Đặt vấn đề Như chúng ta đã biết gỗ đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống của con người. Gỗ thường được sử dụng để làm nội thất, thủ công mỹ nghệ, trong các công trình xây dựng, đóng thuyền. Tùy vào từng loại gỗ mà có mục đích sử dụng khác nhau. Song việc nhận biết về gỗ không phải ai cũng biết.
Rừng có vai trò rất quan trọng trong việc cung cấp lâm sản và lâm sản ngoài gỗ, các giá trị phòng hộ môi trường của rừng, bảo tồn đa dạng sinh học. Vai trò điều tiết nguồn nước của rừng được thể hiện ở sự giảm dòng chảy mặt và tăng lượng nước thấm vào đất, tăng dòng chảy ngầm. Khi chúng ta nhận biết được tên gỗ và phân loại chúng để đưa ra biện pháp bảo vệ hợp lý. Bảo vệ cây gỗ chính là bảo vệ rừng.
Bên cạnh đó, việc xác định loại gỗ là một nhu cầu cần thiết và có nhiều ý nghĩa với công việc chế biến, xử phạt trong trong lĩnh vực kiểm lâm, trong thương mại và xuất nhập khẩu gỗ. Đặc biệt là đánh giá và xác định hưỡng dẫn sử dụng gỗ trong thực tế hiện nay. Công việc xác định loại gỗ nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm qua cảm quan thì bao giờ cũng gặp phải những sự nhầm lẫn gây nên sai lầm về mặt kỹ thuật, dẫn đến thiệt hại về kinh tế. Chỉ có dựa vào cấu tạo gỗ mới có thể đảm bảo được tính chính xác.
Những tài liệu về định loại gỗ ở Việt Nam từ trước tới nay chưa có nhiều chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tế sản xuất và gây khó khăn cho kỹ thuật sử dụng, xuất nhập khẩu và gây thiệt hại lớn đến nền kinh tế xã hội của nước ta. Xuất phát từ vấn những đề trên, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: "Nghiên cứu cấu tạo một số loại gỗ thông dụng tại huyện Bình Gia - tỉnh Lạng Sơn". Mục tiêu nghiên cứu - Sưu tập được một số loại gỗ thông dụng tại khu vực huyện Bình Gia - tỉnh Lạng Sơn. - Xác định được cấu tạo của các loại mẫu gỗ sưu tập được làm cơ sở cho việc nhận biết một số loại gỗ thông dụng ở huyện Bình Gia - Tỉnh Lạng Sơn.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa về mặt khoa học - Là cơ sở khoa học để nhận biết, phân biệt một số loại gỗ thông dụng. - Là tài liệu tham khảo mới nhất trong việc nhận biết, phân biệt một số loài gỗ thông dụng. Ý nghĩa về mặt thực tiễn - Kết quả nghiên cứu là cơ sở giúp cho các cơ sở chế biến sản xuất, doanh nghiệp, cơ quan kiểm lâm nhận biết một số loại gỗ chính xác nhất.
- Xác định được cấu tạo các loài gỗ đang được sử dụng phổ biến ở tỉnh Lạng sơn nói chung và huyện Bình Gia nói riêng. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học 2. Các đặc điểm cấu tạo của gỗ 2.
Mạch gỗ Là tổ chức cấu tạo bởi nhiều tế bào mạch gỗ nối tiếp nhau thành ống dài. Mạch gỗ chỉ có trong cây lá rộng. Đây là điểm khác biệt chủ yếu so với cây lá kim. a, Các hình thức phân bố và tụ hợp của mạch gỗ Trên mặt cắt ngang tế bào mạch gỗ là những hình tròn hoặc hình bầu dục hay đa giác gọi là lỗ mạch.
* Các hình thức phân bố của lỗ mạch - Mạch xếp vòng: Trong phạm vi mỗi vòng năm, các lỗ mạch ở phần gỗ sớm có đường kính lớn xếp thành vòng tròn đồng tâm vây quanh tủy, còn ở phần gỗ muộn nhỏ, nằm rải rác và phân tán. Ở nước ta hình thức này rất ít chỉ thấy ở xoan ta, tếch và một ít loài gỗ khác. Mạch gỗ xếp vòng 4 - Mạch phân tán: Lỗ mạch ở phần gỗ sớm và gỗ muộn to nhỏ gần như nhau nằm phân tán rải rác. Đây là hình thức phổ biến ở nước ta.
Mạch gỗ xếp phân tán - Mạch vừa xếp vòng vừa phân tán (trung gian): Ở phần gỗ sớm lỗ mạch lớn hơn phần gỗ muộn và có xu hướng xếp thành vòng, càng ra đến phần gỗ muộn lỗ mạch bé dần và phân tán. Các loại gỗ bồ hòn, thôi ba, xoan nhừ. có loại hình thức phân bố này. Mạch gỗ xếp trung gian * Các hình thức tụ tập lỗ mạch - Mạch đơn: Từng lỗ mạch nằm đơn độc, rải rác, phân tán, không có liên hệ gì với các lỗ mạch khác.
Các loại gỗ bạch đàn, hà nu, táu mật. có thể xem là gỗ có mạch đơn phân tán. - Mạch kép: Hai hay nhiều lỗ mạch nằm sát cạnh nhau, các lỗ mạch ở giữa thường bị ép dẹt, làm cho lỗ mạch kép giống như một lỗ mạch đơn chia 5 thành nhiều ngăn. Mạch kép đa số xếp theo hướng xuyên tâm: Gỗ gáo, ba soi.
có mạch kép (2 - 4) lỗ, chưa khét có mạch kép (2 - 6) lỗ. - Mạch nhóm: Từ ba lỗ mạch trở lên, tụ hợp thành nhóm nhỏ. Hình thức này rất ít thấy ở gỗ nước ta. - Mạch dây: Nhiều lỗ mạch nằm sát nhau, kéo dài thành dây, hoặc nằm gần nhau nhưng có xu hướng kéo dài thành dây theo hướng xuyên tâm hoặc tiếp tuyến.
+ Mạch dây xuyên tâm, có thể kéo dài thành hàng song song với tia gỗ, hoặc lượn qua lại như ở gỗ sến mật, thành ngạnh, đỏ ngọn, các loại giẻ hoặc có xu hướng đan thành màng lưới. + Mạch dây tiếp tuyến, thường xếp thành vòng gián đoạn hoặc liên tục lượn vòng quanh tủy ở một số gỗ lớn loại gỗ thuộc họ đinh. Các hình thức tụ tập của lỗ mạch a- Tụ hợp đơn, b- tụ hợp đơn kép, c- tụ hợp nhóm, d- tụ hợp dây xuyên tâm, e- tụ hợp dây tiếp tuyến 6 2. Tế bào mô mềm Là những tế bào vách mỏng, làm nhiệm vụ dự trữ chất dinh dưỡng trong cây.
Gỗ cây lá rộng nói chung tế bào nhu mô chiếm tỷ lệ khá lớn (2 - 15%) và hình thức phân bố phức tạp. Gỗ cây lá rộng ở nước ta, ngoài một số loại gỗ không có hoặc có ít tế bào mô mềm, còn nói chung tổ chức tế bào mô mềm rất phát triển, dễ quan sát, cho nên dựa vào nó để phân biệt loại gỗ rất quan trọng. Quan sát trên mặt cắt ngang, tế bào nhu mô phân bố theo các hình thức chủ yếu sau đây: * Sắp xếp phân tán: Từng dây tế bào nằm phân tán rải rác giữa các tế bào mạch gỗ, sợi gỗ: Chỉ nhìn thấy dưới kính hiển vi. * Vây quanh mạch: - Vây quanh mạch không kín: Các dây tế bào tụ tập một phía vây quanh lỗ mạch.
- Vây quanh mạch kín: Các dây tế bào tụ tập, bao kín xung quanh lỗ mạch tạo thành các hình: + Hình tròn + Hình cánh và cánh nối tiếp * Liên kết mạch: Các dây tế bào xếp thành hàng, nối các lỗ mạch thành vây quanh tủy cây - Liên kết mạch giải rộng: Bề rộng giải gần bằng đường kính lỗ mạch - Liên kết mạch giải hẹp: Bề rộng giải bé hơn rất nhiều so với đường kính lỗ mạch * Làm thành giải: Các dây tế bào sắp xếp thành vòng vây quanh tủy - Giải thưa, làm ranh giới vòng năm - Giải mau đan với tia gỗ thành lưới: Trong một vòng năm có vô số giải, các giải này đan với tia gỗ thành lưới hay bậc thang + Loại thứ nhất: Các giải tế bào liên tục hay đứt đoạn chạy theo vòng năm đan với tia gỗ tạo ra các mắt lưới + Loại thứ hai: Các giải tế bào đứt đoạn giữa hai tia gỗ, các giải này chồng chất lên nhau như bậc thang giữa hai tia gỗ. Tia gỗ Tia gỗ cây lá rộng hoàn toàn do tế bào mô mềm tạo thành, tia gỗ là do tế bào hình tròn hay hình đa giác của tầng phát sinh ra. Bề rộng của tia gỗ ở đại bộ phận gỗ cây lá rộng có nhiều hàng tế bào. Đây là đặc điểm khác biệt với tia gỗ của cây gỗ lá kim.
Quan sát qua kính hiển vi tia gỗ cây gỗ lá rộng sắp xếp theo hai hình thức sau đây: - Sắp xếp đồng nhất: Tất cả tế bào của tia gỗ đều xếp nằm hay đứng thành hàng xuyên tâm. - Sắp xếp không đồng nhất: Trong cùng một tia gỗ vừa có tế bào xếp nằm vừa có tế bào xếp đứng. Những hàng tế bào xếp ở trên và dưới còn ở giữa là những tế bào xếp nằm. Việc xác định loại gỗ ta dựa vào mật độ phân bố tia gỗ, kích thước tia gỗ trên mặt cắt ngang.
Ống dẫn nhựa Đối với cây gỗ lá rộng chỉ một số loại gỗ có ống dẫn nhựa, gỗ lá rộng chỉ có ống dẫn nhựa dọc, nó thường tập trung thành hàng ở ranh giới vòng năm. Cấu tạo lớp Là dạng cấu tạo đặc biệt của một số loại gỗ lá rộng. Dưới mắt thường và kính lúp, quan sát trên mặt cắt tiếp tuyến nhận được các đường gợn sóng cách nhau đều đặn. Tùy theo từng loại cây mà có từ (2 - 7 lớp/ mm).
Đặc điểm cấu tạo lớp của gỗ 8 2. Tế bào chứa chất kết tinh (thể bít) Tế bào nhu mô chứa chất kết tinh là đặc điểm của nhiều loại gỗ, bên trong ruột tế bào tồn tại các chất tích tụ có màu sắc khác nhau. Đây cũng là một đặc điểm giúp ta định loại gỗ. Gỗ giác - Gỗ lõi Một số loại gỗ, phần gỗ phía ngoài sát vỏ có màu nhạt hơn gọi là gỗ giác; phần gỗ bên trong đi vào tủy có mầu sẫm hơn gọi là gỗ lõi.
Nếu mầu sắc và độ ẩm phần gố bên trong và phần gỗ bên ngoài không khác biệt nhau gọi là gỗ giác và gỗ lõi không phân biệt. Loại cây gỗ giác lõi không khác biệt. Nếu mầu sắc và độ ẩm phần gố bên trong và phần gỗ bên ngoài khác biệt nhau gọi là gỗ giác và gỗ lõi phân biệt. Loại cây gỗ giác lõi phân biệt.
Gỗ sớm - gỗ muộn Trong mỗi vòng năm phần gỗ phía trong sinh ra vào thời kỳ đầu mùa sinh trưởng gọi là gỗ sớm. Phần gỗ phía ngoài sinh vào cuối mùa sinh trưởng gọi là gọi là gỗ muộn. Một số loại gỗ có gỗ sớm và gỗ muộn khác nhau về kích thước gọi là gỗ sớm, gỗ muộn phân biệt. Một số loại gỗ khi quan sát thấy đường kính lỗ mạch có kích thước tương tụ nhau trên một vòng năm gọi là gỗ sớm, gỗ muộn không phân biệt.
Đây cũng là đặc điểm giúp ta định loại gỗ. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2. Trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về cấu tạo của một số loài gỗ.