Nghiên Cứu Về Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Mua Sắm Trực Tuyến Của Người Tiêu Dùng

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng, giúp hiểu rõ xu hướng và thói quen tiêu dùng hiện nay.

• Đề tài: Nghiên Cứu Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Mua Sắm Trực Tuyến Của Người Tiêu Dùng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• Phần mở đầu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về xu hướng mua sắm trực tuyến
• 1.2. Tổng quan về mua sắm trực tuyến
• 1.2.1. Khái niệm mua sắm trực tuyến
• 1.2.2. Tổng quan mua sắm trực tuyến hiện nay
• 1.3. Quyết định mua sắm trực tuyến
• 1.3.1. Bước 1: Nhận biết vấn đề
• 1.3.2. Bước 2: Tìm kiếm thông tin
• 1.3.3. Bước 3: Đánh giá lựa chọn
• 1.3.4. Bước 4: Quyết định mua và hành động mua
• 1.3.5. Bước 5: Phản ứng sau mua
• 1.4. Mô hình nghiên cứu lý thuyết
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG III: BÀN LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Các phát hiện chính
• 3.2. Khuyến nghị giải pháp
• 3.3. Những hạn chế của nghiên cứu
• 3.4. Một số gợi ý cho nghiên cứu tiếp theo

Tóm tắt

I. Khám phá hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng

Sự phát triển vượt bậc của công nghệ và Internet đã định hình lại hoàn toàn bối cảnh bán lẻ. Hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng không còn là một xu hướng mới nổi mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hiện đại. Tại Việt Nam, thị trường thương mại điện tử chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong thói quen mua sắm trực tuyến của người dân. Theo báo cáo được trích dẫn trong tài liệu nghiên cứu, doanh thu thương mại điện tử Việt Nam đã tăng từ 8 tỷ USD năm 2018 lên ước tính 20,5 tỷ USD vào năm 2023. Con số này cho thấy tiềm năng to lớn nhưng cũng đặt ra thách thức cho các doanh nghiệp trong việc thấu hiểu khách hàng. Việc nắm bắt được các nhân tố ảnh hưởng mua sắm online là chìa khóa để tối ưu hóa chiến lược kinh doanh và nâng cao lợi thế cạnh tranh. Nghiên cứu này tập trung vào việc giải mã các yếu tố cốt lõi chi phối quyết định mua hàng online, từ các yếu tố tâm lý như niềm tin của khách hàng đến các rào cản như nhận thức rủi ro khi mua hàng online. Hiểu rõ những động lực và rào cản này giúp doanh nghiệp không chỉ thu hút mà còn giữ chân khách hàng hiệu quả trong một thị trường ngày càng đông đúc. Phân tích sâu hơn vào các mô hình lý thuyết như TAM (Mô hình chấp nhận công nghệ) và TPB (Lý thuyết hành vi có hoạch định) cung cấp một nền tảng vững chắc để xây dựng các giả thuyết và kiểm định chúng trong bối cảnh thực tiễn.

1.1. Bối cảnh bùng nổ của thương mại điện tử Việt Nam

Thị trường thương mại điện tử Việt Nam đã và đang trải qua một giai đoạn phát triển bùng nổ. Dữ liệu cho thấy một quỹ đạo tăng trưởng mạnh mẽ, với doanh thu bán lẻ B2C tăng từ 11,8 tỷ USD năm 2020 lên 16,4 tỷ USD vào năm 2022. Ước tính năm 2023, con số này đạt 20,5 tỷ USD, chiếm khoảng 8% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng cả nước. Sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi tỷ lệ người dân sử dụng Internet cao (75%) và số lượng người tham gia mua sắm trực tuyến lên tới 49,3 triệu người. Các nền tảng như Shopee, Lazada, và sự trỗi dậy mạnh mẽ của Tiktok Shop đã tạo ra một hệ sinh thái mua sắm sôi động, nơi quyết định mua hàng online của người tiêu dùng diễn ra hàng ngày, hàng giờ. Sự tiện lợi, đa dạng sản phẩm và các chương trình khuyến mãi hấp dẫn là những động lực chính thúc đẩy sự thay đổi này.

1.2. Sự thay đổi trong thói quen mua sắm trực tuyến hiện nay

Đại dịch COVID-19 đã tạo ra một cú hích lớn, làm thay đổi vĩnh viễn thói quen mua sắm trực tuyến của người Việt. Từ chỗ chỉ là lựa chọn của giới trẻ với các mặt hàng thời trang, mua sắm online giờ đây đã lan rộng ra mọi lứa tuổi và đa dạng các ngành hàng, bao gồm cả thực phẩm và đồ nội thất. Theo khảo sát, 81% người Việt xem mua sắm online là thói quen không thể thiếu và 59% mua sắm ít nhất một lần mỗi tuần. Điều này cho thấy ý định mua hàng trực tuyến không còn là một lựa chọn tạm thời mà đã trở thành một hành vi tiêu dùng cốt lõi. Người tiêu dùng ngày càng thông thái hơn, họ tích cực tìm kiếm thông tin, so sánh giá cả và đặc biệt quan tâm đến đánh giá của khách hàng (reviews) trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

II. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng mua sắm online cốt lõi

Để hiểu rõ hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng, cần phải phân tích một cách có hệ thống các nhân tố ảnh hưởng mua sắm online. Các mô hình lý thuyết kinh điển như TRA, TAM, và TPB đều chỉ ra rằng quyết định của một cá nhân bị chi phối bởi nhiều yếu tố phức tạp. Trong bối cảnh thương mại điện tử, các yếu tố này có thể được phân thành các nhóm chính. Nhóm yếu tố tâm lý bao gồm niềm tin của khách hàng vào người bán và nền tảng, thái độ đối với việc mua sắm online, và quan trọng nhất là nhận thức rủi ro khi mua hàng online. Rủi ro này có thể liên quan đến tài chính, chất lượng sản phẩm không như mong đợi, hoặc bảo mật thông tin cá nhân. Nhóm yếu tố xã hội, đặc biệt là ảnh hưởng xã hội từ gia đình, bạn bè và các đánh giá của khách hàng (reviews), đóng vai trò then chốt trong việc định hình ý định mua hàng. Cuối cùng, các yếu tố liên quan đến website và dịch vụ như chất lượng website, sự tiện lợi trong mua sắm, an toàn thanh toán trực tuyến, và chính sách đổi trả cũng tác động trực tiếp đến trải nghiệm khách hàng trực tuyến (online CX) và quyết định cuối cùng. Việc nhận diện và đo lường mức độ tác động của từng nhân tố là mục tiêu chính của các nghiên cứu trong lĩnh vực này.

2.1. Vai trò của niềm tin của khách hàng và nhận thức rủi ro

Niềm tin của khách hàng là nền tảng của mọi giao dịch thương mại điện tử. Do người mua không thể trực tiếp kiểm tra sản phẩm, họ phải đặt niềm tin vào thông tin do người bán cung cấp và uy tín của nền tảng. Ngược lại, nhận thức rủi ro khi mua hàng online là rào cản lớn nhất. Nghiên cứu chỉ ra rằng người tiêu dùng lo ngại về rủi ro tài chính (mất tiền, lừa đảo), rủi ro sản phẩm (hàng giả, sai mô tả), và rủi ro thông tin (lộ dữ liệu cá nhân). Một doanh nghiệp thành công phải xây dựng được niềm tin vững chắc và có các biện pháp hiệu quả để giảm thiểu nhận thức rủi ro, chẳng hạn như cung cấp thông tin minh bạch và đảm bảo an toàn thanh toán trực tuyến.

2.2. Tác động từ ảnh hưởng xã hội và đánh giá của khách hàng

Trong môi trường số, ảnh hưởng xã hội thể hiện sức mạnh to lớn. Quyết định mua hàng thường bị tác động bởi ý kiến từ gia đình, bạn bè, đồng nghiệp. Đặc biệt, đánh giá của khách hàng (reviews) và truyền miệng điện tử (eWOM) đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng nhất. Người tiêu dùng có xu hướng tin tưởng vào trải nghiệm của những người mua trước hơn là các thông điệp quảng cáo. Những bình luận tích cực có thể thúc đẩy ý định mua hàng trực tuyến, trong khi những đánh giá tiêu cực có thể ngay lập tức dập tắt ý định đó. Vì vậy, quản lý và khuyến khích các đánh giá chân thực là một phần không thể thiếu trong chiến lược marketing hiện đại.

III. Giải mã yếu tố Nhóm tham khảo trong quyết định mua hàng

Nghiên cứu được phân tích đã đưa ra một kết luận quan trọng: 'Nhóm tham khảo' là một trong hai yếu tố có tác động tích cực và mạnh mẽ nhất đến quyết định mua hàng online của người tiêu dùng. Nhóm tham khảo không chỉ giới hạn ở gia đình hay bạn bè, mà còn bao gồm các cộng đồng trực tuyến, những người có ảnh hưởng (KOLs), và đặc biệt là hệ thống đánh giá của khách hàng (reviews) trên các sàn thương mại điện tử. Đây chính là biểu hiện rõ nét của ảnh hưởng xã hội trong thời đại số. Người tiêu dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có xu hướng tìm kiếm sự xác thực xã hội (social proof) trước khi chi tiêu. Họ đọc các bình luận, xem video review, và tham khảo ý kiến trên các diễn đàn để củng cố niềm tin của khách hàng và giảm bớt sự không chắc chắn. Kết quả nghiên cứu cho thấy, một lời giới thiệu từ người quen hoặc một loạt đánh giá 5 sao có sức thuyết phục hơn nhiều so với các chiến dịch quảng cáo tốn kém. Do đó, các doanh nghiệp cần tập trung vào việc xây dựng cộng đồng, khuyến khích khách hàng chia sẻ trải nghiệm và tận dụng sức mạnh của eWOM để thúc đẩy hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng một cách tự nhiên và bền vững. Việc bỏ qua yếu tố này đồng nghĩa với việc bỏ lỡ một kênh tác động hiệu quả và đáng tin cậy.

3.1. Sức mạnh của đánh giá của khách hàng reviews và eWOM

Truyền miệng điện tử (eWOM) và đánh giá của khách hàng (reviews) là công cụ có sức ảnh hưởng bậc nhất. Theo tài liệu nghiên cứu, giả thuyết H2 về tác động của 'Nhóm tham khảo' đã được chấp nhận, chứng tỏ vai trò không thể thiếu của nó. Người tiêu dùng xem các đánh giá này như một nguồn thông tin khách quan để đánh giá chất lượng sản phẩm và uy tín của người bán. Các nền tảng thương mại điện tử thành công đều có hệ thống đánh giá chi tiết, cho phép người dùng đăng tải hình ảnh và video thực tế. Điều này giúp tái tạo một phần trải nghiệm 'cầm nắm sản phẩm', qua đó giảm thiểu nhận thức rủi ro khi mua hàng online và củng cố quyết định mua.

3.2. Ảnh hưởng xã hội từ gia đình bạn bè đến hành vi mua

Ảnh hưởng xã hội trực tiếp từ những người thân cận như gia đình và bạn bè vẫn giữ một vai trò quan trọng. Một lời khuyên hoặc giới thiệu từ một người đáng tin cậy có thể rút ngắn đáng kể quá trình ra quyết định của người tiêu dùng. Trong mô hình nghiên cứu, các câu hỏi khảo sát như 'Những người tôi quen biết cho rằng mua sắm tại đây là ý tưởng tốt' hay 'Gia đình, bạn bè khuyến khích tôi mua sắm trực tuyến' đều cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa ý kiến của nhóm tham khảo và ý định mua hàng trực tuyến của cá nhân. Điều này gợi ý rằng các chương trình 'giới thiệu bạn bè' (referral programs) có thể là một chiến thuật marketing hiệu quả.

IV. Cách giảm nhận thức rủi ro khi mua hàng online hiệu quả

Bên cạnh các yếu tố thúc đẩy, nhận thức rủi ro khi mua hàng online được xác định là rào cản lớn nhất, tác động tiêu cực đến quyết định mua hàng online. Kết quả nghiên cứu cho thấy giả thuyết H5 (Cảm nhận rủi ro có ảnh hưởng tiêu cực) được chấp nhận và đây là yếu tố có mức độ ảnh hưởng mạnh nhất. Để khắc phục điều này, doanh nghiệp cần triển khai các biện pháp xây dựng lòng tin một cách toàn diện. Yếu tố hàng đầu là đảm bảo an toàn thanh toán trực tuyến. Việc tích hợp các cổng thanh toán uy tín, áp dụng các tiêu chuẩn bảo mật như SSL, và cung cấp nhiều phương thức thanh toán linh hoạt (bao gồm cả COD - thanh toán khi nhận hàng) sẽ giúp khách hàng cảm thấy an tâm hơn. Tiếp theo, một chính sách đổi trả rõ ràng, công bằng và dễ thực hiện là cực kỳ quan trọng. Chính sách này hoạt động như một 'bảo hiểm' cho người mua, cho phép họ sửa chữa sai lầm nếu sản phẩm không đúng như kỳ vọng. Ngoài ra, việc cung cấp thông tin sản phẩm chi tiết, hình ảnh chân thực từ nhiều góc độ, và video mô tả cũng góp phần giảm bớt sự không chắc chắn. Cuối cùng, việc duy trì một dịch vụ chăm sóc khách hàng chuyên nghiệp, phản hồi nhanh chóng các thắc mắc và khiếu nại sẽ hoàn thiện hệ thống giảm thiểu rủi ro, từ đó cải thiện đáng kể trải nghiệm khách hàng trực tuyến (online CX).

4.1. Tầm quan trọng của an toàn thanh toán trực tuyến và COD

Rủi ro tài chính là một trong những lo ngại hàng đầu. Do đó, việc đảm bảo an toàn thanh toán trực tuyến là yêu cầu bắt buộc. Các doanh nghiệp phải chứng minh rằng thông tin thẻ tín dụng và tài khoản ngân hàng của khách hàng được bảo vệ tuyệt đối. Bên cạnh đó, phương thức thanh toán khi nhận hàng (COD) vẫn rất phổ biến tại Việt Nam. Theo nghiên cứu, việc 'không được kiểm tra sản phẩm trước khi thanh toán' là một rủi ro lớn. Cung cấp tùy chọn COD kết hợp với chính sách đồng kiểm (cho phép khách hàng kiểm tra hàng trước khi trả tiền) là một giải pháp hữu hiệu để hóa giải lo ngại này và thúc đẩy quyết định mua hàng online.

4.2. Xây dựng lòng tin qua chính sách đổi trả và dịch vụ

Một chính sách đổi trả minh bạch và thuận tiện là lời cam kết của doanh nghiệp về chất lượng sản phẩm. Khi khách hàng biết rằng họ có thể dễ dàng trả lại hoặc đổi sản phẩm nếu không hài lòng, nhận thức rủi ro sẽ giảm đi đáng kể. Chính sách này tạo ra một mạng lưới an toàn, khuyến khích khách hàng mạnh dạn thử các sản phẩm mới. Kết hợp với dịch vụ hỗ trợ khách hàng nhanh chóng và chuyên nghiệp, doanh nghiệp có thể biến một trải nghiệm không tốt (như nhận sai hàng) thành một cơ hội để chứng tỏ sự tận tâm và xây dựng niềm tin của khách hàng một cách bền vững.

V. Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng hành vi mua

Phân tích từ tài liệu nghiên cứu gốc cung cấp những phát hiện sâu sắc và có phần bất ngờ về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi mua sắm trực tuyến. Dựa trên việc xử lý dữ liệu từ 249 phiếu khảo sát, mô hình hồi quy cuối cùng đã chỉ ra một bức tranh rõ ràng. Trái với nhiều giả định ban đầu, các yếu tố như 'Tính hữu ích' (H1), 'Mức độ uy tín' (H3), và 'An toàn' (H4) đã bị bác bỏ trong mô hình thống kê, có nghĩa là chúng không có tác động đáng kể đến quyết định mua hàng online trong phạm vi mẫu nghiên cứu này. Thay vào đó, hai yếu tố nổi lên với vai trò quyết định là 'Nhóm tham khảo' (H2 - chấp nhận) và 'Cảm nhận rủi ro' (H5 - chấp nhận). Điều này nhấn mạnh rằng, trong môi trường mua sắm hiện đại, người tiêu dùng chịu ảnh hưởng xã hội rất lớn và đồng thời rất nhạy cảm với các rủi ro tiềm ẩn. Đánh giá của khách hàng (reviews), lời khuyên từ bạn bè quan trọng hơn cả việc website có nhiều tính năng. Đồng thời, nỗi lo về việc nhận phải sản phẩm không đúng chất lượng hoặc bị lừa đảo tài chính là rào cản tâm lý mạnh mẽ nhất. Những kết quả này cung cấp một góc nhìn thực tế, giúp các doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào đúng những yếu tố then chốt để tác động hiệu quả đến hành vi người tiêu dùng.

5.1. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm và các giả thuyết được chấp nhận

Mô hình nghiên cứu ban đầu đề xuất 5 giả thuyết, tuy nhiên sau khi phân tích hồi quy, kết quả kiểm định cho thấy chỉ có 2 giả thuyết được chấp nhận. Cụ thể: giả thuyết H2 ('Nhóm tham khảo có tác động đến quyết định của người mua hàng trực tuyến') và H5 ('Cảm nhận độ rủi ro có tác động đến quyết định của người mua hàng trực tuyến') được chấp nhận. Các giả thuyết H1, H3, H4 bị bác bỏ. Điều này cho thấy trong bối cảnh cụ thể của mẫu nghiên cứu, các yếu tố liên quan đến tương tác xã hội và tâm lý lo ngại rủi ro có trọng số cao hơn các yếu tố về tính năng hay uy tín thương hiệu được cảm nhận.

5.2. Mức độ tác động của cảm nhận rủi ro và nhóm tham khảo

Theo Bảng 17 trong tài liệu, nghiên cứu đã xếp hạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố được chấp nhận. 'Cảm nhận rủi ro' được xác định là yếu tố có tác động mạnh nhất (xếp hạng 1) nhưng theo chiều hướng tiêu cực, tức là rủi ro càng cao thì ý định mua hàng trực tuyến càng giảm. 'Nhóm tham khảo' là yếu tố có tác động mạnh thứ hai (xếp hạng 2) và theo chiều hướng tích cực. Sự tác động mạnh mẽ của hai nhân tố này cho thấy hành vi mua sắm trực tuyến là một quá trình cân nhắc kỹ lưỡng giữa việc tìm kiếm sự xác thực từ cộng đồng và nỗ lực né tránh những tổn thất tiềm tàng.

VI. Xu hướng và khuyến nghị cho doanh nghiệp thương mại điện tử

Từ những kết quả nghiên cứu, có thể rút ra các khuyến nghị chiến lược cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại điện tử Việt Nam. Để thành công, việc chỉ tập trung vào sản phẩm và giá cả là chưa đủ. Doanh nghiệp cần xây dựng một chiến lược toàn diện xoay quanh việc tối ưu trải nghiệm khách hàng trực tuyến (online CX) và quản trị các yếu tố tâm lý, xã hội. Đầu tiên, phải ưu tiên các biện pháp giảm thiểu nhận thức rủi ro khi mua hàng online. Điều này bao gồm việc minh bạch hóa thông tin, xây dựng chính sách đổi trả linh hoạt và đảm bảo an toàn thanh toán trực tuyến. Thứ hai, doanh nghiệp cần chủ động khai thác sức mạnh của 'Nhóm tham khảo'. Thay vì chỉ chạy quảng cáo một chiều, hãy đầu tư vào việc xây dựng cộng đồng, khuyến khích khách hàng để lại đánh giá của khách hàng (reviews), và hợp tác với những người có ảnh hưởng một cách chân thực. Việc ứng dụng marketing kỹ thuật số không chỉ để bán hàng, mà còn để xây dựng uy tín và tạo ra các cuộc đối thoại tích cực xung quanh thương hiệu. Trong tương lai, hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng sẽ ngày càng phức tạp hơn, đòi hỏi doanh nghiệp phải liên tục lắng nghe, phân tích dữ liệu và thích ứng để đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của khách hàng.

6.1. Tối ưu trải nghiệm khách hàng trực tuyến online CX toàn diện

Tối ưu trải nghiệm khách hàng trực tuyến (online CX) là một quá trình liên tục, từ lúc khách hàng truy cập website cho đến khi họ nhận hàng và sử dụng dịch vụ hậu mãi. Doanh nghiệp cần đảm bảo chất lượng website (tốc độ tải trang nhanh, giao diện thân thiện), quy trình thanh toán đơn giản, và hệ thống giao hàng hiệu quả. Mỗi điểm chạm trong hành trình của khách hàng đều là cơ hội để củng cố niềm tin của khách hàng hoặc ngược lại, làm gia tăng nhận thức rủi ro. Việc đầu tư vào CX không chỉ giúp tăng tỷ lệ chuyển đổi mà còn xây dựng được lượng khách hàng trung thành.

6.2. Ứng dụng marketing kỹ thuật số để xây dựng uy tín

Các công cụ marketing kỹ thuật số cần được sử dụng một cách chiến lược để xây dựng uy tín và tận dụng ảnh hưởng xã hội. Thay vì chỉ tập trung vào quảng cáo bán hàng (performance marketing), doanh nghiệp nên đầu tư vào marketing nội dung (content marketing) để cung cấp giá trị, giáo dục thị trường và thể hiện chuyên môn. Việc quản lý các kênh mạng xã hội, trả lời bình luận, và xử lý các đánh giá tiêu cực một cách chuyên nghiệp sẽ giúp xây dựng hình ảnh một thương hiệu đáng tin cậy. Đây là nền tảng vững chắc để thúc đẩy quyết định mua hàng online một cách bền vững trong dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan nghiên cứu về xu hướng mua sắm trực tuyến 1.1 Tổng quan về mua sắm trực tuyến a. Khái niệm mua sắm trực tuyến Mua sắm trực tuyến là quá trình người tiêu dùng trực tiếp mua hàng hóa, dịch vụ từ một người bán trong thời gian xác định thông qua Internet mà không có một dịch vụ trung gian nào. Mua sắm trực tuyến cũng là một tiến trình dùng để liệt kê hàng hóa và dịch vụ cùng với hình ảnh kèm theo được hiển thị từ xa thông qua các phương tiện điện tử. Khi sản phẩm hoặc dịch vụ được chọn, giao dịch sẽ được thực hiện một cách tự động bằng việc thanh toán trực tuyến hoặc thanh toán bằng tiền mặt.

Tổng quan mua sắm trực tuyến hiện nay Trong vài năm trở lại đây, hình thức mua sắm trực tuyến trong nước đang ngày càng trở nên phổ biến và nhận được sự quan tâm lớn của người dân, nhất là sau khi dịch bệnh bùng phát, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của TMĐT người tiêu dùng thay đổi thói quen mua sắm truyền thống sang tiêu dùng online nhiều hơn. Việt Nam đã trở thành một trong những thị trường TMĐT tiềm năng nhất khu vực ASEAN. Hoạt động kinh doanh sôi động trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội là nét nổi bật của thương mại điện tử Việt Nam năm 2022 và quý một năm 2023. Theo khảo sát của VECOM, có tới 65% doanh nghiệp đã triển khai hoạt động kinh doanh trên các mạng xã hội.

Số lao động tại các doanh nghiệp thường xuyên sử dụng các công cụ như Zalo, Whatsapp, Viber, Facebook Messenger liên tục tăng qua các năm. Bán hàng trên các mạng xã hội cũng được đánh giá mang lại hiệu quả cao nhất, vượt qua các hình thức khác như website hay ứng dụng của doanh nghiệp cũng như sàn thương mại điện tử. Nổi bật nhất là sự ra đời và tăng trưởng mạnh mẽ của Tiktok Shop. Kinh doanh trên nền tảng này có sức hút rất lớn đối với đông đảo thương nhân trên cả nước.

Hoạt động kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử tiếp tục tăng trưởng ổn định. Theo khảo sát của VECOM, năm 2022 có 23% doanh nghiệp bán sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử. Theo Công ty Cổ phần Khoa học Dữ liệu Metric, tổng doanh số của bốn sàn 17 thương mại điện tử hàng đầu cùng với Tiktok Shop lên tới 141. Shopee và Lazada là hai sàn thương mại điện tử lớn nhất, trong khi đó dù mới hoạt động từ giữa năm 2022 nhưng Tiktok Shop đã trở thành nền tảng thương mại điện tử bán lẻ lớn thứ ba tại Việt Nam.

Sự phát triển của TMĐT đã mang lại rất nhiều tiện ích cho người tiêu dùng ở Việt Nam. Có 81% người Việt Nam khi được hỏi cho biết họ xem việc mua sắm trực tuyến là một thói quen không thể thiếu mỗi ngày (2022), cũng như tỷ lệ người mua sắm trực tuyến ít nhất 1 lần mỗi tuần đạt mức 59%. Đặc biệt, có 85% người tiêu dùng cho biết họ đang chi tiêu nhiều hơn cho việc mua hàng trực tuyến kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát. Có 66% người tiêu dùng cho biết họ luôn tìm kiếm những ưu đãi tốt nhất khi mua sắm để tiết kiệm chi phí sinh hoạt cho gia đình.

Trong khi đó, 34% còn lại sẵn sàng mua các mặt hàng bất kể có giảm giá hay không trong lần mua hàng trực tuyến gần đây nhất. Đặc biệt, người tiêu dùng ở Việt Nam đang dành nhiều ưu ái cho các thương hiệu nội địa khi 52% người Việt được hỏi cho biết họ ưa thích lựa chọn những thương hiệu Việt. Đây là xu hướng chủ đạo của người tiêu dùng Việt Nam trong mua sắm trực tuyến và đặc biệt hình thành rõ rệt sau đại dịch Covid-19.2 Quyết định mua sắm trực tuyến Quá trình quyết định của người mua bao gồm: nhận biết nhu cầu, tìm kiếm thông tin, đánh giá lựa chọn, quyết định mua, cân nhắc sau khi mua được xem như là quá trình quyết định của người mua. Giai đoạn đầu của quá trình, việc thừa nhận nhu cầu thường bị tác động mạnh mẽ bởi những yếu tố văn hoá, xã hội, yếu tố cá nhân và yếu tố tâm lý.

Mô hình 1: Mô hình quyết định mua sắm trực tuyến 18 Bước 1: Nhận biết vấn đề Đây là bước đầu tiên trong quá trình ra quyết định mua của khách hàng, xảy ra khi xuất hiện một nhu cầu nào đó cần được đáp ứng. Mức độ thỏathoả mãn nhu cầu được nêu trong sơ đồ trên, nhu cầu được đáp ứng theo thứ tự từ thấp đến cao tức là khách hàng sẽ tìm cách thoả mãn nhu cầu bậc thấp trước. Khi người mua cảm thấy có sự khác biệt giữa tình trạng thực tế và tình trạng mong muốn đạt đến một ngưỡng nào đó, họ sẽ hình thành nên xu hướng mua sắm vào lớp đối tượng có thể thỏathoả mãn được mong muốn của mình. Bước 2: Tìm kiếm thông tin Người tiêu dùng có nhu cầu sẽ bắt đầu tìm kiếm thông tin.

Nhu cầu càng cấp bách, thông tin ban đầu càng ít, sản phẩm cần mua có giá trị lớn thì càng thôi thúc con người tìm kiếm thông tin. Tìm kiếm là giai đoạn thứ hai của quá trình ra quyết định mua. Có 4 nguồn thông tin cơ bản tác động lên người tiêu dùng bao gồm: + Nguồn thông tin cá nhân: Gia đình, bạn bè, người quen, hàng xóm. Đây là nguồn thông tin vô cùng quan trọng qua sự “ truyền miệng” hoặc “ rỉ tai”.

+ Nguồn thông tin thương mại: Quảng cáo, từ nhân viên bán hàng, thông tin ghi trên bao bì, nhãn hiệu, thông tin tại triển lãm, hội chợ, các nơi trưng bày hàng hoá. + Nguồn thông tin công cộng: Báo chí, Internet, qua các cơ quan chức năng của Chính phủ hoặc các tổ chức liên quan. + Nguồn thông tin từ kinh nghiệm: Người tiêu dùng tìm hiểu về sản phẩm, dịch vụ qua tìm hiểu trực tiếp như tiếp xúc, khảo sát, sử dụng thử sản phẩm. Bước 3: Đánh giá lựa chọn Từ các nhãn hiệu sản phẩm khác nhau đã biết qua giai đoạn tìm kiếm thông tin, khách hàng bắt đầu đánh giá để chọn ra nhãn hiệu, sản phẩm phù hợp với nhu cầu của mình.

19 Một khi khách hàng đã xác định được điều gì sẽ đáp ứng nhu cầu hoặc mong muốn của họ, họ sẽ bắt đầu tìm kiếm những thỏa thuận tốt nhất. Điều này có thể dựa trên các yếu tố: giá cả, chất lượng sản phẩm, dịch vụ,. hoặc các yếu tố khác quan trọng đối với họ. Khách hàng đọc nhiều đánh giá và so sánh, cuối cùng chọn một trong những thoả mãn hầu hết các thông số của họ.

Bước 4: Quyết định mua và hành động mua Sau khi đã lựa chọn được sản phẩm, dịch vụ phù hợp với yêu cầu và mong muốn của mình, người tiêu dùng tiến hành mua sản phẩm đó. Khách hành hiện đã quyết định dựa trên kiến thức thu thập được để mua những gì và mua những gì họ muốn ở đâu. Ở giai đoạn này, khách hàng đã đánh giá tất cả các dữ kiện và đưa ra kết luận hợp lý, đưa ra quyết định dựa trên các trải nghiệm cảm xúc… Nhưng giữa quá trình ý định mua đến quyết định mua có thể xảy ra những vấn đề sau làm thay đổi quyết định của người mua: + Quan điểm của người khác: ý kiến, quan điểm của gia đình, bạn bè cũng có thể thay đổi sự lựa chọn một nhãn hiệu. + Những ảnh hưởng có tính chất hoàn cảnh như có những chỉ tiêu khác cần hơn, hay rủi ro bị mất một số tiền nên không thực hiện được quyết định mua.

+ Ngoài ra ý định mua có thể thay đổi kết quả của các hoạt động Marketing. Bước 5: Phản ứng sau mua Cân nhắc sau mua là bước cuối cùng trong quá trình quyết định mua của người tiêu dùng. Sau khi mua xong, khách hàng sử dụng sản phẩm và có các đánh giá về sản phẩm mua được. Mức độ hài lòng của khách hàng sẽ tác động trực tiếp đến các quyết định mua vào lần sau.

Các hành vi sau khi mua của khách hàng và cách giải quyết của doanh nghiệp sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến việc giữ chân khách hàng. Cảm giác hài lòng hay không hài lòng đều ảnh hưởng lớn đến giá trị vòng đời của khách hàng đối với doanh nghiệp. Nếu hài lòng khách hàng sẽ cảm thấy vui vẻ, thoải mái, gắn bó với sản phẩm hơn trong tương 20 lai, họ có thể giới thiệu bạn bè, người thân về sản phẩm của doanh nghiệp. Nếu không hài lòng họ cảm thấy bực bội, khó chịu, họ có thể trả hàng, nghiêm trọng hơn họ sẽ làm ảnh hưởng đến danh tiếng của sản phẩm cũng như thương hiệu của doanh nghiệp.

Quá trình ra quyết định mua hàng của người tiêu dùng chịu sự tác động bởi nhiều yếu tố như đã đề cập ở trên đây. Đồng thời trong khi ra quyết định thì người tiêu dùng lại tiếp thu, học hỏi được nhiều điều dẫn đến thái độ, hành vi thay đổi theo thời gian 1.2 Mô hình nghiên cứu lý thuyết 1.1 Lý thuyết hành động hợp lí Lý thuyết hành động hợp lí TRA (Theory of Reasoned Action - TRA) là một lý thuyết trong lĩnh vực tâm lý xã hội và hành vi tiêu dùng. Lý thuyết này giải thích rằng hành vi của một người được xác định bởi ý thức của họ về hậu quả của hành vi đó và đánh giá của họ về hậu quả đó. Theo lý thuyết TRA, có hai yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hành vi của một người: - Thái độ (Attitude): Đây là đánh giá của người tiêu dùng về tính hợp lí và giá trị của hành vi đó.

Thái độ tích cực sẽ làm tăng khả năng thực hiện hành vi, trong khi thái độ tiêu cực sẽ làm giảm khả năng thực hiện hành vi. - Quyền kiểm soát chủ động (Perceived Behavioral Control): Đây là sự tin tưởng của người tiêu dùng vào khả năng kiểm soát và thực hiện hành vi đó. Nếu người tiêu dùng cảm thấy rằng họ có thể kiểm soát và thực hiện hành vi mua sắm trực tuyến một cách dễ dàng, khả năng thực hiện hành vi sẽ tăng lên. Lý thuyết TRA cho rằng những yếu tố này cùng nhau ảnh hưởng đến ý định của người tiêu dùng và từ đó ảnh hưởng đến hành vi thực tế.

Ý định được coi là bước tiên quyết của hành vi, và nếu ý định mua sắm trực tuyến là tích cực và có ý thức, thì khả năng người tiêu dùng thực hiện hành vi đó sẽ cao hơn.