CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC TIỀN LƯƠNG TRONG DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm tiền lương Tiền lương giữ vai đặc biệt quan trọng đối với người lao động bởi đây là công cụ quản lí góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động SXKD của các doanh nghiệp.
Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO): Tiền lương là số tiền mà người chủ sử dụng lao động trả cho người lao động theo một số lượng công việc nhất định theo thời gian, tiền lương không chỉ đơn giản là phản ánh quan hệ kinh tế giữa người sử dụng lao động và người lao động mà do tính chất đặc biệt của loại hàng hoá đặc biệt là sức lao động nên tiền lương còn chứa đựng một tr ng trách của vấn đề xã hội rất quan trọng liên quan đến đời sống và trật tự xã hội và an sinh xã hội” Theo C. Mác: “Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hoá sức lao động, là giá cả của hàng hoá sức lao động” Ngày nay, khái niệm tiền lương được hiểu như sau: “Tiền lương là giá cả của sức lao động, hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động thông qua hợp đồng lao động (bằng văn bản hoặc bằng miệng) phù hợp với quan hệ cung - cầu sức lao động trên thị trường lao động và phù hợp với các quy định tiền lương của pháp luật lao động về tiền lương của pháp luật lao động” [11, tr. Khái niệm tiền công Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): “Tiền công là khoản tiền mà người lao động được nhận theo hợp đồng lao động (chưa trừ thuế thu nhập và các khoản khấu trừ theo quy định), được tính dựa trên số lượng sản phẩm, thời gian lao động thực tế của người lao động” Ngày nay người ta đã đi đến thống nhất về khái niệm tiền công: “Tiền công là số tiền người SDLĐ trả cho NLĐ để thực hiện một khối lượng công việc, hoặc trả cho một thời gian làm việc (thường là theo giờ), được quy định trong những hợp đồng thỏa thuận thuê nhân công, phù hợp với quy định của pháp luật lao động và pháp luật dân sự về thuê mướn lao động”. Khái niệm phụ cấp lương Theo quy định tại Điểm b Khoản 1 Điều 3 Thông tư 23/2015/TT- BLĐTBXH ngày 23/06/2015 phụ cấp lương được hiểu như sau: “Phụ cấp lương là khoản tiền bù đắp các yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động chưa được tính đến hoặc tính chưa đầy đủ trong mức lương theo công việc hoặc chức danh của thang bảng lương”.
Hay: “Phụ cấp lương là khoản tiền bổ sung cho người lao động hưởng lương chức vụ, lương cấp hàm khi điều kiện lao động, mức độ phức tạp công việc và điều kiện sinh hoạt gặp phải các yếu tố không ổn định”. Khái niệm tiền thưởng “Tiền thưởng thực chất là khoản tiền bổ sung cho tiền lương. Cùng với tiền lương, tiền thưởng góp phần thỏa mãn nhu cầu vật chất cho người lao động và trong chừng mực nhất định được người sử dụng lao động sử dụng như biện pháp khuyến khích vật chất có hiệu quả đối với người lao động, nhằm tác động đến động cơ, thái độ, năng suất và hiệu quả làm việc của người lao động”.423] Tiền thưởng có vai trò là đòn bẩy kinh tế, là một trong những giải pháp hiệu quả trong khuyến khích vật chất người lao động trong quá trình làm việc. Từ đó nâng cao NSLĐ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tiết kiệm thời gian lao động góp phần vào tăng hiệu quả kinh tế và lợi nhuận cho doanh nghiệp.
Bản chất, chức năng, ý nghĩa và nguyên tắc của tiền lương 1. Bản chất của tiền lương Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, tiền lương là yếu tố bị chi phối bởi rất nhiều yếu tố trong đó có quy luật giá trị và chuỗi cung cầu hàng hóa. Tiền lương biến động không ngừng xoay quanh giá trị sức lao động và phụ thuộc vào mối quan hệ cung cầu lao động và giá hàng hóa. Sự biến động không ngừng xoay quanh giá trị sức lao động tạo nên bản chất của tiền lương.
Về mặt kinh tế: Tiền lương giữ vai trò then chốt, quyết định trong việc ổn định và phát triển kinh tế gia đình, người lao động dùng tiền lương để sinh hoạt và chi tiêu trong gia đình (ăn ở, đi lại, học hành, chữa bệnh, vui chơi, giải trí). Phần trăm còn lại được sử dụng nhằm mục đích tích lũy. 7 Luan van Về mặt xã hội: Tiền lương phải đảm bảo NLĐ có thể mua được các tư liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất sức lao động, phát triển toàn diện, sinh con, học hành, chăm lo cho gia đình và dành một phần cho bảo hiểm lúc về già. Như vậy, tiền lương mang bản chất kinh tế - xã hội, tiền lương không chỉ ảnh hưởng đến tâm tư nguyện vọng của NLĐ đối với doanh nghiệp mà còn đối với xã hội.
Chức năng của tiền lương Chức năng thước đo giá trị sức lao động Một trong những chức năng của tiền lương đó là biểu hiện thước đo giá trị của sức lao động. Chức năng này biểu hiện qua việc năng suất lao động, hiệu quả công việc của người lao động được doanh nghiệp thực hiện chi trả bằng tiền lương. Hay nói cách khác, giá trị sức lao động của người lao động được biểu thị bằng số tiền mà doanh nghiệp tri trả cho người lao động. Chức năng tái sản xuất sức lao động Tiền lương có vai trò quan trọng đối với người lao động thực hiện một chức năng khác đó chính là việc tái sản xuất sức lao động.
Trong quá trình làm việc, dựa trên kết quả làm việc, năng suất lao động… doanh nghiệp sẽ tiến hành trả lương cho người lao động, số tiền đó tương xứng với giá trị sức lao động mà người lao động bỏ ra. Thông qua tiền lương nhận được, người lao động có thể thực hiện các nhu cầu cá nhân, tái sản suất sức lao động để có thể tiếp tục sản xuất, phục vụ sản xuất. Chức năng kích thích lao động Tiền lương là một công cụ có vai trò trong việc tạo động lực cho người lao động. Thông qua tiền lương người lao động có thể nỗ lực làm việc không ngừng, cống hiến và gắn bó trung thành với tổ chức, doanh nghiệp khi được đối xử tương xứng với giá trị mà họ bỏ ra và ngược lại.
Tiền lương đã trở thành công cụ quan trọng trong việc tạo động lực cho người lao động, kích thích người lao động làm việc hiệu quả. Khi người lao động được đảm bảo các nhu cầu sẽ có động lực làm việc hơn. Tiền lương là công cụ quan trọng thực hiện chức năng kích thích lao động, thúc đẩy người lao động sáng tạo, làm việc hiệu quả, nâng cao giá trị của bản thân, góp phần vào thực hiện mục tiêu của tổ chức. Làm tốt công tác tiền lương không chỉ là trách nhiệm mà còn thể hiện sự quan tâm của Lãnh đạo tới người lao động khi họ đã cống hiến sức lao động cho doanh nghiệp.
8 Luan van Chức năng tích lũy Bảo hiểm là nhu cầu thiết yếu trong quá trình làm việc của NLĐ. Tính bảo hiểm của tiền lương không chỉ được thể hiện ở chỗ đảm bảo duy trì được cuộc sống hàng ngày trong thời gian làm việc mà còn dự phòng trước các tình huống cho cuộc sống lâu dài, nó được trích một phần để đóng các khoản bảo hiểm… Chức năng xã hội Cùng với việc không ngừng thúc đẩy nâng cao NSLĐ, tiền lương là yếu tố giúp hoàn thiện, gắn kết các mối quan hệ lao động. Người lao động với doanh nghiệp sẽ thúc đẩy mối quan hệ hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau, nâng cao hiệu quả cạnh tranh của DN. Ý nghĩa của tiền lương Tiền lương có vai trò quan trọng không chỉ đối với người lao động, doanh nghiệp mà còn có ý nghĩa đối với xã hội, vai trò của tiền lương được thể hiện cụ thể: Đối với người lao động Tiền lương là thu nhập mà người lao động nhận được sau quá trình lao động, thông qua tiền lương người lao động có thể thực hiện được các nhu cầu của mình, nuôi sống bản thân, gia đình của họ, đồng thời thông qua tiền lương người lao động có thể tái tạo sức lao động.
Tiền lương còn thể hiện sự ghi nhận của doanh nghiệp đối với những nỗ lực, cống hiến mà người lao động bỏ ra, thông qua đó góp phần khuyến khích người lao động làm việc hiệu quả, gắn bó với doanh nghiệp. Tùy vào mức lượng mà NLĐ nhận được có thể đánh giá sơ bộ chất lượng, hiệu quả lao động của người lao động. Đối với doanh nghiệp Tiền lương trong doanh nghiệp là thước đo hiệu quả công việc của người lao động, đồng thời thông qua tiền lương doanh nghiệp có thể quản lý người lao động một cách hiệu quả. Trong doanh nghiệp, tiền lương còn là một bộ phận của chi phí lao động mang lại hiệu quả cao hơn chi phí bỏ ra.
Để sử dụng hợp lý chi phí, chủ doanh nghiệp hay quản lý cần phải xây dựng được kế hoạch sử dụng lao động hợp lý, công tác quản lý nhân sự cần phải thực hiện có hiệu quả. Vì vậy, tổ chức sử dụng lao động hợp lý, hạch toán tốt lao động, trên cở sở đó tính đúng thù lao lao động, thanh toán kịp thời tiền lương và các khoản liên quan từ đó kích thích người lao động. 9 Luan van Đối với doanh nghiệp Tiền lương đóng góp một phần đáng kể vào ngân sách thông qua thuế, quỹ bảo hiểm đảm bảo an sinh xã hội, giúp điều tiết thu nhập. Có thể nhận thấy ảnh hưởng của tiền lương đối với nền kinh tế quốc dân là rất lớn.
Đây là cơ sở để các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp xây dựng nên các chính sách về đầu tư, chi phí, lãi suất và thu nhập. Mức độ tác động xã hội của tiền lương cũng rất lớn vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của NLĐ. Khi bất ổn, nó sẽ là một trong những nguyên nhân gây nên sự bất ổn trong xã hội và cản trở sự phát triển của xã hội trên nhiều mặt như: kinh tế, văn hóa,… 1. Nguyên tắc trả lương Nguyên tắc trả lương theo số lượng và chất lượng lao động Nguyên tắc này bắt nguồn từ quy luật phân phối theo lao động “Làm theo năng lực, hưởng theo lao động”.
Trả lương phân biệt giữa số lượng và chất lượng lao động. NLĐ tham gia công việc nhiều sẽ được trả mức lương cao hơn và ngược lại.