Khóa Luận Tốt Nghiệp: Nghiên Cứu Chuỗi Giá Trị Quả Sơn Tra Trên Địa Bàn Huyện Bắc Yên, Tỉnh Sơn La

Khóa luận tốt nghiệp phân tích chuỗi giá trị quả sơn tra tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, đánh giá hiệu quả kinh tế và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Lê Đức Lợi
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Vũ Quang
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
• Đề tài: Nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục biểu đồ
• 1.6. Danh mục sơ đồ
• 1.7. Trích yếu luận văn
• 1.8. Thesis abstract
• 1.9. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.10. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.10.1. Mục tiêu chung
• 1.10.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.11. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.12. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.12.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.12.2. Phạm vi nghiên cứu
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu chuỗi giá trị quả sơn tra tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển kinh tế địa phương. Quả sơn tra, hay còn gọi là 'táo mèo', là cây trồng bản địa, phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của đồng bào dân tộc H’Mông. Việc phát triển cây sơn tra không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường, nâng cao độ che phủ rừng. Tuy nhiên, sản lượng và chất lượng quả sơn tra hiện tại chưa đáp ứng được tiềm năng. Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng chuỗi giá trị và đề xuất giải pháp cải thiện hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ quả sơn tra. Theo UBND huyện Bắc Yên, việc phát triển cây sơn tra cần chú trọng đến điều kiện lập địa và thổ nhưỡng để nâng cao hiệu quả sản xuất.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá thực trạng chuỗi giá trị quả sơn tra tại huyện Bắc Yên, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững. Cụ thể, nghiên cứu sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuỗi giá trị nông sản, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của chuỗi giá trị quả sơn tra. Mục tiêu chung là cải thiện hoạt động sản xuất, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân. Các mục tiêu cụ thể bao gồm đánh giá thực trạng hoạt động chuỗi giá trị, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phát triển. Điều này sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng và cải thiện đời sống cho người dân địa phương.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ các hộ nông dân trồng quả sơn tra, người thu mua, và các cơ sở chế biến. Phương pháp phân tích thống kê mô tả và phân tích SWOT được áp dụng để đánh giá thực trạng chuỗi giá trị. Phân tích SWOT giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong phát triển chuỗi giá trị quả sơn tra. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình sản xuất và tiêu thụ quả sơn tra, từ đó đưa ra các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, chuỗi giá trị quả sơn tra tại huyện Bắc Yên đang gặp nhiều khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm. Mặc dù có sự quan tâm từ chính quyền địa phương, nhưng hiệu quả kinh tế từ cây sơn tra chưa tương xứng với tiềm năng. Tình trạng được mùa mất giá thường xuyên xảy ra, và việc liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị còn yếu. Các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị bao gồm điều kiện tự nhiên, nguồn lực sản xuất và chính sách hỗ trợ. Để nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị, cần có các giải pháp như đầu tư vào công nghệ chế biến, phát triển thị trường tiêu thụ và tăng cường liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi.

V. Định hướng và giải pháp phát triển

Định hướng phát triển chuỗi giá trị quả sơn tra tại huyện Bắc Yên cần tập trung vào việc nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Các giải pháp cụ thể bao gồm đầu tư vào công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu cho quả sơn tra và phát triển các vùng nguyên liệu ổn định. Cần thiết lập các mối liên kết chặt chẽ giữa nông dân, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý để tạo ra một chuỗi giá trị bền vững. Việc này không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của huyện Bắc Yên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây Sơn tra (tên khoa học: Docynia indica, thường gọi là "táo mèo") thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), là loài cây gỗ bán tự nhiên bản địa phân bố tại các vùng núi cao thuộc huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La. Cây sinh trưởng thích hợp ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, có khả năng phòng hộ đầu nguồn, chống xói mòn, rửa trôi đất dốc và tăng tỷ lệ che phủ rừng. Quả Sơn tra có giá trị kinh tế, dược liệu (hỗ trợ điều trị huyết áp, mỡ máu, tim mạch) và chế biến thực phẩm (ngâm đường, ngâm rượu, làm rượu vang, mứt, ô mai, sấy khô). Tuy nhiên, trước đây tập quán canh tác của người dân chủ yếu dựa vào phát dọn, bảo vệ và thu hái quả tự nhiên từ rừng. Nguồn giống chưa qua chọn lọc, quả không đồng đều, sâu bệnh nhiều dẫn đến chất lượng thu hoạch thấp.

Thực hiện chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất dốc của tỉnh Sơn La theo Thông báo số 121-TB/TU ngày 30/11/2015 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy, các Nghị quyết của HĐND tỉnh (Nghị quyết số 28/2017/NQ-HĐND ngày 15/3/2017, Nghị quyết số 57/2017/NQ-HĐND ngày 21/7/2017, Nghị quyết số 76/2018/NQ-HĐND ngày 04/4/2018, Nghị quyết số 80/NQ-HĐND ngày 04/4/2018) và định hướng phát triển vùng nguyên liệu cung cấp cho Tập đoàn TH theo Thông báo số 1025-TB/TU ngày 25/5/2018, huyện Bắc Yên đã mở rộng diện tích trồng Sơn tra nhằm xóa đói, giảm nghèo cho đồng bào dân tộc H'Mông. Mặc dù diện tích mở rộng, hiệu quả kinh tế mang lại chưa tương xứng với tiềm năng; hiện tượng "được mùa mất giá" thường xuyên diễn ra; tiêu thụ phụ thuộc chủ yếu vào thương lái mua quả tươi; quả qua chế biến, bảo quản mới đạt khoảng 20% tổng sản lượng. Từ thực tiễn đó, học viên Lê Đức Lợi thực hiện luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế nhằm phân tích chuỗi giá trị và đề xuất giải pháp phát triển bền vững ngành hàng quả Sơn tra tại địa phương.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là đánh giá thực trạng chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện hoạt động của chuỗi giá trị, nâng cao hiệu quả kinh tế, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân.

Nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể gồm 4 nội dung:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chuỗi giá trị nông sản;
2. Đánh giá thực trạng hoạt động chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên;
3. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới kết quả hoạt động của chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên;
4. Đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện hoạt động của chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên trong thời gian tới.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi:

1. Những kết quả đã đạt được và những khó khăn trong hoạt động của chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên trong thời gian qua là gì?
2. Đâu là các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động các chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên?
3. Cần làm gì để thực hiện các giải pháp nhằm nâng cấp chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng chuỗi giá trị và giải pháp phát triển chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La; đối tượng khảo sát gồm các hộ sản xuất, kinh doanh, người thu gom, bán buôn, bán lẻ, tổ hợp tác, hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp chế biến (Công ty TNHH Bắc Sơn), cán bộ quản lý huyện và các xã.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại các địa bàn trọng điểm gồm xã Hang Chú, xã Xím Vàng và thị trấn Bắc Yên thuộc huyện Bắc Yên, cùng một số thị trường tiêu thụ liên quan.
• Phạm vi thời gian: Số liệu chuỗi giá trị thu thập qua các năm 2018, 2019 và 2020. Số liệu sơ cấp khảo sát trong năm 2020. Luận văn thực hiện từ tháng 5/2020 đến tháng 8/2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết chuỗi giá trị của Kaplinsky R. (2001) và Michael Porter (1985), kết hợp cẩm nang ValueLinks của Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật Đức (GTZ Eschborn, 2007) và các nghiên cứu của Nguyễn Đức Lộc (2019), Đinh Xuân Trường (2014). Chuỗi giá trị được tiếp cận theo nghĩa rộng, bao gồm toàn bộ chuỗi các hoạt động có liên kết mật thiết từ khâu cung ứng đầu vào, sản xuất, thu gom, sơ chế/chế biến, phân phối đến tiêu dùng cuối cùng. Về mặt nâng cấp chuỗi, tác giả vận dụng 4 phương thức nâng cấp theo GTZ (2007): nâng cấp quy trình, nâng cấp sản phẩm, nâng cấp chức năng và nâng cấp chuỗi. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng lý thuyết ngành hàng của J. P. Boutonnet (1960) và Phạm Vân Đình (2005) để phân định vai trò của các tác nhân kinh tế độc lập.

Để làm rõ bản chất công cụ, luận văn tổng hợp sự khác biệt giữa chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị:

Tiêu chí so sánh	Chuỗi cung ứng (Supply Chain)	Chuỗi giá trị (Value Chain)
Bản chất ý nghĩa	Tích hợp các hoạt động mua sắm, chuyển đổi, vận chuyển và hậu cần	Chuỗi hoạt động tuần hoàn làm tăng thêm giá trị cho sản phẩm
Nguồn gốc tiếp cận	Bắt nguồn từ quản trị hoạt động (Operations Management)	Bắt nguồn từ quản trị kinh doanh và chiến lược (Business Management)
Trọng tâm hoạt động	Tối ưu hóa việc luân chuyển nguyên vật liệu, giảm lãng phí	Gia tăng giá trị, nâng cao tỷ suất lợi nhuận và giá trị gia tăng
Trình tự dòng chảy	Yêu cầu sản phẩm $\rightarrow$ Chuỗi cung ứng $\rightarrow$ Khách hàng	Nhu cầu khách hàng $\rightarrow$ Chuỗi giá trị $\rightarrow$ Sản phẩm hoàn thiện
Mục tiêu cốt lõi	Sự hài lòng của khách hàng và tính thông suốt của dòng vật tư	Đạt được lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường

Khung phân tích liên kết dọc dựa trên phân loại của Hoàng Vũ Quang (2016), bao gồm: liên kết tự nhiên, thỏa thuận miệng, hợp đồng (hợp đồng đầy đủ và hợp đồng không đầy đủ) và hợp nhất dọc.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập tài liệu thứ cấp từ các báo cáo thống kê, đề án của UBND huyện Bắc Yên, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La; dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc và phỏng vấn sâu trực tiếp các nhóm tác nhân: hộ nông dân trồng Sơn tra, người thu gom, người bán buôn, đại diện HTX, Công ty TNHH Bắc Sơn, người bán lẻ và người tiêu dùng.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả (tính tần suất, tỷ lệ %, số bình quân); phương pháp hạch toán kinh tế nông nghiệp để xác định giá trị sản xuất ($GO$), chi phí trung gian ($IC$), giá trị gia tăng ($VA$) và lợi nhuận ròng của từng tác nhân; phương pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT); quy trình lập bản đồ chuỗi giá trị theo 8 bước của Đinh Xuân Trường (2014).

Nội dung chính theo từng chương

Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn Tra

Chương này tổng kết có hệ thống các khái niệm cơ bản về chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng, ngành hàng và tác nhân; phân tích 4 hình thức nâng cấp chuỗi theo hướng dẫn ValueLinks của GTZ (2007) và các tiêu chí đánh giá phát triển chuỗi (tính phù hợp, hiệu lực, hiệu quả, chiều hướng tác động và tính bền vững).

Về mặt sinh học và kinh tế kỹ thuật, tác giả dẫn liệu nghiên cứu của Vũ Đức Toàn (2018) về loài cây Sơn tra (Docynia indica): cây thân gỗ cao 4-5 m, thích nghi độ cao 1.000-1.500 m, nở hoa tháng 3-4, thu hoạch quả tháng 9-11. Chu kỳ kiến thiết cơ bản kéo dài 5 năm đầu, bắt đầu cho năng suất quả ổn định từ năm thứ 5 trở đi. Quy trình kỹ thuật bao gồm khâu thu hái quả chín, xử lý ngâm ủ hạt, đóng bầu đất (89% đất mặt, 10% phân chuồng, 1% NPK), chăm sóc cây giống 6-7 tháng đạt chiều cao 70-80 cm trước khi đưa ra trồng rừng theo băng đồng mức (băng chặt 2 m, băng chừa 1 m, kích thước hố đào 40x40x40 cm).

Phần thực tiễn phân tích bài học kinh nghiệm từ các mô hình chuỗi giá trị:

• Chuỗi rau an toàn xã Phiêng Luông, huyện Mộc Châu: liên kết giữa HTX Dũng Tiến và Công ty TNHH Đầu tư và Xây dựng DAH 86, áp dụng chuẩn VietGAP, gắn tem truy xuất nguồn gốc, đạt sản lượng 600 tấn/năm và doanh thu trên 300 triệu đồng/ha/năm (UBND huyện Mộc Châu, 2019).
• Chuỗi chanh leo tại huyện Bắc Yên: liên kết sản xuất giống Đài Nông 1 và bao tiêu sản phẩm với Công ty Cổ phần Nafoods Tây Bắc (UBND huyện Bắc Yên, 2018).
• Chuỗi thảo quả tại Lào Cai: dự án hỗ trợ của Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV) giai đoạn 2008-2010 giúp cải thiện kỹ thuật sấy, giảm chặt phá rừng và ổn định thị trường (UBND tỉnh Lào Cai, 2008).
• Tổng quan các công trình liên quan: nghiên cứu chuỗi giá trị mận hậu Mộc Châu (Đào Hữu Bính & Đoàn Đức Lân, 2010), chuỗi cam sành Hàm Yên (Hoàng Thị Bích Diệp, 2015), chuỗi ổi Đông Dư (Đỗ Quang Giám & cs), dự án xây dựng nhãn hiệu chứng nhận "Sơn tra Sơn La" (Vũ Văn Đoàn, 2018) và nghiên cứu giải pháp chuỗi Sơn tra của Nguyễn Thị Mai Lan (2008).

Phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Bắc Yên. Địa bàn huyện có diện tích tự nhiên 109.936 ha, cách trung tâm tỉnh Sơn La 95 km, địa hình chia cắt mạnh với độ cao trung bình gần 1.000 m (đỉnh Phù Sa Phìn cao 2.879 m, mực nước sông Đà thấp nhất 120 m). Huyện phân hóa thành 3 tiểu vùng tự nhiên: vùng lòng hồ thủy điện sông Đà (gồm 4 xã), vùng dọc Quốc lộ 37 (động lực thương mại dịch vụ) và tiểu vùng 8 xã vùng cao (Tà Xùa, Làng Chếu, Xím Vàng, Hang Chú, Háng Đồng, Hua Nhàn, Hồng Ngài, Phiêng Côn) với đặc trưng khí hậu á nhiệt đới, sương mù bao phủ 70% số tháng trong năm, lượng mưa 1.500 mm/năm.

Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 của huyện có 66.976,10 ha đất nông nghiệp, 43.066,6 ha đất có rừng (chiếm 39,2% diện tích tự nhiên, gồm 21.774,9 ha rừng phòng hộ; 4.855,29 ha rừng đặc dụng; 16.436,4 ha rừng sản xuất). Cơ cấu dân số gồm 7 dân tộc, trong đó dân tộc H'Mông chiếm tỷ lệ lớn nhất (42,17%), dân tộc Thái chiếm 31,28%, dân tộc Mường chiếm 18,23%, dân tộc Kinh chiếm 4,36%.

Toàn bộ hệ thống phương pháp nghiên cứu, chọn mẫu tại các xã Hang Chú, Xím Vàng và thị trấn Bắc Yên, chỉ tiêu đánh giá tài chính ($GO, IC, VA$, lợi nhuận) và ma trận SWOT được thiết kế đồng bộ làm căn cứ thực hiện phân tích định lượng và định tính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này trình bày toàn bộ kết quả phân tích thực trạng ngành hàng và chuỗi giá trị quả Sơn tra:

• Hiện trạng vùng sản xuất: Tính đến năm 2019, tổng diện tích cây Sơn tra toàn huyện đạt 1.802,07 ha. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên là 410,97 ha; diện tích rừng trồng qua các giai đoạn từ năm 2006 đến 2018 là 1.391,10 ha. Tổng sản lượng quả thu hoạch ước đạt 6.325 tấn/năm.
• Bản đồ chuỗi và đặc điểm các tác nhân: Chuỗi giá trị bao gồm các tác nhân chính:
  1. Cung ứng đầu vào: Hạt giống tự ươm hoặc cây giống từ các dự án hỗ trợ nông lâm nghiệp (Dự án KfW7, nguồn vốn Nghị quyết 30a, Chương trình 135); vật tư phân bón sử dụng ở mức rất thấp.
  2. Hộ sản xuất: Người dân vùng cao (100% đồng bào H'Mông tại các xã vùng dự án), quản lý diện tích cây tự nhiên và cây trồng mới; chi phí đầu tư phân bón và BVTV hạn chế; năng suất biến động lớn.
  3. Người thu gom (thương lái địa phương): Thu mua tại vườn hoặc các điểm tập kết ven đường liên xã, vận chuyển về thị trấn Bắc Yên.
  4. Người bán buôn: Mua gom khối lượng lớn, vận chuyển quả tươi về các đầu mối tiêu thụ tại Hà Nội, Yên Bái và các tỉnh đồng bằng.
  5. Hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến: Tiêu biểu là Công ty TNHH Bắc Sơn và một số HTX nông nghiệp. Đơn vị này tham gia chế biến rượu vang Sơn tra (năm 2020 sản lượng đạt 62.500 lít), mứt, ô mai và sấy khô, song công suất chế biến toàn huyện mới hấp thụ được khoảng 20% tổng sản lượng.
  6. Người bán lẻ: Bán quả tươi tại chợ truyền thống, điểm dừng chân du lịch (đỉnh Tà Xùa) và các cửa hàng hoa quả.
  7. Người tiêu dùng: Sử dụng quả tươi để ngâm rượu, làm đồ uống hoặc sử dụng các chế phẩm sau chế biến.
• Phân tích liên kết: Mối liên kết giữa các tác nhân chủ yếu là liên kết tự nhiên và thỏa thuận miệng tự do, không có hợp đồng kinh tế ràng buộc. Mối liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với hộ nông dân còn lỏng lẻo, chưa hình thành chuỗi khép kín.
• Phân tích tài chính và giá trị gia tăng: Tác giả lượng hóa chi phí đầu tư 5 năm kiến thiết cơ bản đối với cây trồng mới, hạch toán doanh thu và chi phí của từng tác nhân. Tỷ trọng giá trị gia tăng phân bổ không đều; người sản xuất chịu rủi ro thiên tai và biến động giá nhưng tỷ suất lợi nhuận biên thấp hơn các khâu trung gian thương mại và chế biến sâu.
• Phân tích SWOT và các yếu tố ảnh hưởng:
  • Điểm mạnh & Cơ hội: Điều kiện đất đai, khí hậu á nhiệt đới phù hợp; quả Sơn tra được công nhận nhãn hiệu chứng nhận "Sơn tra Sơn La" năm 2018 cho 3 huyện Bắc Yên, Mường La, Thuận Châu; chính sách hỗ trợ phát triển cây ăn quả trên đất dốc của tỉnh; tiềm năng kết hợp du lịch sinh thái Tà Xùa.
  • Điểm yếu & Thách thức: Địa hình chia cắt, giao thông vận chuyển khó khăn; trình độ canh tác lạc hậu; thiếu vốn đầu tư; công nghệ chế biến và hệ thống bảo quản sau thu hoạch còn thiếu (mới có 01 nhà máy rượu vang, 01 xưởng sấy, 02 kho lạnh); cạnh tranh trực tiếp với quả Sơn tra từ tỉnh Yên Bái.
• Định hướng và giải pháp: Đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể: nâng cấp quy trình kỹ thuật nhân giống và thâm canh; đẩy mạnh đầu tư cơ sở hạ tầng chế biến sâu và bảo quản lạnh; phát triển liên kết chuỗi thông qua HTX và hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp; tăng cường xúc tiến thương mại, khai thác giá trị nhãn hiệu chứng nhận và chương trình OCOP.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả định lượng và luận cứ thực tiễn:

• Tổng hợp số liệu diện tích và sản lượng: Xác định cụ thể hiện trạng vùng nguyên liệu Sơn tra huyện Bắc Yên năm 2019 đạt 1.802,07 ha (trong đó rừng tự nhiên chiếm 410,97 ha; diện tích rừng trồng giai đoạn 2006-2018 đạt 1.391,10 ha), với tổng sản lượng quả ước tính 6.325 tấn/năm.
• Xác định thực trạng năng lực chế biến tại chỗ: Lượng hóa tỷ lệ quả Sơn tra được đưa vào chế biến và bảo quản đạt khoảng 20% tổng sản lượng; chỉ rõ hạ tầng công nghiệp địa phương năm 2020 gồm 01 nhà máy chế biến rượu vang (sản lượng 62.500 lít), 01 xưởng sấy khô và 02 kho bảo quản lạnh.
• Đóng góp khoa học và thực tiễn:
  • Về mặt lý luận: Hệ thống hóa khung phân tích chuỗi giá trị và phân loại các hình thức nâng cấp chuỗi áp dụng đặc thù cho lâm sản ngoài gỗ/cây ăn quả đa mục đích trên vùng cao đất dốc.
  • Về mặt thực tiễn: Luận giải rõ đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của từng tác nhân từ khâu ươm giống, chăm sóc 5 năm kiến thiết cơ bản đến tiêu thụ sản phẩm; chỉ ra các điểm nghẽn trong liên kết dọc giữa người trồng và đơn vị chế biến; cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế phục vụ trực tiếp cho UBND huyện Bắc Yên và các cơ quan chuyên môn trong việc triển khai quy hoạch vùng nguyên liệu Sơn tra giai đoạn 2017-2020, định hướng đến năm 2025 gắn với khai thác Nhãn hiệu chứng nhận "Sơn tra Sơn La".

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Các dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa tập trung vào năm 2020, chủ yếu phản ánh tình hình sản xuất và thương mại tại các xã đại diện (Hang Chú, Xím Vàng) và thị trấn Bắc Yên; chưa bao quát toàn diện chuỗi cung ứng mở rộng ra toàn bộ các tỉnh tiêu thụ miền xuôi. Khâu chế biến sâu trên địa bàn còn sơ khai nên việc hạch toán tài chính đối với các sản phẩm chế biến đa dạng (ô mai, tinh bột, nước ép đóng chai) chưa có chuỗi số liệu dài hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi chu kỳ kinh tế của diện tích rừng trồng mới khi bước vào giai đoạn cho sản lượng quả cực đại; đánh giá tác động của nhãn hiệu chứng nhận và chuẩn OCOP đến giá bán sản phẩm; phân tích sâu thị trường xuất khẩu tiểu ngạch và chính ngạch sang các nước lân cận.

Giá trị tham khảo

Luận văn là nguồn tư liệu thực chứng phù hợp cho:

• Học viên, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn làm tài liệu tham khảo về phương pháp hạch toán kinh tế chuỗi giá trị nông sản vùng cao.
• Cán bộ quản lý nhà nước tại các Phòng Nông nghiệp và PTNT, Trung tâm dịch vụ nông nghiệp các huyện miền núi phía Bắc trong việc xây dựng đề án phát triển cây ăn quả trên đất dốc, quản lý rừng phòng hộ kết hợp phát triển kinh tế hộ gia đình.
• Doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp tham khảo quy trình kỹ thuật ươm giống, chu kỳ đầu tư kiến thiết cơ bản và mô hình liên kết thu mua, chế biến lâm sản ngoài gỗ.

Câu hỏi thường gặp

1. Diện tích và sản lượng quả Sơn tra tại huyện Bắc Yên đạt quy mô bao nhiêu vào thời điểm nghiên cứu?
Theo số liệu thống kê năm 2019 được ghi nhận trong luận văn, tổng diện tích cây Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên là 1.802,07 ha. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên là 410,97 ha và diện tích rừng trồng qua các giai đoạn từ năm 2006 đến 2018 là 1.391,10 ha. Tổng sản lượng quả ước tính đạt 6.325 tấn/năm.

2. Năng lực chế biến và bảo quản quả Sơn tra tại địa phương hiện trạng như thế nào?
Tỷ lệ quả Sơn tra qua sơ chế, chế biến và bảo quản tại Bắc Yên chỉ chiếm khoảng 20% tổng sản lượng. Hạ tầng chế biến trên địa bàn huyện còn hạn chế, bao gồm 01 nhà máy chế biến rượu vang (sản lượng năm 2020 đạt 62.500 lít), 01 xưởng sấy khô và 02 kho bảo quản lạnh; phần lớn sản lượng quả còn lại (khoảng 80%) được tiêu thụ dưới dạng quả tươi qua tư thương.

3. Đặc điểm kỹ thuật và chu kỳ kiến thiết cơ bản của cây Sơn tra được xác định ra sao?
Cây Sơn tra thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), sinh trưởng tốt ở độ cao từ 1.000 đến 1.500 m so với mực nước biển, mùa hoa vào tháng 3-4 và thu hoạch quả chín từ tháng 9 đến tháng 11 hàng năm. Cây bắt đầu cho quả ổn định từ năm thứ 5 trở đi, do đó chi phí đầu tư cơ bản của hộ nông dân được tính toán tập trung trong 5 năm đầu tiên kể từ khi trồng mới.

4. Khung pháp lý và chính sách nào của tỉnh Sơn La tác động trực tiếp đến chuỗi giá trị cây Sơn tra?
Sản xuất cây Sơn tra tại Bắc Yên được thúc đẩy bởi Thông báo số 121-TB/TU ngày 30/11/2015 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La; các Nghị quyết của HĐND tỉnh gồm: Nghị quyết số 28/2017/NQ-HĐND, Nghị quyết số 57/2017/NQ-HĐND, Nghị quyết số 76/2018/NQ-HĐND (chính sách hỗ trợ chế biến, tiêu thụ nông sản an toàn), Nghị quyết số 80/NQ-HĐND; cùng các chính sách hỗ trợ vùng đồng bào dân tộc thiểu số theo Chương trình 135 và Nghị quyết 30a.

5. Sản phẩm quả Sơn tra tại Bắc Yên đã được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ như thế nào?
Năm 2018, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận nhãn hiệu cho nhãn hiệu chứng nhận "Sơn tra Sơn La" với vùng chỉ dẫn địa lý xác lập trên địa bàn 3 huyện: Bắc Yên, Mường La và Thuận Châu.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Lê Đức Lợi đã phản ánh toàn diện thực trạng chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên qua nguồn số liệu sơ cấp và thứ cấp giai đoạn 2018-2020. Kết quả nghiên cứu khẳng định tiềm năng kinh tế và giá trị bảo vệ rừng phòng hộ của cây Sơn tra đối với đồng bào dân tộc H'Mông, đồng thời chỉ rõ những mắt xích yếu kém trong liên kết tiêu thụ và tỷ lệ chế biến sâu tại chỗ. Các giải pháp nâng cấp chuỗi được đề xuất đồng bộ từ khâu thâm canh giống, đầu tư công nghệ bảo quản - chế biến đến khai thác nhãn hiệu chứng nhận, cung cấp căn cứ thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch nông lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LÊ ĐỨC LỢI NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ QUẢ SƠN TRA TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BẮC YÊN, TỈNH SƠN LA Ngành: Quản lý Kinh tế Mã số: 8 31 01 10 Người hướng dẫn: TS. Hoàng Vũ Quang NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong đề tài “Nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La” là trung thực và chưa từng được sử dụng, công bố trong bất kì nghiên cứu nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và thông tin trích dẫn trong đề tài đều được ghi rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 19 tháng 10 năm 2021 Tác giả luận văn Lê Đức Lợi i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Phân tích định lượng, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cùng toàn thể cán bộ, giảng viên của Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi, tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn. Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS. Hoàng Vũ Quang, thầy đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài luận văn. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo UBND huyện Bắc Yên, cùng toàn thểcông chức, viên chức của Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Trung tâm dịch vụ Nông nghiệp, cùng các phòng, ban có liên quan của huyện Bắc Yên, lãnh đạo và cán bộ, công chức UBND các xã trên địa bàn huyện, cùng toàn thể người dân trên địa bàn huyện đã cung cấp các số liệu, thông tin và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận văn.

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 19 tháng 10 năm 2021 Tác giả luận văn Lê Đức Lợi ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục chữ viết tắt.

vi Danh mục bảng. vii Danh mục biểu đồ. viii Danh mục sơ đồ. viii Trích yếu luận văn.

ix Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung.

Mục tiêu cụ thể. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận văn. Cở sở lý luận và thực tiễn về nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn Tra. Một số khái niệm cơ bản.

Các tác nhân cơ bản trong chuỗi giá trị nông sản. Phân biệt chuỗi giá trị và chuỗi cung ứng. Đặc điểm kinh tế, kỹ thuật sản xuất Sơn tra. Nội dung nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn tra.

Các yếu tố ảnh hưởng tới chuỗi giá trị quả Sơn tra. Cở sở thực tiễn. Kinh nghiệm phát triển chuỗi giá trị nông sản ở một số địa phương. Một số công trình nghiên cứu có liên quan.

Kinh nghiệm rút ra cho phát triển chuỗi giá trị quả Sơn trà huyện Bắc Yên. Phương pháp nghiên cứu. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên.

Điều kiện kinh tế - xã hội. Phương pháp nghiên cỨu. Phương pháp thu thập thông tin. Phương pháp xử lý số liệu.

Phương pháp phân tích số liệu. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Thực trạng chuỗi giá trị quả sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La.

Tổng quan tình hình sản xuất Sơn tra tại huyện Bắc Yên. Sơ đồ và đặc điểm các tác nhân chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên. Phân tích liên kết trong chuỗi giá trị quả Sơn tra của huyện Bắc Yên. Phân tích tài chính trong chuỗi giá trị quả Sơn tra huyện Bắc Yên.

Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của chuỗi giá trị quả Sơn tra. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị quả Sơn Tra trên địa bàn huyện Bắc Yên. Điều kiện tự nhiên (đất, khí hậu). Nguồn lực sản xuất của hộ nông dân.

Trình độ kỹ thuật và mức độ phát triển, ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất, chế biến quả Sơn tra. Chính sách hỗ trợ. Thị trường tiêu thụ tác động đến chuỗi giá trị quả Sơn tra. Định hướng và giải pháp phát triển chuỗi giá trị quả Sơn Tra trên địa bàn huyện Bắc Yên.

Định hướng phát triển chuỗi giá trị quả Sơn tra. Giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị quả Sơn tra huyện Bắc Yên. Kết luận và kiến nghị. 105 Tài liệu tham khảo.

110 v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt ATTP An toàn thực phẩm BVTV Bảo vệ thực vật CGCN Chuyển giao công nghệ CSXH Chính sách xã hội ĐVT Đơn vị tính FAO Tổ chức Nông Lương Thế giới GO Giá trị sản xuất GTZ Tổ chức Hợp tác Kỹ thuật Đức HĐND Hội đồng nhân dân HTX Hợp tác xã IC Chi phí trung gian ILO Tổ chức Lao động Quốc tế KfW7 Dự án phát triển lâm nghiệp tỉnh Sơn La NCKH Nghiên cứu khoa học NHCN Nhãn hiệu chứng nhận OCOP Chương trình mỗi xã một sản phẩm PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia PTNT Phát triển nông thôn R&D Nghiên cứu và phát triển SCM Quản lý chuỗi cung ứng SHTT Sở hữu trí tuệ SNV Tổ chức phát triển Hà Lan SWOT Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức TNHH Trách nhiệm hữu hạn UBND Ủy ban nhân dân VA Giá trị gia tăng VAT Thuế giá trị gia tăng WB Ngân hàng thế giới WTO Tổ chức thương mại Quốc tế vi DANH MỤC BẢNG Bảng 2. So sánh chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị. Diện tích cơ cấu đất nông nghiệp năm 2019. Hiện trạng dân số huyện Bắc Yên năm 2019.

Đối tượng thu thập thông tin. Khung phân tích SWOT. Hiện trạng sản xuất cây Sơn tra tại huyện Bắc Yên. Đặc điểm của hộ sản xuất Sơn tra.

Đặc điểm tác nhân thu gom. Đặc điểm của người bán buôn. Đặc điểm của Hợp tác xã. Đặc điểm người bán lẻ.

Đặc điểm Công ty trách nhiệm hữu hạn Bắc Sơn. Đặc điểm người tiêu dùng. Hiệu quả kinh tế trong sản xuất Sơn tra tự nhiên. Chi phí đầu tư thời kỳ kiến thiết cơ bản trồng cây Sơn tra.

Hiệu quả kinh tế Sơn tra trồng mới. Lợi nhuận của người thu gom Sơn tra. Lợi nhuận của Hợp tác xã kinh doanh Sơn tra. Hiệu quả kinh tế của người bán buôn Sơn tra.

Hiệu quả kinh tế của người bán lẻ Sơn tra. Hiệu quả kinh tế của Công ty trách nhiện hữu hạn Bắc Sơn. Các kênh tiêu thu và phân phối giá trị gia tăng của chuỗi giá trị quả Sơn tra. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) trong ngành hàng quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên.

Trình độ kỹ thuật và mức độ ứng dụng kỹ thuật. 89 vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4. Khảo sát nhu cầu vay vốn của hộ sản xuất.1 Chuỗi giá trị nông sản. Chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên.

Lượng hóa chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên. 48 viii TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Lê Đức Lợi Tên luận văn: Nghiên cứu chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La Chuyên ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 8 31 01 10 Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu Sơn tra còn hay còn gọi “táo mèo” là cây trồng bản địa, được xác định là cây trồng chủ lực của các xã vùng cao huyện Bắc Yên; thu nhập từ quả Sơn tra hàng năm góp phần phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo của đồng bào dân tộc H’Mông nơi đây. Phát triển cây Sơn tra giúp nâng độ che phủ rừng, nâng cao năng lực rừng phòng hộ đầu nguồn, giảm xói mòn, rửa trôi đất và nâng cao ý thức bảo vệ rừng của người dân. Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng về chuỗi giá trị quả Sơn tra trên địa bàn huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp cải thiện hoạt động của chuỗi giá trị quả Sơn tra trong thời gian tới.

Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng số liệu sơ cấp và thứ cấp, trong đó số liệu sơ cấp được thu thập từ điều tra trực tiếp hộ nông dân trồng, chăm sóc cây Sơn tra, người thu mua, hộ buôn bán, cơ sở chế biến, kinh doanh quả Sơn tra, người tiêu dùng, phỏng vấn lãnh đạo UBND huyện, công chức, viên chức cơ quan chuyên môn của huyện Bắc Yên. Các phương pháp được sử dụng là phân tích thống kê mô tả, hạch toán kinh tế, phân tích SWOT. Kết quả chính và kết luận Kết quả cho thấy, phát triển cây Sơn tra luôn được cấp ủy, chính quyền từ huyện đến cơ sở quan tâm, bước đầu hình thành các vùng nguyên liệu, xây dựng chuỗi giá trị theo quy trình kỹ thuật, thực hiện quảng bá, giới thiệu sản phẩm đến người tiêu dùng, nâng cao giá trị sản xuất và tăng thu nhập cho người dân. Tuy nhiên hiệu quả kinh tế mang lại từ cây Sơn tra chưa tưng xứng với tiềm năng, lợi thế trên địa bàn; việc tiêu thụ sản phẩm còn khó khăn, tình trạng được mùa mất giá thường xuyên diễn ra, việc liên kết sản xuất, chế biến, xúc tiến thương mại bước đầu được quan tâm nhưng chưa mang lại hiệu quả thiết thực.

Năm 2019, diện tích cây Sơn tra của huyện Bắc Yên là 1. Trong đó: Diện tích rừng tự nhiên là 410,97 ha; Diện tích rừng trồng từ năm 2006 - 2018 là 1.391,10 ha, sản lượng quả Sơn tra ước đạt 6.