nghiệp và Sinh thái học: Sử dụng quy trình đo đạc 38 chỉ số hình thái học chuẩn xác và phương pháp phân tích thống kê PAST làm tài liệu học tập và nghiên cứu thực địa.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế và phi chính phủ: Khai thác dẫn liệu về 16 loài ghi nhận mới và danh mục các loài nguy cấp trong Sách Đỏ để hoạch định nguồn vốn tài trợ và triển khai các dự án bảo tồn đa dạng sinh học.
• Cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh và huyện: Sử dụng kết quả đánh giá hiện trạng tài nguyên sinh vật để thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và quy hoạch hành lang đa dạng sinh học trên diện tích 22.132,93 ha.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn đã bổ sung được bao nhiêu loài mới cho danh lục khu dự trữ thiên nhiên? Nghiên cứu đã ghi nhận bổ sung 16 loài mới (11 loài bò sát và 5 loài ếch nhái), nâng tổng số loài bò sát và ếch nhái tích lũy tại khu dự trữ lên 83 loài thuộc 21 họ, đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện danh mục sinh vật vùng Bắc Trung Bộ.

• Loài bò sát nào lần đầu tiên được ghi nhận phân bố tại địa bàn tỉnh Quảng Bình? Đó là loài Rắn khuyết lào (Lycodon laoensis) thuộc họ Rắn nước Colubridae, được phát hiện tại sinh cảnh ven suối ban đêm với chiều dài thân đo được là 346,6 mm và chiều dài đuôi 91,9 mm.

• Dạng sinh cảnh nào có mức độ phong phú thành phần loài cao nhất trong khu vực? Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp chiếm 55,56% diện tích (12.555,09 ha) ở đai cao dưới 800 m sở hữu độ phong phú thành phần loài cao nhất nhờ thảm phủ rậm rạp, nguồn ẩm dồi dào và mạng lưới thủy văn phân nhánh.

• Phương pháp nào được sử dụng để phân tích mức độ tương đồng giữa các khu hệ động vật? Nghiên cứu áp dụng chỉ số tương đồng sinh thái Sorensen-Dice và phân tích thống kê đa biến trên phần mềm PAST Statistic với thuật toán Bootstrap 1000 lần lặp để so sánh khách quan với các vườn quốc gia lân cận.

• Mối đe dọa nhân sinh trực tiếp lớn nhất đối với bò sát và ếch nhái tại khu vực là gì? Hai mối đe dọa lớn nhất là tai nạn giao thông trên tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh Tây đoạn qua tiểu khu 534 và hoạt động săn bắt động vật tự nhiên làm thực phẩm tại khu vực giáp ranh xã Lâm Thủy.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu học thuật với 5 đóng góp chính:

• Chuẩn hóa danh lục 83 loài bò sát và ếch nhái thuộc 21 họ tại Khu Dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong.
• Ghi nhận bổ sung 16 loài mới cho khu bảo tồn và 1 loài ghi nhận mới cho tỉnh Quảng Bình (Rắn khuyết lào).
• Làm sáng tỏ quy luật phân bố sinh thái của khu hệ theo 3 đai cao và 3 dạng sinh cảnh trên diện tích 22.132,93 ha.
• Đo đạc chính xác 38 chỉ số hình thái học trên 207 mẫu vật nghiên cứu, tạo lập bộ mẫu vật đối chứng khoa học tin cậy.
• Xây dựng bản đồ phân vùng ưu tiên bảo tồn cấp tiểu khu và đề xuất khung giải pháp quản lý khả thi cho giai đoạn 2021-2025.

Kết quả của luận văn tạo tiền đề vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về sinh học phân tử ADN và giám sát quần thể loài nguy cấp. Các cơ quan quản lý và nhà khoa học hãy kết nối ngay với nhóm nghiên cứu để ứng dụng kết quả này vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng luận các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và có địa hình phức tạp tạo nên sự đa dạng về sinh cảnh ở cả vùng đồng bằng, trung du và vùng núi nên phù hợp cho sự phát triển của động vật nói chung, ếch nhái và bò sát nói riêng. Nỗ lực nghiên cứu về ếch nhái và bò sát ở Việt Nam được thể hiện qua các giai đoạn cụ thể như sau: Công trình được công bố đầu tiên về bò sát và lưỡng cư ở Việt Nam phải kế đến cuốn ''Nam dược thần hiệu'' của Tuệ Tĩnh đã liệt kê các vị thuốc được làm từ các loài bò sát và lưỡng cư (được dịch sang tiếng Việt và tái bản vào năm 1972). Giai đoạn trước năm 1945: đã có một số nhà khoa học nước ngoài nghiên cứu về bò sát và lưỡng cư ở khu vực Đông Dương, trong đó có Việt Nam.

Hàng loạt các sách chuyên khảo được ra đời trong thời gian này có thể kể đến như Bourret (1936, 1941, 1942) và Smith (1921, 1935, 1943). Giai đoạn 1954-1975: nghiên cứu về bò sát và lưỡng cư ở miền Bắc do các nhà khoa học trong nước thực hiện như Đào Văn Tiến, Trần Kiên, Lê Vũ Khôi, các công bố về thành phần loài và sinh thái của các bò sát và lưỡng cư (Dao 1957, 1962). Ở miền Nam đáng chú ý là công trình nghiên cứu về rắn của Camp-den Main (1970). Giai đoạn 1975-1996: với sự kết hợp của các nhà khoa học trong và ngoài nước các nghiên cứu tập trung vào khám phá đa dạng thành phần loài đã tiến hành ở nhiều vùng khác nhau trong cả nước.

Nổi bật trong giai đoàn này có thể kể đến các khóa định loài về bò sát và lưỡng cư của Đào Văn Tiến (1977, 1978, 1879, 1981, 1982). Nguyễn Văn Sáng & Hồ Thu Cúc (1996) đã ghi nhận ở Việt Nam có 340 loài bò sát và lưỡng cư đến năm 1996. Giai đoạn từ 1997 đến nay: bên cạnh phương pháp định loài hình thái truyền thống, nhờ sự hỗ trợ của phương pháp sinh học phân tử trong phân tích các mối quan hệ di truyền đã góp phần khám phá thêm nhiều loài bò sát và lưỡng cư mới cho Việt Nam. Với tổng số 458 loài vào năm 2005 (Nguyễn Văn Sáng và cs 2005) 3 đã tăng lên 545 loài vào năm 2009 (Nguyen et al.

Theo thống kê của hai trang web về cơ sơ dữ liệu của bò sát và ếch nhái thế giới (Reptile database and Amphibian Species of the World) thì số lượng loài bò sát và ếch nhái của Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại năm 2020 là khoảng 790 loài, trong đó có 288 loài ếch nhái, 214 loài thằn lằn, 248 loài rắn, 37 loài rùa và 3 loài cá sấu (Uetz & Hošek 2020; Forst 2020). Những kết quả nghiên cứu về khu hệ ếch nhài và bò sát tại khu vực hệ sinh thái núi đá vôi ở Việt Nam gần đây có thể kể đến: Luu et al. 2013 đã báo cáo tổng cộng 151 loài (101 loài bò sát và 50 loài lưỡng cư) trong đó ghi nhận 13 loài mới cho VQG Phong Nha - Kẻ Bàng và tỉnh Quảng Bình, theo Ziegler et al. 2014 đã cung cấp một danh lục của 102 loài (50 loài lưỡng cư và 52 loài bò sát) trong đó ghi nhận lần đầu tiên cho tỉnh Hà Giang 8 loài ếch nhái và 12 loài bò sát.

Nguyen et al. 2016 đã ghi nhận 31 loài lưỡng cư và bò sát từ kết quả nghiên cứu thực địa ở năm 2015 và 2016 trong đó có 8 loài mới ghi nhận cho huyện Hướng Hóa và 4 loài ghi nhận mới cho tỉnh Quảng Trị. Pham et al. 2017 đã lần đầu báo cáo 21 loài ếch nhái cho hệ sinh thái núi đá vôi của huyện Hà Lang, tỉnh Cao Bằng trong đó ghi nhận mới 3 loài (Odorrana bacboensis, O.

graminea, Rhacophorus maximus) cho tỉnh Cao Bằng. Số loài mới cho khoa học được công bố hàng năm cũng tăng lên rõ rệt qua các thời kỳ. Nếu trong thời kỳ 1954-1975 chỉ phát hiện được 1 loài bò sát mới cho khoa học, thì từ năm 1976-1996, số loài phát hiện mới cho khoa học đã tăng lên 16 loài (4 loài ếch nhái, 12 loài bò sát), trong giai đoạn từ 1996-2005 số lượng loài mới phát hiện là 57 loài (28 loài ếch nhái, 29 loài bò sát), trong giai đoạn 5 năm gần đây từ 2015-2020 số lượng loài mới phát hiện đã tăng nhanh lên đến 123 loài cho Việt Nam (94 loài ếch nhái và 39 loài bò sát). Một số loài mới được công bố gần đây có thể kể đến: 53 loài BSEN mới được công bố với mẫu chuẩn thu ở Việt Nam với 33 loài ếch nhái, 20 loài bò sát chẳng hạn như: Cyrtodactylus bobrovi (Nguyen, Le, Van Pham, Ngo, Hoang, The Pham & Ziegler, 2015; Cyrtodactylus Soni( Le, Nguyen, Le & Ziegler, 2016); Dixonius Minhlei (Ziegler, Botov, Nguyen, Bauer, Brennan, Ngo & Nguyen, 2016); Oligodon Condaoensis (Nguyen, Nguyen, Le & 4 Murphy, 2016); Cyrtodactylus Gialaiensis (Luu, Dung, Nguyen, Le & Ziegler, 2017); Cyrtodactylus Sonlaensis (Nguyen, Pham, Ziegler, Ngo & Le, 2017); Opisthotropis Voquyi (Ziegler, David, Ziegler, Pham, Nguyen & Le, 2018); Parafimbrios Vietnamensis (Ziegler, Ngo, Pham, Nguyen, Le & Nguyen, 2018); Acanthosaura phongdienensis (Nguyen, Jin, Vo, Nguyen, Zhou, Che, Murphy & Zhang, 2019); Cyrtodactylus taybacensis (Pham, Le, Ngo, Ziegler, Nguyen, 2019); Scincella badenensis (Nguyen, Nguyen, Nguyen & Murphy, 2019); Lycodon namdongensis (Luu, Ziegler , Ha, Le & Hoang, 2019); Oligodon rostralis (Nguyen, Tran, Nguyen, Neang, Yushenko & Poyarkov, 2020); Rhacophorus vanbanicus (Kropachev, Orlov, Ninh, and Nguyen, 2019); Megophrys caobangensis (Nguyen, Pham, Nguyen, Luong, and Ziegler, 2020); Gacixalus trieng (Rowley, Le, Hoang, Cao, and Dau, 2020); Kurixalus gracilloides (Nguyen, Duong, Luu, and Poyarkov, 2020); Tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá thì Nguyen Thanh Luan et al (2016) đã nghiên cứu trong giai đoàn 2015 đến 2016 và đã bổ sung cho danh lục của Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá.

Báo cáo này đã hoàn thành danh lục với 31n loài bò sát, ếch nhái với 16 họ thuộc 2 bộ. Hiện tại nhiều số liệu đã cũ, chưa kịp cập nhật bổ sung mới. Nhiều loài còn đang thiếu thông tin và dẫn liệu vì vậy cần điều tra bổ sung và cập nhật những thông tin mới nhất để có được số liệu tham khảo cho những nghiên cứu sau này. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu Một số công trình nghiên cứu điển hình về bò sát, ếch nhái tại Quảng Bình có thể kể đến các nghiên cứu tại VQG Phong Nha - Kẻ Bàng nơi được đánh giá cao về tính đa dạng sinh học.

VQG Phong Nha - Kẻ Bàng đã công bố danh lục bò sát, ếch nhái với 151 loài, trong đó có 50 loài lưỡng cư, 12 loài rùa, 31 loài thằn lằn, và 58 loài rắn. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây ở tỉnh Quảng Bình chỉ tập trung chủ yếu tại VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, các khu vực khác chưa được quan tâm. Đặc biệt là KDTTN Động Châu - Khe Nước Trong, mới được điều tra duy nhất một lần vào năm 2015 bởi Phạm Thế Cường và cộng sự, kết quả báo cáo có 67 loài bò sát, ếch nhái tại khu vực Động Châu - Khe Nước Trong (Rừng phòng hộ Động Châu), tuy 5 nhiên nghiên cứu này chỉ mới tập trung ở một số tiểu khu như 528, 534, 533, 535, do vậy cần có thêm nghiên cứu để cập nhật và bổ sung thông tin. Hơn nữa, từ khi thành lập vào ngày 25 tháng 06 năm 2020, chưa có nghiên cứu nào về các loài bò sát, ếch nhái tại khu vực này.

Đây sẽ là thông tin để bổ sung cho KVNC về thành phần loài bò sát, ếch nhái cũng như sự đa dạng của nó. Khu DTTN Động Châu - Khe Nước Trong, tỉnh Quảng Bình là một khu vực có diện tích rộng và có sinh cảnh đa dạng phong phú từ rừng thường xanh đến các thủy vực và đồng ruộng. Đây là môi trường phát triển của nhiều loài bò sát, ếch nhái. Nhưng do sự tác động mạnh mẽ của con người nên đã gây nhiều ảnh hưởng đến quần thể loài bò sát, ếch nhái.

Kết quả nghiên cứu thành phần loài bò sát, ếch nhái tại đây sẽ là cơ sở để có các giải pháp bảo tồn hiệu quả nhằm khôi phục khu hệ bò sát ếch nhái góp phần bảo tồn nguồn gen. Vì vậy, những nghiên cứu để bổ sung thành phân loài, cập nhật hệ thống phân loại, phân bố và đánh giá tình trạng bảo tồn khu hệ bò sát, ếch nhái trong khu vực là hết sức cần thiết. Từ đó đề xuất các phương pháp bảo tồn khu hệ bò sát, ếch nhái nói riêng và khu hệ động vật tại Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình nói chung. 6 Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2.

Điều kiện tự nhiên 2. Vị trí địa lý Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong được thành lập theo quyết định số 2156/QĐ-UNND ngày 25 tháng 06 năm 2020 của chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình, nằm ở phía Tây - Nam tỉnh Quảng Bình thuộc địa giới hành chính xã Kim Thủy, huyện Lệ Thủy. Phía Tây giáp với CHDCND Lào, phía Đông giáp với xã Ngân Thuỷ, phía Bắc giáp với xã Lâm Thuỷ (huyện Lệ Thuỷ), phía Nam giáp với KBTTN Bắc Hướng Hoá (tỉnh Quảng Trị). Khu DTTN Động Châu - Khe Nước Trong có 22 tiểu khu, với tổng diện tích là 22.

Có toạ độ địa lý: Từ 16° 55' 19'' đến 17° 4' 55'' vĩ độ bắc Từ 106° 32' 50'' đến 106° 48' 26'' kinh độ đông 2. Đặc điểm khí hậu, thủy văn 2. Khí hậu Khu vực nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông tương đối lạnh. Hàng năm mùa khô kéo dài từ tháng 4 đến đầu tháng 9 (khô hạn gay gắt nhất trong tháng 6 và tháng 7), mùa mưa từ cuối 9 đến tháng 12, mưa nhiều nhất vào thời kỳ cuối mùa thu (tháng 10 và tháng 11), Trong khu vực không có trạm quan trắc khí tượng, chỉ có trạm Khe Sanh là gần với khu vực nhất và có điều kiện tương đối phù hợp để tham khảo.

Theo số liệu quan trắc khí tượng 20 năm tại Khe Sanh, các chỉ tiêu khí tượng trung bình như sau: - Nhiệt độ bình quân năm 22,3 0C - Nhiệt độ bình quân tối cao 25,8 0C vào tháng 6, - Nhiệt độ bình quân tối thấp 18,1 0C vào tháng 1, - Lượng mưa bình quân năm 2.079 mm, - Lượng mưa bình quân tháng thấp nhất 18,8 mm vào tháng 2, - Lượng mưa bình quân tháng cao nhất nhất 456,2 mm vào tháng 10, Có 3 loại gió mùa chính thịnh hành trong khu vực.