Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sốt rét trên thế giới và Việt Nam Mặc dù có xu hướng giảm nhưng sốt rét trên toàn cầu vẫn tiếp tục là một bệnh phổ biến, lưu hành tại ít nhất 87 nước và vùng lãnh thổ, nhất là châu Phi, Nam Mỹ, Đông Nam Á (WHO) [2]. Hàng năm, SR đã gây mắc và tử vong lên đến hàng ngàn người ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe cộng đồng và công cuộc phát triển kinh tế - xã hội vùng cao nguyên Việt Nam [3],[13]. Tình hình sốt rét và Chiến lược kỹ thuật cho sốt rét toàn cầu 1.
Số ca mắc sốt rét toàn cầu Báo cáo SR của Tổ chức Y tế thế giới (WHO, 2020) ước tính năm 2019 toàn cầu có khoảng 229 triệu ca ở 87 nước SRLH, giảm 3,78% so với 238 triệu năm 2000 (229/238 triệu). Tỷ lệ Plasmodium vivax (P. vivax) giảm từ 7% (năm 2000) xuống còn 3% (năm 2019). Tỷ lệ mắc/1000 dân số có nguy cơ giảm từ 80 (năm 2000) xuống còn 58 (năm 2015) và 57 (năm 2019).
Giai đoạn 2000-2015, tỷ lệ mắc giảm 27% và giai đoạn 2015-2019 giảm <2% cho thấy tốc độ giảm chậm sau năm 2015 [2]. Báo cáo cũng cho biết có 29 nước chiếm 95% số ca mắc trên toàn cầu, trong đó 5 nước chiếm tỷ lệ mắc cao nhất, gồm Nigeria (27%), Congo (12%), Uganda (5%), Mozambique (4%) và Niger (3%) chiếm 51% tổng số ca toàn cầu. Phần lớn số ca vẫn tập trung chủ yếu ở châu Phi với 215 triệu ca (năm 2019) chiếm 94% tổng số ca toàn thế giới. Mặc dù năm 2019 số mắc thấp hơn so với năm 2000 (204 triệu) và tỷ lệ mắc mới giảm từ 363 (năm 2000) xuống 225 trường hợp (năm 2019)/1000 dân số nguy cơ.
Tuy nhiên, tính phức tạp về thay đổi lây truyền bệnh nhanh vì có gia tăng quần thể dân số từ khoảng 665 triệu (năm 2000) lên 1,1 tỷ người (năm 2019) [2]. Khu vực Đông Nam Á chiếm khoảng 3% gánh nặng SR toàn cầu, số ca giảm 73% từ 23 triệu (năm 2000) xuống còn 6,3 triệu (năm 2019); số ca mắc mới ở khu vực này giảm 78% từ 18 ca/1000 dân số nguy cơ (năm 2000) xuống còn 4 ca (năm 2019). Ấn Độ đóng góp mức giảm tuyệt đối lớn nhất từ khoảng 20 triệu ca (năm 2000) xuống còn 5,6 triệu ca (năm 2019). Sri Lanka đã được chứng nhận không còn SR trong năm 2015 và Đông Timor không có ca SR năm 2019 [2].
i 4 Số ca ở khu vực Đông Địa Trung Hải giảm 26% từ khoảng 7 triệu ca (năm 2000) xuống còn 5 triệu ca (năm 2019), khoảng 1/4 số ca mắc trong năm 2019 là P. vivax chủ yếu ở Afghanistan và Pakistan. Giai đoạn (2000-2019), tỷ lệ mắc mới tại khu vực này giảm từ 20 xuống 10/1.000 dân số nguy cơ. Sudan là nước có tỷ lệ mắc cao nhất ở khu vực, chiếm 46% số ca, Iran không có ca SR nội địa trong năm 2018 và 2019 [2].
Khu vực Tây Thái Bình Dương ước tính có khoảng 1,7 triệu ca (năm 2019) giảm 43% so với 3 triệu ca (năm 2000). Trong cùng kỳ, tỷ lệ mắc mới giảm từ 5 xuống còn 2 ca/1000 dân số nguy cơ. Papua New Guinea chiếm 80% tổng số ca trong khu vực (năm 2019), Trung Quốc không có ca nội địa từ năm 2017, Malaysia không có trường hợp SR trong năm 2018 và 2019. Tại châu Mỹ, số ca giảm 40% và tỷ lệ mắc mới giảm 57%.
Tuy nhiên, những tiến bộ của khu vực này gần đây đã bị đẩy lùi bởi sự gia tăng đáng kể số ca tại Venezuela-nơi có khoảng 35.500 ca (năm 2000) tăng trên 467. Brazil, Colombia và Venezuela chiếm 86% số ca bệnh tại khu vực này [2]. Tại châu Âu từ năm 2015 đến nay không còn lưu hành sốt rét. Bản đồ sốt rét toàn cầu năm 2018 | Nguồn: WHO, 2019 1.
Số tử vong do sốt rét Báo cáo sốt rét của WHO cũng cho biết số ca tử vong do sốt rét (TVSR) toàn cầu cũng giảm ổn định từ 2000-2019 từ 736. Tỷ lệ TVSR ở trẻ em dưới 5 tuổi chiếm 84% (năm 2000) và 67% (năm 2019). Tỷ lệ TVSR/100.000 dân số có nguy cơ trên toàn cầu giảm từ 25 (năm 2000) xuống i 5 còn 12 (năm 2015), 10 (năm 2019) và tốc độ giảm chậm hơn ở các năm về sau [2]. Khoảng 95% số TVSR toàn cầu thuộc 31 nước.
Trong đó, Nigeria (23%), Congo (11%), Tanzania (5%), Mozambique (4%), Niger (4%) và Burkina Faso (4%) chiếm 51% tổng số ca TVSR toàn cầu trong năm 2019. Tại châu Phi, số TVSR giảm 44% từ 680.000 (năm 2019) và trong cùng kỳ tỷ lệ TVSR/100.000 dân số nguy cơ giảm 67% từ 121 (năm 2000) xuống còn 40 (năm 2019). Tại Đông Nam Á, số ca TVSR giảm 74% từ 35. Tại vùng Đông Địa Trung Hải, số TVSR giảm 16% từ 12.100 (năm 2019) và tỷ lệ tử vong giảm 50% từ 4 xuống 2/100.000 dân số nguy cơ.
Tại vùng Tây Thái Bình Dương, số TVSR giảm 52% từ 6.200 (năm 2019) và tỷ lệ tử vong giảm 60% từ 1 xuống còn 0,4/100.000 dân số nguy cơ, trong đó Papua New Guinea chiếm hơn 85% số TVSR trong năm 2019. Trong khi đó, tại châu Mỹ, số TVSR giảm 39% (từ 909 xuống 551) và tỷ lệ TVSR giảm 50% (từ 0,8 xuống 0,4). Hơn 70% số TVSR trong năm 2019 ở khu vực này thuộc về Venezuela. Như vậy, trong vòng 10 năm (2000-2019) ước tính trên toàn cầu, có 1,5 tỷ ca mắc và 7,6 triệu ca TVSR đã được ngăn chặn.
Trong đó, 82% ca mắc và 94% tử vong được ngăn ngừa ở châu Phi, sau đó là khu vực Đông Nam Á [2]. Bức tranh toàn cảnh về SR trên thế giới cho thấy SR vẫn là một vấn đề y tế công cộng cần quan tâm, đặc biệt là các nước châu Phi và Đông Nam Á, trong đó có Tiểu vùng Sông Mê Kông mở rộng (Greater Mekong Subregion-GMS) bao gồm Myanmar, Lào, Campuchia, Thái Lan, Việt Nam và Trung Quốc (tỉnh Vân Nam). Chiến lược Kỹ thuật cho sốt rét toàn cầu Theo Chiến lược Kỹ thuật cho sốt rét toàn cầu giai đoạn 2016-2030 được Hội đồng Y tế thế giới thông qua năm 2015 gồm 4 mục tiêu: (1) Giảm số ca mắc xuống ít nhất 90%; (2) Giảm tỷ lệ TVSR xuống ít nhất 90%; (3) Loại trừ sốt rét ở ít nhất 35 nước và (4) Ngăn chặn sự quay trở lại của SR ở các nước không còn SR; trong đó mốc đến năm 2020 giảm số ca mắc và tỷ lệ TVSR trên toàn cầu xuống ít nhất 40% và LTSR ở ít nhất 10 nước [15]. Trong Báo cáo SR thế giới năm 2020, WHO cũng đưa ra một số trọng tâm về xu hướng gánh nặng SR, LTSR và phòng ngừa quay trở lại, chương trình “Gánh nặng lớn dẫn đến tác động lớn”, tiến trình hướng đến các cột mốc i 6 năm 2020, đầu tư vào nghiên cứu, phân bổ và bao phủ các biện pháp PCSR [2].
Theo Chiến lược kỹ thuật cho sốt rét toàn cầu cập nhật (WHO, 2021) tại 6 nước thuộc GMS cho thấy số BNSR đã giảm 90% từ 2000 đến 2019, trong khi số ca P. falciparum giảm 97% trong cùng kỳ [16]. Tình hình sốt rét P. falciparum giảm nhanh chóng là điều đáng chú ý khi xét đến mối đe dọa do kháng thuốc ở GMS này.
Từ nay đến năm 2025, song song với phòng chống và LTSR do P. falciparum thì phòng chống và LTSR do P. vivax đang tập trung nghiên cứu các khía cạnh liên quan đến loài này theo kế hoạch đến năm 2030 [1],[17],[18]. Tình hình sốt rét tại Việt Nam và khu vực miền Trung-Tây Nguyên 1.
Tình hình sốt rét chung trong nước Theo Báo cáo sốt rét của Viện Sốt rét-KST-CT Trung ương, đến năm 2020 số người mắc bệnh SR còn 1.733 người, giảm 96,2% so với năm 2011 (45.588 người); tỷ lệ mắc là 0,02/1.000 dân; số người TVSR giảm từ 14 xuống còn 1 ca, tỷ lệ TVSR là 0,001/100. Đặc biệt, 5 năm gần đây (2016-2020), số ca nhiễm KSTSR năm 2020 (1.422 ca) giảm 65,8% so với 2016 (4. TVSR là 11 ca (năm 2019 không có TVSR). Số KSTSR trung bình/năm (2016-2020) là 3.921 ca giảm 75% so với giai đoạn 2011-2015 (15.
So với cùng kỳ 2019, số BNSR năm 2020 giảm 70,6% (1.887), số KSTSR giảm 65,8% (1. Việt Nam bắt đầu thực hiện Chiến lược Phòng chống và LTSR từ năm 2011 đến nay, các chỉ tiêu về giảm tỷ lệ mắc SR và khống chế tỷ lệ TVSR theo mục tiêu của Chiến lược đều đã vượt chỉ tiêu đặt ra, phạm vi và số người sống trong vùng SRLH ngày càng bị thu hẹp. Sốt rét hiện còn tập trung chủ yếu ở khu vực miền Trung-Tây Nguyên và Nam bộ-Lâm Đồng (Bình Phước, Bình Dương và Tây Ninh) và một vài tỉnh miền núi phía Bắc (Lai Châu, Nghệ An). Tình hình sốt rét khu vực miền Trung-Tây Nguyên Mặc dù sốt rét có xu hướng giảm trong 10 năm gần đây nhưng khu vực miền Trung-Tây Nguyên và Đông Nam bộ và một số tỉnh phía Bắc vẫn là trọng điểm và biến động sốt rét với chỉ số mắc SR và số KSTSR cao [13].
Chỉ số KSTSR ở miền Trung-Tây Nguyên so với cả nước (2016-2020) Giai đoạn 2016-2020 Tăng/giảm Khu vực 2016 2017 2018 2019 2020 Tổng 2020/2016 Miền Trung-TN 2.609 - 65,83% KSTSR (%) 58,45 59,83 65,24 85,57 81,22 68,54 Theo thống kê Viện Sốt rét-KST-CT Trung ương tại khu vực miền Trung-Tây Nguyên, mặc dù số KSTSR năm 2020 (1.155 BNSR), giảm 40,56% so với năm 2016 (2.432 BNSR) nhưng tốc độ giảm qua từ 2016-2020 không đáng kể, đồng thời tỷ lệ KSTSR trung bình giai đoạn này chiếm 70% so với cả nước, cho thấy khu vực miền Trung-Tây Nguyên tiềm ẩn nguy cơ cao tái bùng phát sốt rét cao. Trong đó, Gia Lai-nơi thực hiện đề tài luận án có số KSTSR cao nhất (972 BNSR), đáng lưu ý là số KSTSR tăng dần từ 2016-2019, dù năm 2020 số KSTSR giảm 66,76% so với năm 2019 [13]. Mười tỉnh có số KSTSR trung bình năm cao nhất 2016-2020 Trung TT Tỉnh 2016 2017 2018 2019 2020 bình 1 Gia Lai 569 842 1.101 1763 586 972 2 Bình Phước 1.110 1352 1243 330 126 832 3 Đắk Lắk 209 525 768 648 123 455 4 Phú Yên 102 68 324 673 146 263 5 Đắk Nông 200 262 218 126 54 172 6 Khánh Hoà 422 144 125 95 30 163 7 Bình Thuận 111 100 102 307 74 139 8 Lâm Đồng 106 149 175 188 44 132 9 Ninh Thuận 272 164 33 53 6 106 10 Quảng Trị 46 245 93 72 6 92 Như vậy, trong 10 năm (2011-2020) thực hiện Chiến lược Phòng chống và LTSR, các chỉ số BNSR, KSTSR, SRAT, TVSR có xu hướng giảm nhưng khu vực miền Trung-Tây Nguyên vẫn là trọng điểm SR phải đối mặt với các thách thức do i 8 vector truyền bệnh chính vẫn tồn tại và nguy cơ tái phục hồi, P.