Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Hành chính quản lý (Hành chính công) với đề tài "Nghiên cứu cải cách hệ thống phê duyệt hành chính của chính quyền cấp tỉnh Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Hợp (阮光合, mã số học viên 220100003) thực hiện dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Thôi Vận Vũ (崔运武) tại Học viện Quản lý Công, Đại học Vân Nam (Trung Quốc), hoàn thành vào tháng 6 năm 2014.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, Việt Nam bước vào giai đoạn đổi mới toàn diện kinh tế - xã hội, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh đó, khái niệm "hành chính công" mới chính thức xuất hiện. Do chưa có kinh nghiệm thực tiễn từ trước, quá trình cải cách nền hành chính công nói chung và cải cách chế độ phê duyệt hành chính (thủ tục cấp phép, kiểm tra và phê duyệt hành chính) nói riêng tại Việt Nam phải trải qua quá trình vừa triển khai, vừa tìm tòi, vừa học hỏi và rút kinh nghiệm.

Dù đã trải qua hơn 20 năm thực hiện cải cách hành chính, kết quả đạt được vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Quy trình phê duyệt còn phức tạp, chồng chéo, mang nặng tính "xin - cho", gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp. Trong khi đó, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận cải cách hành chính hoặc cải cách thủ tục hành chính ở tầm vĩ mô, dựa trên các báo cáo hành chính từ trên xuống, chưa có công trình nghiên cứu hệ thống và chuyên sâu về "chế độ phê duyệt hành chính" ở cấp chính quyền địa phương (cấp tỉnh) gắn với việc khảo sát phản hồi từ đối tượng thụ hưởng dịch vụ.

Mục tiêu và giả thuyết nghiên cứu

  1. Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách của Chính phủ về cải cách hành chính và phê duyệt hành chính; phân tích thực trạng chuyển biến, thành tựu và hạn chế của việc cải cách chế độ phê duyệt hành chính tại chính quyền cấp tỉnh; khảo sát thực chứng tại tỉnh Thái Nguyên; phân tích nguyên nhân của tồn tại; tham khảo kinh nghiệm của Hoa Kỳ và Trung Quốc; từ đó đề xuất các suy ngẫm và giải pháp nâng cao hiệu quả cải cách chế độ phê duyệt hành chính cấp tỉnh tại Việt Nam.
  2. Giả thuyết nghiên cứu: Các tổ chức, doanh nghiệp và công dân đánh giá như thế nào về quá trình cải cách hành chính cấp tỉnh? Sự đánh giá đa chiều từ dưới lên (độ hài lòng và ý kiến đóng góp của người dân, doanh nghiệp) giúp các cơ quan chính quyền cấp tỉnh nhận diện rõ những thiếu sót, từ đó thúc đẩy cải cách thủ tục và phê duyệt hành chính đi vào thực chất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Chế độ phê duyệt hành chính và thực tiễn cải cách chế độ phê duyệt hành chính của chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam.
  • Phạm vi không gian: Tập trung vào chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam, với địa bàn khảo sát thực tế điển hình là tỉnh Thái Nguyên. Luận án cũng mở rộng phạm vi so sánh kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ và Trung Quốc.
  • Phạm vi thời gian: Trọng tâm dữ liệu và chính sách trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2012–2013, đặc biệt là giai đoạn triển khai Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2001–2010 và định hướng 2011–2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã tổng thuật các tài liệu nghiên cứu liên quan theo hai nhóm chính tại Trung Quốc và Việt Nam:

1. Nghiên cứu về cải cách chế độ phê duyệt hành chính tại Trung Quốc:

  • Chu Phùng Xuân (Zhu Fengchun, 2012): Trong bài viết Phân tích khó khăn và quản trị cải cách chế độ phê duyệt hành chính, tác giả chỉ ra các rào cản như hạng mục phê duyệt quá nhiều, quyền hạn và trách nhiệm tách rời, thiếu cơ chế giám sát công khai, vướng mắc pháp quy; từ đó kiến nghị giảm bớt thủ tục, phân cấp quyền hạn, chuyển giao chức năng cho xã hội và hoàn thiện giám sát.
  • Lưu Khang và Viên Phương (Liu Kang, Yuan Fang, 2012): Tổng kết thực trạng cải cách cấp thành phố, chỉ ra vấn đề nhận thức chưa đầy đủ, nặng tiền kiểm nhẹ hậu kiểm, chức năng chồng chéo; đề xuất đổi mới phương thức phục vụ và tinh giản thẩm quyền cấp phép đầu tư.
  • Trương Duệ Hân và Dương Quốc Đống (Zhang Ruixin, Yang Guodong, 2012): Phân tích mô hình phê duyệt tập trung tương đối tại tỉnh Cát Lâm ("Mô hình Cát Lâm"), tách rời chức năng quyết định và chấp hành, triển khai mô hình "một cửa".
  • Vương Tú Cầm (Wang Xiuqin, 2012): Nghiên cứu tại Ninh Hạ, chỉ rõ thủ tục thiếu tính khoa học, danh mục phê duyệt rườm rà, thiếu tính minh bạch và công bằng.
  • Chu Lệ Đình (Zhou Liting, 2012): Phân tích quy trình phê duyệt tại thành phố Phật Sơn (tỉnh Quảng Đông), chỉ ra vị trí pháp lý chưa rõ ràng của các trung tâm phục vụ hành chính và đề xuất thành lập cơ quan quản lý phê duyệt chuyên trách.
  • Chu Kiện (Zhou Jian, 2012): Khảo sát 14 dự án xây dựng tại quận Mẫn Hàng (Thượng Hải), chỉ ra bất cập trong công khai thông tin, phối hợp liên ngành và đề xuất mô hình quản trị liên thông trực tuyến - trực tiếp.
  • Bành Phương Chí, Lý Thượng Chí và Lý Quần Lâm (Peng Fangzhi, Li Shangzhi, Li Qunlin, 2011): Sử dụng phương pháp điều tra song phương (phỏng vấn cán bộ và phát phiếu điều tra doanh nghiệp) tại thành phố Phan Chi Hoa để nhận diện vướng mắc về cơ chế, thể chế.

2. Nghiên cứu về cải cách hành chính và phê duyệt hành chính tại Việt Nam:

  • Nguyễn Đăng Thành (2011): Tổng kết thành tựu về hoàn thiện hệ thống thể chế, đơn giản hóa thủ tục, tinh giản bộ máy, đổi mới tài chính công; đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn về hệ thống pháp luật, năng lực công chức và thủ tục phiền hà.
  • Trần Đình Thắng (2010), Nguyễn Thị La (2012), Trần Đình Thắng và Lê Thị Hồng (2012): Phân tích tính cấp thiết của việc cải cách cơ cấu tổ chức bộ máy hành chính nhà nước và cải cách thủ tục hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.
  • Đinh Duy Hòa (2012): Phân tích Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2011–2020, nhấn mạnh việc xác định trọng tâm, định lượng mục tiêu, sử dụng bộ chỉ số theo dõi và đề cao đánh giá của người dân, tổ chức.
  • Phan Thị Diễm (2011), Phạm Thị Thu Lan (2011): Đánh giá giai đoạn 2001–2010, nhấn mạnh yếu tố con người, đào tạo công chức và cải cách chế độ tiền lương.
  • Các nghiên cứu tại địa phương: Ngô Kim Dung (2009, 2011) nghiên cứu tại tỉnh Hòa Bình và Phú Thọ; Lê Văn Đích (2008), Lê Thị Hằng (2010) nghiên cứu cải cách thể chế và cơ chế một cửa tại Thừa Thiên Huế; Nguyễn Xuân Quang (2008) tại Hải Phòng; Nguyễn Thị La (2010) tại Thành phố Hồ Chí Minh (ứng dụng một cửa điện tử); Bùi Văn Du (2008) tại Bình Định; Phạm Quang Tuệ (2008) tại Vĩnh Phúc; Nguyễn Thị Tế (2012) tại Đắk Nông; Nguyễn Văn Thâm (2011) về đào tạo công chức địa phương; Võ Lâm Phi (2010) tại Khánh Hòa; Trần Minh Lực (2011) tại Ninh Thuận; Đỗ Văn Thiểm (2012) tại Bắc Ninh; Vũ Thị Bích Thủy (2012) tại Thái Nguyên.

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo hành chính của cơ quan nhà nước (đánh giá đơn chiều từ trên xuống), chưa kết hợp điều tra thực chứng đo lường mức độ nhận thức và sự hài lòng của công dân, doanh nghiệp (đánh giá ngược chiều từ dưới lên). Đồng thời, chưa có công trình nào phân định rõ mối quan hệ giữa cải cách hành chính tổng thể, cải cách thủ tục hành chính và cải cách chế độ phê duyệt hành chính ở cấp chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung khái niệm

  • Hành chính (Administration): Dẫn luận theo Trương Vĩnh Đào (Hành chính học, 2003) và Nguyễn Hữu Tri (Hành chính công, 2011), xác định hành chính công là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước, tác động có tổ chức bằng pháp luật nhằm quản lý xã hội, duy trì trật tự và đáp ứng nhu cầu hợp pháp của nhân dân.
  • Phê duyệt hành chính (Administrative Examination and Approval): Khái niệm được tổng hợp từ góc độ kinh tế học (Vương Kiện, 2001), hành chính học (Từ Hiểu Lâm, 2002), văn bản của Quốc vụ viện Trung Quốc (văn bản số 1 năm 2001) và Quyết định số 30/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam: là trình tự, quy định do người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước thực hiện nhằm giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến tổ chức hoặc cá nhân.
  • Chế độ phê duyệt hành chính: Bao gồm các quy định về thẩm quyền, phạm vi thiết lập, cơ quan thực hiện, trình tự thực hiện, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình (Quách Xuân Hoa, 2009).
  • Cải cách chế độ phê duyệt hành chính: Quá trình chủ động điều chỉnh cơ cấu, chức năng, quy trình, quy chế và phương thức hành vi của cơ quan hành chính nhà nước nhằm thích ứng với môi trường kinh tế - xã hội.

Ba lý thuyết nền tảng

  1. Lý thuyết quản chế chính phủ (Government Regulation Theory): Tiếp cận từ quan điểm của A. Kahn (1970), Dư Huy, Vương Tuấn Hào và Trần Phú Lương. Lý thuyết này phân định giữa quản chế kinh tế (kiểm soát gia nhập, giá cả, tiêu chuẩn đầu tư) và quản chế xã hội (môi trường, y tế, an toàn lao động). Phê duyệt hành chính là công cụ trực tiếp của quản chế nhà nước nhằm khắc phục khiếm khuyết thị trường.
  2. Lý thuyết ủy thác - đại lý (Principal-Agent Theory): Vận dụng theo nghiên cứu của Doãn Tương Khiết (Yin Xiangjie, 2012), Lưu Hữu Quý và Tưởng Niên Vân (Liu Yougui, Jiang Nianyun, 2006). Lý thuyết giả định có xung đột lợi ích và bất đối xứng thông tin giữa bên ủy thác (Nhà nước/Chính phủ đại diện cho lợi ích công cộng) và bên đại lý (các cơ quan hành chính cấp dưới và cán bộ, công chức thừa hành). Một số cơ quan, công chức có xu hướng bảo vệ lợi ích cục bộ, quyền hạn cá nhân ("cơ chế xin - cho"), dẫn tới sự trì hoãn hoặc hình thức hóa cải cách phê duyệt hành chính.
  3. Lý thuyết chức năng chính phủ (Government Functions Theory): Dẫn theo Trương Quốc Khánh (Hành chính học công cộng, 2007). Phân tích sự chuyển dịch từ mô hình "chính phủ lớn" can thiệp sâu sang mô hình chính phủ quản lý vĩ mô, phân định ranh giới giữa nhà nước và thị trường, chuyển đổi từ "hành chính cai trị" sang "hành chính phục vụ".

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp phân tích tài liệu: Thu thập, phân tích các văn kiện Đại hội Đảng, văn bản quy phạm pháp luật (Quyết định 38/CP, Quyết định 136/2001/QĐ-TTg, Quyết định 30/QĐ-TTg, Quyết định 93/2007/QĐ-TTg), các báo cáo tổng kết của các bộ ngành và UBND tỉnh Thái Nguyên.
  • Phương pháp nghiên cứu so sánh: Đối chiếu kinh nghiệm cải cách thể chế và mô hình phê duyệt hành chính giữa Việt Nam, Hoa Kỳ và Trung Quốc; so sánh sự khác biệt giữa các địa phương tại Việt Nam.
  • Phương pháp phỏng vấn và điều tra:
    • Phỏng vấn không dùng bảng hỏi: Phỏng vấn trực tiếp cán bộ phụ trách cải cách hành chính, cán bộ trực tiếp tiếp nhận hồ sơ và lãnh đạo chính quyền cấp tỉnh.
    • Điều tra bảng hỏi: Khảo sát các tổ chức, doanh nghiệp và công dân tại tỉnh Thái Nguyên về mức độ hài lòng và đánh giá chất lượng giải quyết thủ tục phê duyệt hành chính.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Sự chuyển biến của chế độ phê duyệt hành chính chính quyền cấp tỉnh Việt Nam

Chương này làm rõ tính đặc thù của cải cách hành chính tại Việt Nam: cải cách chế độ phê duyệt hành chính không tách rời mà là bộ phận trọng tâm, mang tính đột phá của cải cách hành chính công tổng thể. Do hệ thống chính trị tập trung thống nhất, cải cách được chỉ đạo thống nhất từ Trung ương (Ban Chỉ đạo Cải cách hành chính của Chính phủ, Bộ Nội vụ) xuống các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (do Chủ tịch UBND tỉnh trực tiếp phụ trách).

Nội dung cải cách chế độ phê duyệt hành chính cấp tỉnh bao gồm 5 trụ cột:

  1. Đơn giản hóa thủ tục phê duyệt hành chính: Thực hiện Đề án 30 (Quyết định 30/QĐ-TTg ngày 10/01/2007) qua 3 giai đoạn: thống kê, rà soát và đơn giản hóa/bãi bỏ các thủ tục rườm rà.
  2. Công khai hóa thủ tục phê duyệt: Niêm yết công khai trên Cổng thông tin điện tử của tỉnh, Cơ sở dữ liệu quốc gia về thủ tục hành chính, tại Văn phòng UBND tỉnh, các Sở, ngành và bộ phận một cửa.
  3. Triển khai cơ chế một cửa và một cửa liên thông: Thực hiện theo Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg tại 63 tỉnh, thành phố, từ cấp tỉnh đến cấp huyện và cấp xã.
  4. Chuyên trách hóa đội ngũ cán bộ phê duyệt: Bố trí công chức chuyên trách tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả thay vì kiêm nhiệm như giai đoạn trước.
  5. Điện tử hóa quy trình phê duyệt: Đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, triển khai một cửa điện tử, lấy số tự động qua tin nhắn SMS (tiêu biểu tại TP. Hồ Chí Minh) và cung cấp dịch vụ công trực tuyến.

Bảng 1: Kết quả rà soát văn bản quy phạm pháp luật tại tỉnh Thái Nguyên (2008–2010)

Loại văn bản Tổng số đã rà soát Hết hiệu lực Còn hiệu lực Kiến nghị sửa đổi, bổ sung Kiến nghị thay thế Kiến nghị bãi bỏ
Nghị quyết HĐND tỉnh 64 27 37 08 07 0
Quyết định UBND tỉnh 969 379 390 145 105 25
Chỉ thị UBND tỉnh 128 94 34 0 16 0
Công văn chứa quy phạm 46 0 0 0 0 46
Tổng cộng 1.007 503 504 156 128 72

(Nguồn: Báo cáo số 64/BC-UBND ngày 28/10/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên)

Bảng 2: Kết quả rà soát thủ tục hành chính tại tỉnh Thái Nguyên (2008–2010)

Phân loại kiến nghị xử lý Số lượng thủ tục Tỷ lệ (%)
Giữ nguyên hiệu lực 625 51,65%
Kiến nghị sửa đổi, bổ sung, đơn giản hóa 528 43,65%
(Trong đó thuộc thẩm quyền cấp tỉnh) (437) (36,12%)
Kiến nghị thay thế 5 0,41%
Kiến nghị bãi bỏ, hủy bỏ 52 4,30%
Tổng số thủ tục đã rà soát 1.210 100,00%

(Nguồn: Báo cáo số 64/BC-UBND ngày 28/10/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên)

Đến giai đoạn 2011–2012, UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành mới 155 thủ tục hành chính và đơn giản hóa 47 biểu mẫu thủ tục theo hướng tinh gọn. Về công khai hóa, giai đoạn 2008–2010 toàn tỉnh công khai 933 thủ tục tại 18 Sở ngành, 179 thủ tục cấp huyện và 103 thủ tục cấp xã. Đến năm 2012, tổng số thủ tục được công khai là 1.276 (983 cấp Sở, 187 cấp huyện, 106 cấp xã).

Chương 2: Thành tựu và những vấn đề tồn tại trong cải cách chế độ phê duyệt hành chính cấp tỉnh ở Việt Nam

  • Thành tựu: Đơn giản hóa đáng kể hồ sơ, giấy tờ; bộ máy tiếp nhận hồ sơ được tinh gọn qua cơ chế một cửa; nâng cao hiệu suất làm việc của cán bộ; bước đầu ứng dụng công nghệ thông tin và chuẩn hóa quy trình giải quyết công việc cho người dân, doanh nghiệp.
  • Những tồn tại hạn chế: Mức độ tinh giản thủ tục tại nhiều địa phương chưa triệt để; quy trình phê duyệt giữa các Sở, ban, ngành chưa đồng bộ, thống nhất; trình độ chuyên môn và tinh thần trách nhiệm của một bộ phận cán bộ tiếp nhận chưa đáp ứng yêu cầu; xuất hiện hiện tượng cải cách mang tính hình thức, đối phó; cơ chế thanh tra, giám sát và đánh giá độc lập từ người dân còn hạn chế; hạ tầng mạng và thiết bị công nghệ thông tin tại các tỉnh miền núi, vùng sâu còn thiếu thốn.
  • Đánh giá của công chúng tại Thái Nguyên: Kết quả điều tra thực tế cho thấy người dân và doanh nghiệp ghi nhận sự chuyển biến tích cực ở thời gian xử lý thủ tục, tuy nhiên vẫn phản ánh tình trạng hướng dẫn hồ sơ chưa đầy đủ một lần, thái độ phục vụ chưa đồng đều và hệ thống tra cứu trực tuyến đôi lúc bị gián đoạn.

Chương 3: Phân tích nguyên nhân của các vấn đề tồn tại trong chế độ phê duyệt hành chính cấp tỉnh ở Việt Nam

Tác giả phân chia nguyên nhân thành hai nhóm:

  • Nguyên nhân khách quan:
    1. Tư duy hành chính "xin - cho": Tàn dư của cơ chế tập trung quan liêu bao cấp khiến nhiều cơ quan và công chức coi việc phê duyệt là quyền ban phát chứ không phải trách nhiệm phục vụ.
    2. Ảnh hưởng của cơ chế tập trung quyền lực: Quyền hạn quyết định nhiều nội dung vẫn tập trung ở cơ quan Trung ương, hạn chế tính chủ động của cấp tỉnh.
    3. Chức năng, nhiệm vụ chồng chéo: Nhiều lĩnh vực quản lý (như an toàn vệ sinh thực phẩm do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng phụ trách; cấp phép khai thác khoáng sản phân cấp chưa rõ ràng) dẫn tới tình trạng né tránh trách nhiệm khi xảy ra sự cố.
    4. Mức độ tham gia của người dân chưa sâu: Thiếu các kênh phản hồi và đánh giá chính thức có giá trị ràng buộc trách nhiệm đối với cơ quan công quyền.
  • Nguyên nhân chủ quan:
    1. Thiếu tính chủ động, tự chủ của chính quyền cấp tỉnh: Các địa phương chủ yếu chờ đợi văn bản hướng dẫn của Trung ương, thiếu sáng tạo trong xây dựng mô hình quản trị riêng.
    2. Sự phối hợp liên ngành kém hiệu quả: Sự liên thông giữa các Sở, ban, ngành cấp tỉnh và giữa cấp tỉnh với cấp huyện còn lỏng lẻo.
    3. Chất lượng đội ngũ công chức chưa đồng đều: Cán bộ luân chuyển thiếu kỹ năng chuyên sâu về phê duyệt và kiểm tra hồ sơ.
    4. Kinh phí đầu tư cho cải cách và công nghệ thông tin còn hạn hẹp.
    5. Thiếu hệ thống tiêu chí kiểm tra, định lượng kết quả thực thi công vụ.

Chương 4: Kinh nghiệm cải cách chế độ phê duyệt hành chính của nước ngoài và gợi mở cho Việt Nam

Luận án nghiên cứu thực tiễn cải cách của hai quốc gia:

  • Hoa Kỳ: Cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm quy chế (deregulation) nhằm giải phóng sức cạnh tranh thị trường, giảm gánh nặng văn bản giấy tờ cho doanh nghiệp, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thiết lập hệ thống tư pháp và cơ quan giám sát độc lập kiểm soát quyền lực phê duyệt của cơ quan hành pháp.
  • Trung Quốc: Quá trình cải cách phê duyệt hành chính gắn liền với phân cấp quản lý cho chính quyền địa phương, ban hành Luật Giấy phép Hành chính, triển khai các mô hình trung tâm phục vụ hành chính công tập trung ("Mô hình Cát Lâm", cải cách "Lưỡng mạc lưỡng túng" tại Phật Sơn, phê duyệt điện tử liên thông tại Thượng Hải).
  • Gợi mở cho Việt Nam: Rút ra bài học về phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với quản trị doanh nghiệp; đẩy mạnh chuyển giao các khâu thẩm định kỹ thuật cho tổ chức xã hội nghề nghiệp; minh bạch hóa toàn bộ quy trình tiếp nhận và thẩm định hồ sơ; xây dựng chế tài xử lý nghiêm các hành vi nhũng nhiễu.

Chương 5: Suy ngẫm và đối sách làm sâu sắc cải cách phê duyệt hành chính cấp tỉnh ở Việt Nam

Chương này đưa ra 7 nội dung suy ngẫm lý luận và 6 nhóm giải pháp thực thi:

  • Suy ngẫm lý luận: Khắc phục tính ỳ, tính bảo thủ và độ trễ của bộ máy hành chính; duy trì vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong định hướng cải cách; thực hiện cải cách toàn diện kết hợp lựa chọn khâu đột phá; áp dụng lộ trình điều chỉnh tiệm tiến; nâng cao phẩm chất công chức và đổi mới phương thức làm việc của cơ quan nhà nước.
  • Đối sách cụ thể:
    1. Tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Đảng đối với công tác cải cách phê duyệt hành chính.
    2. Thành lập cơ quan chuyên trách quản lý và giám sát cải cách chế độ phê duyệt hành chính thống nhất từ Trung ương đến địa phương.
    3. Nâng cao toàn diện chất lượng công chức thông qua đào tạo chuẩn hóa, chuyển đổi vị trí việc làm và cải cách chính sách đãi ngộ.
    4. Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, công khai kết quả xử lý vi phạm trong giải quyết thủ tục hành chính.
    5. Phát huy vai trò của các tổ chức trung gian xã hội và hiệp hội doanh nghiệp trong việc hỗ trợ thẩm định, tư vấn dịch vụ công.
    6. Xây dựng và thực thi cơ chế để công dân, tổ chức xã hội trực tiếp giám sát, đánh giá mức độ hài lòng đối với hoạt động của cơ quan hành chính.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận

  • Hệ thống hóa khung lý thuyết phân tích chế độ phê duyệt hành chính trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa, kết hợp ba lý thuyết: Quản chế chính phủ, Ủy thác - đại lý và Chức năng chính phủ.
  • Phân định ranh giới và mối quan hệ hữu cơ giữa cải cách hành chính công tổng thể, cải cách thủ tục hành chính và cải cách chế độ phê duyệt hành chính tại Việt Nam.

Đóng góp về thực tiễn

  • Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về quá trình thực hiện Đề án 30, cơ chế một cửa và rà soát văn bản quy phạm pháp luật tại tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2008–2012 thông qua các số liệu thống kê chi tiết.
  • Tổng hợp và so sánh có chọn lọc các bài học kinh nghiệm về cắt giảm quy chế của Hoa Kỳ và mô hình trung tâm phê duyệt tập trung của Trung Quốc, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phù hợp với thực tiễn phân cấp quản lý nhà nước tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

  • Địa bàn khảo sát thực tế mới chỉ tập trung tại 1 tỉnh (tỉnh Thái Nguyên) trong tổng số 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam, do đó mức độ khái quát hóa cho toàn bộ các vùng miền (miền Bắc, miền Trung, miền Nam) còn chịu những giới hạn nhất định.
  • Tác giả tự nhìn nhận những hạn chế về mặt ngôn ngữ và nguồn lực nghiên cứu khi thực hiện luận án bằng tiếng Trung tại cơ sở đào tạo nước ngoài.

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng phạm vi khảo sát thực chứng sang các tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm khác nhau (như Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long).
  • Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để đo lường định lượng tác động của việc cắt giảm thời gian phê duyệt hành chính đối với chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) và mức độ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn cho Bộ Nội vụ, Văn phòng Chính phủ và UBND các tỉnh, thành phố trong việc đánh giá hiệu quả triển khai cơ chế một cửa, một cửa liên thông và Đề án 30; hỗ trợ hoàn thiện quy trình kiểm soát thủ tục hành chính.
  • Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh ngành Khoa học Quản lý, Hành chính công: Tài liệu tham khảo hữu ích về phương pháp tiếp cận so sánh thể chế hành chính Việt Nam - Trung Quốc - Hoa Kỳ; khung vận dụng lý thuyết ủy thác - đại lý trong nghiên cứu hành vi công chức và cải cách bộ máy nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Đề án đơn giản hóa thủ tục hành chính giai đoạn 2007–2010 (Đề án 30) tại Việt Nam được triển khai theo các giai đoạn nào?

Theo Quyết định số 30/QĐ-TTg ngày 10/01/2007 của Thủ tướng Chính phủ, Đề án 30 được chia thành 3 giai đoạn:

  • Giai đoạn 1: Thống kê toàn bộ các thủ tục hành chính hiện hành và các yêu cầu, điều kiện thực hiện thủ tục.
  • Giai đoạn 2: Rà soát, kiểm tra toàn bộ các thủ tục hành chính đã được thống kê cùng các yêu cầu, điều kiện kèm theo.
  • Giai đoạn 3: Thực hiện đơn giản hóa, sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ, bãi bỏ các thủ tục do Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ và Chủ tịch UBND cấp tỉnh xem xét, quyết định.

2. Kết quả rà soát văn bản quy phạm pháp luật và thủ tục hành chính tại tỉnh Thái Nguyên (2008–2010) ghi nhận số liệu cụ thể ra sao?

  • Về văn bản quy phạm pháp luật: Rà soát 1.007 văn bản (64 Nghị quyết HĐND, 969 Quyết định, 128 Chỉ thị, 46 Công văn). Kết quả có 503 văn bản hết hiệu lực; 504 văn bản còn hiệu lực; kiến nghị sửa đổi, bổ sung 156 văn bản; kiến nghị thay thế 128 văn bản; kiến nghị bãi bỏ 72 văn bản.
  • Về thủ tục hành chính: Rà soát 1.210 thủ tục. Kết quả kiến nghị giữ nguyên 625 thủ tục (51,65%); kiến nghị sửa đổi, bổ sung, đơn giản hóa 528 thủ tục (43,65%, trong đó thẩm quyền cấp tỉnh là 437 thủ tục); kiến nghị thay thế 5 thủ tục (0,41%); kiến nghị bãi bỏ 52 thủ tục (4,30%).

3. Quyết định số 38/CP ngày 04/5/1994 của Thủ tướng Chính phủ xác định 7 lĩnh vực trọng tâm nào cần cải cách thủ tục?

Quyết định số 38/CP xác định 7 lĩnh vực liên quan trực tiếp đến đời sống nhân dân và hoạt động của doanh nghiệp làm khâu đột phá, bao gồm:

  1. Giấy phép đầu tư nước ngoài tại Việt Nam.
  2. Giấy phép xuất nhập cảnh.
  3. Giấy phép xây dựng.
  4. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
  5. Phân bổ vốn xây dựng cơ bản.
  6. Giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân.
  7. Đăng ký kinh doanh.

4. Lý thuyết ủy thác - đại lý được luận án vận dụng để luận giải vấn đề gì trong cải cách phê duyệt hành chính tại Việt Nam?

Luận án vận dụng lý thuyết này để giải thích hiện tượng xung đột lợi ích và bất đối xứng thông tin giữa Nhà nước/Chính phủ (bên ủy thác đại diện cho lợi ích công cộng) và các cơ quan hành chính, công chức thừa hành (bên đại lý). Khi Nhà nước yêu cầu đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục để phục vụ nhân dân, một số cơ quan và công chức địa phương vì muốn duy trì quyền lực cục bộ và lợi ích gắn với cơ chế "xin - cho" đã có hành vi trì hoãn, thực hiện cải cách một cách hình thức hoặc né tránh trách nhiệm.

5. Hai quốc gia nào được lựa chọn nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và bài học rút ra là gì?

Luận án lựa chọn Hoa Kỳ và Trung Quốc. Mặc dù có thể chế chính trị khác nhau, đây là hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã thực hiện nhiều chính sách cải cách thủ tục phê duyệt hành chính. Bài học rút ra cho chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam gồm: phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và thị trường, đẩy mạnh chuyển giao hoạt động thẩm định cho các tổ chức chuyên môn xã hội, chuẩn hóa quy trình một cửa tập trung và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong tiếp nhận và xử lý hồ sơ.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Hợp đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về cải cách chế độ phê duyệt hành chính của chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam trong tiến trình đổi mới từ năm 1986 đến năm 2013. Dựa trên khung lý thuyết quản chế chính phủ, ủy thác - đại lý, chức năng chính phủ cùng các dữ liệu thực chứng tại tỉnh Thái Nguyên và kinh nghiệm từ Hoa Kỳ, Trung Quốc, công trình đã chỉ rõ những thành tựu, bất cập và nguyên nhân của cơ chế phê duyệt hiện hành. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, chuyên nghiệp và hiệu lực phục vụ của bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh tại Việt Nam.