Nghiên Cứu Các Đàn Miếu Đại Tự Triều Nguyễn Ở Huế (1802-1945)

Nghiên cứu về các đàn miếu Triều Nguyễn ở Huế từ năm 1802 đến 1945 không chỉ là việc tìm hiểu lịch sử mà còn là khám phá những… 54 trang · Đại học Huế · 2016.

• Tác giả: Huỳnh Thị Anh Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thanh Hải
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Các Đàn Miếu Đại Tự Triều Nguyễn Ở Huế (1802-1945): Hình Thành Và Nghi Thức Tế Tự
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các công trình nghiên cứu trước năm 1975
• 1.3. Các công trình nghiên cứu từ năm 1975 đến nay
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH CÁC ĐÀN MIẾU ĐẠI TỰ TRIỀU NGUYỄN Ở HUẾ
• 3. CHƯƠNG 3: NGHI LỄ ĐẠI TỰ TRIỀU NGUYỄN Ở HUẾ
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÀN MIẾU VÀ NGHI LỄ ĐẠI TỰ TRIỀU NGUYỄN Ở HUẾ: NHỮNG ĐẶC TRƯNG VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG CHÚ GIẢI MỘT SỐ TỪ VỰNG
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Các Đàn Miếu Đại Tự Triều Nguyễn Ở Huế

Nghiên cứu về các đàn miếu Triều Nguyễn ở Huế từ năm 1802 đến 1945 không chỉ là việc tìm hiểu lịch sử mà còn là khám phá những giá trị văn hóa tâm linh sâu sắc. Các đàn miếu này không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là biểu tượng của quyền lực và văn hóa của triều đại Nguyễn. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ vai trò của các công trình này trong bối cảnh lịch sử và xã hội Việt Nam.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Các Đàn Miếu Đại Tự

Các đàn miếu đại tự được xây dựng từ những năm đầu của triều Nguyễn, phản ánh sự kế thừa từ các triều đại trước. Sự hình thành này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn thể hiện quyền lực chính trị của nhà vua.

1.2. Vai Trò Của Các Đàn Miếu Trong Văn Hóa Tâm Linh

Các đàn miếu không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm văn hóa tâm linh, nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng, thể hiện sự kết nối giữa con người và thần linh trong xã hội Việt Nam.

II. Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Các Đàn Miếu Đại Tự

Việc bảo tồn các đàn miếu đại tự ở Huế đang đối mặt với nhiều thách thức, từ sự xuống cấp của công trình đến sự thay đổi trong nhận thức văn hóa. Những thách thức này đòi hỏi sự quan tâm và hành động kịp thời từ các cơ quan chức năng và cộng đồng.

2.1. Sự Xuống Cấp Của Các Công Trình

Nhiều đàn miếu hiện nay đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng do thời gian và thiên nhiên. Việc thiếu kinh phí và sự quan tâm từ chính quyền địa phương đã dẫn đến tình trạng này.

2.2. Thay Đổi Trong Nhận Thức Văn Hóa

Sự thay đổi trong nhận thức văn hóa và lối sống hiện đại đã khiến nhiều người trẻ không còn mặn mà với các nghi lễ truyền thống, dẫn đến nguy cơ mai một các giá trị văn hóa tâm linh.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Các Đàn Miếu Đại Tự

Để nghiên cứu các nghi thức tế tự và đàn miếu, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ khảo sát thực địa đến phân tích tài liệu lịch sử. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của các đàn miếu trong xã hội.

3.1. Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp về tình trạng và kiến trúc của các đàn miếu, từ đó đưa ra những đánh giá chính xác về giá trị văn hóa của chúng.

3.2. Phân Tích Tài Liệu Lịch Sử

Phân tích các tài liệu lịch sử liên quan đến các đàn miếu và nghi thức tế tự giúp làm rõ bối cảnh lịch sử và văn hóa của triều Nguyễn, từ đó hiểu rõ hơn về vai trò của chúng trong xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về các đàn miếu đại tự không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Những kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa tại Huế.

4.1. Đề Xuất Hướng Bảo Tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần có những đề xuất cụ thể về hướng bảo tồn các đàn miếu, bao gồm việc phục dựng các nghi thức tế tự và bảo tồn kiến trúc.

4.2. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa

Các đàn miếu có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách, góp phần phát triển du lịch văn hóa tại Huế, đồng thời nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa tâm linh.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Các Đàn Miếu Đại Tự

Nghiên cứu các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của triều đại này mà còn mở ra hướng đi mới cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tương Lai Của Các Đàn Miếu

Tương lai của các đàn miếu phụ thuộc vào sự quan tâm và hành động của cộng đồng và chính quyền trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Tồn

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa, từ việc tham gia vào các nghi lễ đến việc truyền dạy cho thế hệ sau về ý nghĩa của các đàn miếu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Lịch sử với đề tài "Các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế (1802-1945): sự hình thành và nghi thức tế tự" do nghiên cứu sinh Huỳnh Thị Anh Vân thực hiện tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế (bảo vệ năm 2016, mã số chuyên ngành: 62.13 - Lịch sử Việt Nam; người hướng dẫn khoa học: PGS. Phan Thanh Hải).

Thông tin tổng quan	Nội dung chi tiết
Tên luận án	Các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế (1802-1945): sự hình thành và nghi thức tế tự
Tác giả / Năm bảo vệ	Huỳnh Thị Anh Vân / Năm 2016
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế
Chuyên ngành / Mã số	Lịch sử Việt Nam / 62.13
Người hướng dẫn	PGS. Phan Thanh Hải
Dung lượng văn bản	Mở đầu (10 trang), Nội dung 4 chương (118 trang), Kết luận (4 trang), Danh mục công trình (3 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang), Bảng chú giải từ vựng (3 trang), Phụ lục (70 trang)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hệ thống thiết chế quân chủ Việt Nam, đặc biệt là dưới triều Nguyễn, các công trình đàn miếu và điển chế nghi lễ đại tự giữ vị trí đặc biệt trong đời sống chính trị và tinh thần. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận đối tượng ở phạm vi miêu tả đơn lẻ từng di tích, khảo cứu lịch sử sự kiện, ghi chép kiến trúc hoặc tường thuật diễn biến nghi lễ thuần túy. Khoảng trống nghiên cứu căn bản mà tác giả xác định bao gồm:

• Thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và đặt ba loại hình đàn miếu đại tự (đàn Nam Giao, các tông miếu hoàng gia, đàn Xã Tắc) trong mối liên hệ thống nhất về ý nghĩa triết lý chính trị và vai trò xã hội của chúng qua các giai đoạn lịch sử cụ thể.
• Chưa phân tích thấu đáo bản chất của nghi lễ đại tự như một công cụ thể hiện quyền lực quân chủ ("nghi lễ của quyền lực") và tính chính thống của vương triều trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể từ năm 1802 đến năm 1945.
• Chưa có cơ sở khoa học đầy đủ để lý giải mối quan hệ giữa bảo tồn tính chân xác của di sản lịch sử với nhu cầu phục dựng văn hóa tâm linh và phát triển du lịch bền vững tại Cố đô Huế trong giai đoạn đương đại.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở ra đời, quá trình hình thành, biến đổi qua các thời kỳ lịch sử cũng như đặc điểm kiến trúc, quy hoạch và nghi thức của các đàn miếu đại tự triều Nguyễn tại Huế; từ đó xác định vai trò, ý nghĩa chính trị, triết lý và văn hóa của hệ thống này đối với vương triều Nguyễn, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và phục dựng di sản hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định các nhiệm vụ cụ thể:

1. Tập hợp và hệ thống hóa toàn bộ nguồn thông tin, tư liệu lịch sử liên quan đến sự hình thành, quy hoạch, xây dựng các đàn miếu đại tự triều Nguyễn tại Huế (đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc, Triệu Tổ Miếu, Thái Tổ Miếu, Thế Tổ Miếu, Hưng Tổ Miếu).
2. Khảo sát cơ cấu các cơ quan triều đình tham gia chuẩn bị, điều hành nghi lễ; phục dựng và phân tích các yếu tố cấu thành nghi lễ đại tự: âm nhạc, múa, trang phục, văn tế, lễ vật và trình tự nghi thức từ năm 1802 đến năm 1945.
3. So sánh, đối chiếu mô hình đàn miếu và điển chế nghi lễ triều Nguyễn với các thiết chế tương đồng ở các quốc gia đồng văn trong khu vực (Trung Quốc, Hàn Quốc) nhằm chỉ ra những nét đặc thù mang tính bản sắc và tinh thần tự tôn dân tộc của vương triều Nguyễn.
4. Khảo sát thực trạng bảo tồn, biến đổi của đàn miếu và việc thực hành nghi lễ sau năm 1945 đến năm 2015; phân tích sự chuyển dịch từ nghi lễ chính trị sang sinh hoạt tâm linh cộng đồng, đề xuất định hướng khoa học cho công tác bảo tồn, phục dựng trong bối cảnh hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các công trình đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế gồm đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc và 4 miếu thờ tổ tiên hoàng gia trong Hoàng thành (Triệu Tổ Miếu, Thái Tổ Miếu, Thế Tổ Miếu, Hưng Tổ Miếu) cùng các nghi thức đại tự tương ứng (lễ tế Giao, lễ tế Xã Tắc, lễ tế miếu).
• Phạm vi không gian: Tập trung tại không gian cố đô Huế, trọng tâm là khu vực đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc và hệ thống tông miếu trong Hoàng thành Huế.
• Phạm vi thời gian: Trọng tâm là giai đoạn lịch sử triều Nguyễn tồn tại từ khi thành lập đến khi thoái vị (1802-1945). Luận án mở rộng khảo cứu lịch sử đàn miếu thời kỳ tiền Nguyễn để làm rõ tính kế thừa, đồng thời khảo sát thực trạng bảo tồn và hoạt động phục dựng từ sau năm 1945 đến cuối năm 2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Văn bản luận án phân chia lịch sử nghiên cứu thành các giai đoạn và nhóm chuyên đề rõ rệt:

Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Giai đoạn trước năm 1975:

   • Bộ ấn phẩm Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH) của Hội Đô thành Hiếu cổ (1914-1944) với các bài khảo cứu của Léopold Cadière và các học giả cung cấp bản vẽ, ảnh chụp, ghi chép mô tả cụ thể về đàn Nam Giao, lễ tế Giao và đàn Xã Tắc.
   • Công trình Những đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam của Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (1968): Cung cấp tư liệu chi tiết về nghi thức, nhạc chương tế miếu tại Thế Miếu, nhưng chỉ nhắc đến đàn Xã Tắc bằng một câu ngắn thời Trần, không có thông tin về đàn Xã Tắc thời Nguyễn và nhầm lẫn khi cho rằng lễ tế kỵ có múa Bát dật (vốn chỉ dùng trong lễ tế hưởng theo mùa).
   • Khảo cứu của nhân chứng: Lễ tế Nam Giao của Hồng Hoài Lê Văn Hoàng (1972), luận án Sự tích đàn Nam Giao và các cuộc lễ tế Giao tại Huế của Lê Văn Phước (1973), cùng các bài viết trên tập san Sử Địa, Đại Học, Nam Phong ghi chép hiện trạng Trai Cung và thẻ đá năm 1942.

2. Giai đoạn 1975 - 1986:

   • Hoạt động tế tự và nghiên cứu về triều Nguyễn bị đình trệ do quan điểm học thuật thời kỳ này nhìn nhận triều Nguyễn nặng tính định kiến và chủ trương bài trừ mê tín dị đoan.

3. Giai đoạn từ 1986 đến 2015:

   • Nghiên cứu lịch sử, thể chế và kiến trúc: Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX-ĐL: 94-16 do PGS. Đỗ Bang chủ nhiệm (1994) mở đầu cho việc nhìn nhận khách quan về triều Nguyễn. Các công trình của Phan Thuận An (Kinh thành Huế, 1999), Phan Thanh Hải (Dấu ấn Nguyễn trong văn hóa Phú Xuân, 2002 - so sánh đàn Nam Giao 3 tầng ở Huế với Thiên Đàn Minh - Thanh ở Bắc Kinh), Trần Đức Anh Sơn (Tư tưởng quy hoạch Kinh thành Huế dưới triều Gia Long, 2004), Nguyễn Việt Dũng (quy hoạch đàn Xã Tắc). Luận án của Nguyễn Văn Đăng (2002) về Quan xưởng và Phan Tiến Dũng (2005) về vai trò của bộ Công cung cấp số liệu thống kê gạch ngói xây dựng đàn miếu. Lê Nguyễn Lưu (Văn hóa Huế xưa - Đời sống văn hóa cung đình, 2006) khảo cứu về đàn miếu nhưng xếp lễ tế Giao vào nhóm "lễ thuộc triều đình" thay vì phân loại theo điển lệ (đại tự, trung tự, quần tự).
   • Nghiên cứu nguồn gốc tư tưởng, tín ngưỡng và nghi lễ: Trần Trọng Kim (Nho giáo, 1992), Dương Lực (2002), Nguyễn Hoài Văn (2002), Nguyễn Tôn Nhan (2005); Trần Đăng Sinh (2002), Quảng Tuệ (2002), Trần Đại Vinh (Tín ngưỡng dân gian Huế, 1995); các luận văn của Đặng Đức Diệu Hạnh (2003), Lê Thị An Hòa (2003, 2012) và Huỳnh Thị Anh Vân (2010).
   • Nghiên cứu quốc tế và đối sánh: Alexander Barton Woodside (Vietnam and the Chinese Model, 1971) lý giải sự kết hợp giữa thiết chế "Thiên tử" tập quyền và vai trò thủ lĩnh làng xã bản địa; David I. Kertzer (Ritual, Politics & Power, 1988) cung cấp khung lý thuyết về mối quan hệ giữa nghi lễ và quyền lực chính trị; John K. Whitmore (2009); Hoàng Lan Tường (2003) so sánh quy hoạch tông miếu Huế và Bắc Kinh; tài liệu của Hội Bảo tồn Nghi lễ Tông miếu hoàng gia Hàn Quốc (Jongmyo Royal Ancestral Shrine - Jongmyo Royal Ancestral Rite, Seoul, 2005).

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các công trình đi trước, luận án của Huỳnh Thị Anh Vân là công trình đầu tiên tổng hợp, so sánh và đánh giá toàn diện cả ba loại hình đàn miếu đại tự (Giao, Miếu, Xã Tắc) trong một chỉnh thể; phân tích cấu trúc quyền lực quân chủ thông qua nghi lễ; đồng thời giải quyết bài toán biến đổi thích ứng của nghi lễ cung đình khi chuyển sang không gian lễ hội đương đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Lý thuyết nghi lễ và quyền lực (Ritual and Power): Luận án vận dụng quan điểm lý thuyết của David I. Kertzer (Ritual, Politics & Power) để tiếp cận nghi lễ đại tự triều Nguyễn như một "nghi lễ của quyền lực". Nghi lễ không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng thuần túy mà là công cụ trực tiếp kiến tạo tính chính thống, khẳng định vương quyền và thần quyền của nhà vua.
• Hệ tư tưởng chính trị Nho giáo: Khái niệm "Thiên mệnh" (mệnh Trời), nguyên lý "Kính thiên, pháp tổ" (Kính Trời, noi gương tổ tiên) và quan điểm "Vạn vật bản hồ thiên, nhân bản hồ tổ" được triều đình Nguyễn (đặc biệt dưới triều Gia Long và Minh Mạng) thể chế hóa thành đường lối "trị dân bằng đạo hiếu", duy trì trật tự xã hội và thiết lập tôn ti trật tự cung đình.
• Mô hình tiếp biến văn hóa Nho giáo bản địa: Vận dụng nhận định của Alexander B. Woodside về tính chủ động và sáng tạo của triều đình Việt Nam trong việc tiếp thu các khuôn mẫu điển chế Nho giáo Trung Hoa nhưng điều chỉnh linh hoạt theo điều kiện thực tế của vương triều.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp chuyên ngành lịch sử với các phương pháp nghiên cứu liên ngành khoa học xã hội:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Trình bày quá trình hình thành, phát triển, suy thoái và phục hồi của đàn miếu đại tự từ năm 1802 đến năm 1945 và giai đoạn sau 1945; làm rõ tính kế thừa lịch sử từ các triều đại Lý, Trần, Lê.
• Phương pháp liên ngành:
  • Phân tích thư tịch cổ và văn bản học: Khai thác văn bản chữ Hán từ các bộ sử quán và châu bản.
  • Khảo cổ học và bảo tàng học: Khảo sát dấu tích nền móng di tích, hiện vật tự khí, đồ tế tự.
  • Thống kê - phân loại và phân tích tư liệu không gian: Xử lý bản đồ, sơ đồ mặt bằng, bản vẽ kiến trúc, tư liệu ảnh lịch sử.
  • Phương pháp so sánh lịch sử (đồng đại và lịch đại): So sánh đối chiếu đàn miếu và nghi thức triều Nguyễn với mô hình của nhà Minh, nhà Thanh (Trung Quốc) và triều Joseon (Hàn Quốc).
  • Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Đặt các đàn miếu trong tổng thể quy hoạch phong thủy của Kinh đô Huế.
  • Phương pháp nhân học văn hóa và điền dã dân tộc học: Quan sát tham dự (participatory observation), phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử và nghệ nhân dân gian về các kỳ phục dựng nghi lễ tại Festival Huế.

Nguồn dữ liệu và tư liệu

1. Nguồn thư tịch chính thống triều Nguyễn:
   • Các bộ chính sử biên niên của Quốc Sử quán và Nội các triều Nguyễn: Đại Nam thực lục (tiền biên, chính biên qua các kỷ), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, Đại Nam thực lục chính biên đệ lục kỷ phụ biên, Đại Nam thực lục chính biên đệ thất kỷ, Đồng Khánh Khải Định chính yếu, Châu bản triều Nguyễn.
   • Địa chí: Đại Nam nhất thống chí (bản thời Tự Đức 1865-1882 và bản thời Duy Tân 1909 khắc in, tái bản các năm 1960, 1969, 2006).
2. Nguồn tư liệu khảo sát thực địa và hiện vật: Khảo sát thực tế tại đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc, các miếu thờ trong Hoàng thành Huế; tư liệu khảo cổ học tại di tích; hiện vật tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế; khảo sát đối chiếu tại di tích đàn tế và tông miếu ở Trung Quốc, Hàn Quốc.
3. Nguồn tư liệu hồi ký, nhân chứng và nghiên cứu nước ngoài: Tạp chí BAVH, các bài viết của nhân chứng từng tham dự lễ tế thời Nguyễn, các báo cáo nghiên cứu của học giả quốc tế (Li Tana, Yu Insun, John K. Whitmore) và nguồn tư liệu internet đã qua phân loại, thẩm định.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 (17 trang) dành toàn bộ dung lượng để phân tích, tổng thuật lịch sử nghiên cứu về đề tài.

• Phân loại tư liệu theo hai mốc thời gian lớn: các công trình xuất bản trước năm 1975 và các công trình từ năm 1975 đến năm 2015 (chia nhỏ thành giai đoạn 1975-1986 và 1986-2015).
• Đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng nhóm công trình: ghi nhận các tư liệu hình ảnh, bản vẽ quý giá trong BAVH và các tác phẩm của Đỗ Bằng Đoàn, Đỗ Trọng Huề, Lê Văn Hoàng, Lê Văn Phước; đồng thời chỉ rõ sự gián đoạn nghiên cứu trong giai đoạn 1975-1985.
• Tổng kết các hướng nghiên cứu hiện đại về quy hoạch kinh thành, văn hóa cung đình, cơ quan quan xưởng và bộ Công (Phan Thuận An, Phan Thanh Hải, Trần Đức Anh Sơn, Nguyễn Văn Đăng, Phan Tiến Dũng).
• Xác lập những vấn đề lý luận và thực tiễn chưa được giải quyết: làm rõ tính chất "nghi lễ của quyền lực", giải thích sự khác biệt giữa quy hoạch đàn miếu triều Nguyễn với Trung Quốc, Hàn Quốc, và khảo sát nguồn gốc tục thờ cúng tổ tiên trong văn hóa Việt Nam liên quan đến lễ tế miếu.

Chương 2: Sự hình thành các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế

Chương 2 (39 trang) tập trung phục dựng bối cảnh lịch sử, cơ sở triết lý và tiến trình quy hoạch, xây dựng các công trình đàn miếu đại tự tại Kinh đô Huế qua các thời kỳ.

Công trình đại tự	Vị trí quy hoạch / Đặc điểm xây dựng	Ý nghĩa biểu tượng / Triết lý
Đàn Nam Giao	Phía Nam Kinh thành; kết nối với Kỳ Đài qua trục Bắc - Nam kết hợp sông Hương	Gồm 3 tầng: tầng trên cùng hình tròn tượng trưng cho Trời, tầng giữa hình vuông tượng trưng cho Đất, tầng dưới cùng tượng trưng cho Con người (thể hiện quan hệ hòa hợp Trời - Đất - Người)
Hệ thống Tông Miếu	Nằm bên trong Hoàng thành (gồm Triệu Tổ Miếu, Thái Tổ Miếu, Thế Tổ Miếu, Hưng Tổ Miếu)	Được xây dựng trước cả đàn Nam Giao và Xã Tắc; thể hiện triết lý "Trị dân bằng đạo hiếu", khẳng định tính chính thống thế thứ của dòng họ hoàng tộc
Đàn Xã Tắc	Nằm trong Kinh thành Huế; đắp bằng đất ngũ sắc lấy từ các địa phương trong cả nước	Tế thần Xã (thần Đất) và thần Tắc (thần Lúa); biểu trưng cho sự gắn kết sinh tồn của quốc gia nông nghiệp và chủ quyền lãnh thổ thống nhất

Chương 2 triển khai theo các tiểu mục chính:

• 2.1. Khái niệm, nguồn gốc của đàn miếu đại tự và nghi lễ cúng tế: Phân định thứ bậc tế tự trong điển chế quân chủ (Đại tự, Trung tự, Quần tự), xác định vị trí tối thượng của ba lễ tế đại tự: Giao, Miếu, Xã Tắc.
• 2.2. Cơ sở của việc hình thành các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế:
  • 2.2.1. Các đàn miếu đại tự của các triều đại trước triều Nguyễn ở Việt Nam: Phân tích lịch sử lập đàn Xã Tắc từ năm 1048 thời Lý (ra đời trước đàn Nam Giao lập năm 1154 hơn một thế kỷ) và việc duy trì tế Xã Tắc thời Trần, khẳng định nguồn gốc nông nghiệp của thiết chế này.
  • 2.2.2. Bối cảnh ra đời của các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế: Bối cảnh thống nhất đất nước dưới triều Gia Long, nhu cầu khẳng định địa vị vương quyền độc lập và thiết lập trật tự xã hội mới.
• 2.3. Các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế từ khi xây dựng đến trước năm 1885: Khảo sát giai đoạn khởi dựng và hoàn thiện điển chế dưới các triều vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức. Minh chứng việc xây dựng các tông miếu hoàng gia ngay từ những năm đầu lập quốc, trước cả đàn Nam Giao và đàn Xã Tắc.
• 2.4. Các đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế từ năm 1885 đến năm 1945: Khảo sát sự suy thoái, biến đổi của hệ thống công trình dưới tác động của chế độ bảo hộ Pháp và sự suy giảm quyền lực của triều đình phong kiến.

Chương 3: Nghi lễ đại tự triều Nguyễn ở Huế

Chương 3 (32 trang) đi sâu vào cấu trúc tổ chức, quy chuẩn điển chế và thực hành các nghi lễ đại tự.

• 3.1. Các cơ quan tham gia quá trình chuẩn bị và thực hiện nghi lễ đại tự: Sự phân công phối hợp chặt chẽ mang tính quy củ của bộ máy triều đình (bộ Lễ, Thái Thường tự, Quang Lộc tự, bộ Công, Khâm Thiên giám...) và sự tham gia bắt buộc của hoàng thân, đại thần, quan lại địa phương lân cận.
• 3.2. Những vấn đề chung về các nghi lễ đại tự: Khảo cứu các quy định điển chế nghiêm ngặt về lễ phẩm, sinh từ, vật phẩm cúng tế, trang phục tế tự, nhạc tế (Nhã nhạc, các chương khúc), vũ đạo (múa Bát dật văn vũ) và văn tế.
• 3.3. Nghi lễ đại tự triều Nguyễn ở Huế từ 1802 đến trước năm 1885:
  • Lễ tế Giao: Nghi lễ tối thượng do đích thân nhà vua làm chủ tế để tế Trời Đất, khẳng định quyền "Thiên tử".
  • Lễ tế Miếu: Bao gồm các kỳ tế hưởng (theo mùa, có múa Bát dật) và tế kỵ (ngày giỗ các vua và tổ tiên), thể hiện đạo hiếu gia tộc gắn liền với nguyên tắc trị quốc.
  • Lễ tế Xã Tắc: Nghi lễ quốc gia cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
• 3.4. Hoạt động tế đại tự triều Nguyễn ở Huế giai đoạn 1885-1945: Phân tích sự thu hẹp quy mô và thay đổi tần suất tế tự. Khi vương quyền suy giảm, triều đình dồn lực duy trì lễ tế Giao nhằm giữ gìn uy danh tối thiểu của hoàng đế, trong khi lễ tế Xã Tắc bị giản lược dần rồi bãi bỏ hẳn từ cuối thế kỷ XIX.

Chương 4: Đàn miếu và nghi lễ đại tự triều Nguyễn ở Huế: những đặc trưng và vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị

Chương 4 (30 trang) tổng kết các giá trị bản sắc và đánh giá thực tiễn bảo tồn di sản.

• 4.1. Những đặc trưng của đàn miếu và nghi lễ đại tự triều Nguyễn ở Huế:
  • Đặc trưng kiến trúc và quy hoạch: Cấu trúc đàn Nam Giao 3 tầng thể hiện triết lý hòa hợp Trời - Đất - Người (khác biệt với việc tách riêng tế Trời, tế Đất tại Trung Quốc); đắp nền đàn Xã Tắc bằng đất ngũ sắc khẳng định chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ.
  • Đặc trưng hệ tư tưởng: Đặt thứ bậc Giao - Miếu lên trên Xã Tắc; xây dựng tông miếu hoàng gia trước đàn tế tự nhiên, phản ánh tư tưởng "trị dân bằng đạo hiếu" và phục vụ lợi ích khẳng định vương quyền hoàng tộc.
  • Tính độc lập, tự tôn dân tộc: Vua Nguyễn xưng "Hoàng đế", tự mình làm chủ tế tế Trời và thiết lập hệ thống lễ nhạc, văn tế riêng, không sao chép nguyên mẫu điển chế phương Bắc.
• 4.2. Vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị các đàn miếu và nghi lễ đại tự triều Nguyễn ở Huế:
  • Khảo sát sự tồn tại liên tục của lễ tế miếu (lễ kỵ giỗ của Nguyễn Phúc Tộc trong Hoàng thành và gia đình) sau năm 1945 như một hình thức thích ứng văn hóa bền bỉ.
  • Đánh giá thực tiễn phục dựng lễ tế Giao và các nghi lễ cung đình qua 8 kỳ Festival Huế: chỉ ra sự chuyển dịch bản chất từ nghi lễ đại diện quyền lực chính trị sang thực hành văn hóa tâm linh phục vụ cộng đồng, tái tạo "tính thiêng" và đáp ứng nhu cầu tâm lý hướng thiện.
  • Khuyến nghị khoa học: Cảnh báo xu hướng thương mại hóa, áp đặt sao chép nguyên mẫu nghi lễ cung đình Huế sang các địa phương khác mà không xét đến đặc thù lịch sử và phong tục vùng miền.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Xác lập luận điểm "Nghi lễ đại tự là nghi lễ của quyền lực": Luận án chứng minh rằng mọi quy chuẩn về quy hoạch không gian, kiến trúc đàn miếu, thành phần tham gia, trang phục, lễ vật, âm nhạc, vũ đạo và văn tế dưới triều Nguyễn đều được thiết kế có chủ đích nhằm thần thánh hóa vương quyền, khẳng định tính chính thống của ngôi vị Hoàng đế và củng cố trật tự đẳng cấp xã hội phong kiến.
• Làm rõ sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Nho giáo và tinh thần tự tôn dân tộc: Triều Nguyễn không sao chép thụ động mô hình điển chế Trung Hoa hay Hàn Quốc mà chủ động dung hợp tư tưởng Nho giáo ("Thiên mệnh", "Kính thiên, pháp tổ") với truyền thống văn hóa bản địa. Điều này thể hiện qua việc đích thân Hoàng đế tế Trời, đắp đất ngũ sắc tại đàn Xã Tắc, quy hoạch kiến trúc đàn Nam Giao 3 tầng thống nhất Thiên - Địa - Nhân và ưu tiên xây dựng các miếu thờ tổ tiên hoàng tộc trước các đàn tế tự nhiên.
• Lý giải thứ bậc phân tầng thực tế của hệ thống đại tự: Chỉ ra sự phân biệt rõ nét trong thứ tự ưu tiên: Giao - Miếu được đề cao tối đa do gắn liền trực tiếp với tính chính thống của vương quyền và dòng họ đế vương; trong khi Xã Tắc (nghi lễ vì cư dân nông nghiệp) xếp sau và bị triều đình bãi bỏ trước tiên khi vương triều suy thoái cuối thế kỷ XIX.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Hệ thống hóa toàn bộ nguồn tư liệu thư tịch chính sử, văn bản điển lệ, tư liệu khảo sát thực địa và ảnh tư liệu lịch sử về đàn miếu và nghi thức đại tự triều Nguyễn, tạo lập cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy cho nghiên cứu lịch sử và văn hóa cung đình.
• Cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác bảo tồn, trùng tu các di tích đàn miếu thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế (được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993) và Nhã nhạc cung đình Huế (được công nhận Di sản Văn hóa phi vật thể năm 2003, tái công nhận năm 2005).
• Định hướng phương pháp luận cho việc phục dựng nghi lễ cung đình trong các kỳ Festival Huế: bảo đảm sự cân bằng giữa tính chân xác lịch sử và sự thích ứng văn hóa tâm linh đương đại; đồng thời đưa ra cảnh báo chuyên môn đối với hiện tượng sao chép rập khuôn nghi lễ cung đình Huế tại các di tích địa phương khác.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo nội dung tác giả trình bày trong văn bản luận án:

• Hạn chế về nguồn tư liệu lịch sử và khảo cổ tiền Nguyễn: Nguồn sử liệu thành văn và cứ liệu khảo cổ học về đàn Xã Tắc cùng lễ tế Xã Tắc thời kỳ trước triều Nguyễn (thời Lý, Trần, Lê) còn rất hạn chế, khiến việc so sánh chi tiết hình thức đàn Xã Tắc qua các triều đại lịch sử gặp nhiều khó khăn.
• Vấn đề xác định niên đại cội nguồn tục thờ cúng tổ tiên: Thư tịch và bằng chứng khảo cổ học hiện tại chưa đủ để xác định chính xác thời điểm xuất hiện ban đầu của truyền thống thờ cúng tổ tiên của người Việt cổ trước khi Nho giáo thâm nhập vào Việt Nam (khoảng cuối thế kỷ thứ II trở về trước), do đó luận án chỉ tập trung kiến giải hiện tượng này từ góc độ tiếp biến văn hóa Nho giáo dưới triều Nguyễn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng nghiên cứu đối sánh liên ngành giữa khảo cổ học và nhân học văn hóa đối với các phế tích đàn tế thời Lý - Trần; theo dõi, đánh giá sâu hơn những tác động tâm lý xã hội và biến đổi văn hóa dài hạn của cộng đồng cư dân khi tham gia các nghi lễ cung đình được phục dựng trong xã hội đương đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho các nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên chuyên ngành Lịch sử, Văn hóa học, Di sản học:
   • Cung cấp phương pháp tiếp cận liên ngành (kết hợp sử học, văn bản học, khảo cổ học và nhân học văn hóa) trong nghiên cứu thiết chế tôn giáo - chính trị thời quân chủ.
   • Phần tổng quan tài liệu và hệ thống thư tịch (chương 1 và danh mục tài liệu) là chỉ dẫn tra cứu phong phú về các bộ sử quán, hội điển và tạp chí chuyên khảo cổ (BAVH).
2. Cơ quan quản lý di sản và các nhà hoạch định chính sách văn hóa (Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, ngành Văn hóa - Thể thao - Du lịch):
   • Cung cấp cơ sở khoa học chính xác về mặt bằng kiến trúc, trang phục, tự khí, âm nhạc và trình tự nghi thức đại tự phục vụ công tác trùng tu di tích và tổ chức lễ hội quảng diễn.
   • Các khuyến nghị ở chương 4 hỗ trợ trực tiếp việc xây dựng chiến lược phát triển du lịch di sản bền vững, tránh thương mại hóa hoặc làm sai lệch tính chân xác của di sản.
3. Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và tộc họ:
   • Tham khảo chuyên sâu về nghi thức tế miếu hoàng gia và sự chuyển dịch của lễ tế kỵ trong dòng tộc Nguyễn Phúc, phục vụ nghiên cứu phong tục thờ cúng tổ tiên truyền thống của người Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống đàn miếu đại tự triều Nguyễn ở Huế gồm những công trình cụ thể nào?

Hệ thống đàn miếu đại tự triều Nguyễn tại Huế bao gồm:

• Đàn Nam Giao: Đàn tế Trời Đất, nằm ở phía Nam Kinh thành Huế.
• Đàn Xã Tắc: Đàn tế thần Đất (Xã) và thần Lúa (Tắc), nằm bên trong Kinh thành Huế.
• Hệ thống 4 tông miếu trong Hoàng thành: Gồm Triệu Tổ Miếu (thờ Triệu Tổ Tĩnh Hoàng đế Nguyễn Kim), Thái Tổ Miếu (thờ Thái Tổ Gia Dụ Hoàng đế Nguyễn Hoàng và các chúa Nguyễn), Thế Tổ Miếu (thờ Thế Tổ Cao Hoàng đế Gia Long và các vua triều Nguyễn) và Hưng Tổ Miếu (thờ Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế Nguyễn Phúc Luân - thân phụ vua Gia Long).

2. Vì sao tác giả luận án khẳng định "nghi lễ đại tự chính là nghi lễ của quyền lực"?

Nghi lễ đại tự dưới triều Nguyễn được thiết kế và thực hành có chủ đích như một công cụ chính trị nhằm:

• Thần thánh hóa vương quyền và khẳng định tính chính thống của ngôi vị "Thiên tử" (thay Trời trị dân) thông qua lễ tế Trời tại đàn Nam Giao.
• Thể hiện nguyên lý trị quốc "trị dân bằng đạo hiếu", củng cố tôn ti trật tự gia tộc và hoàng quyền thông qua lễ tế miếu.
• Toàn bộ các quy định nghiêm ngặt về đẳng cấp tham gia (chủ yếu là hoàng thân, đại thần), trang phục, lễ phẩm, vũ khúc Bát dật, nhạc chương và văn tế đều nhằm biểu thị quyền uy tối thượng của nhà vua và sự phục tùng tuyệt đối của bộ máy quan lại, phân biệt ranh giới đẳng cấp giữa cung đình và dân gian.

3. Đàn Nam Giao và quy hoạch tông miếu triều Nguyễn có điểm gì khác biệt so với Trung Quốc và Hàn Quốc?

• Về đàn Nam Giao: Đàn Nam Giao ở Huế được thiết kế 3 tầng tích hợp (tầng trên tròn tượng trưng Trời, tầng giữa vuông tượng trưng Đất, tầng dưới tượng trưng Con người), thể hiện triết lý hòa hợp và gắn kết tuyệt đối giữa Trời - Đất - Người. Trong khi đó, ở Trung Quốc thời Minh - Thanh, việc tế Trời (Thiên Đàn) và tế Đất (Địa Đàn) được tổ chức riêng rẽ nhằm nới rộng khoảng cách giữa thần linh và con người.
• Về hệ thống tông miếu: Triều Nguyễn quy hoạch và xây dựng các miếu thờ tổ tiên hoàng gia ngay từ những năm đầu lập triều đại (trước cả đàn Nam Giao và đàn Xã Tắc), phản ánh sự coi trọng đặc biệt đối với truyền thống thờ cúng tổ tiên và đạo hiếu bản địa, khác với cách thức bố trí tông miếu tại Bắc Kinh hay Seoul.

4. Vì sao lễ tế Xã Tắc bị bãi bỏ vào cuối thế kỷ XIX trong khi lễ tế Giao vẫn được duy trì?

Dưới triều Nguyễn, điển chế quy định thứ bậc ưu tiên là Giao - Miếu - Xã Tắc. Lễ tế Giao và lễ tế Miếu gắn liền trực tiếp với tính chính thống của vương quyền và quyền lợi của dòng họ đế vương, trong khi lễ tế Xã Tắc mang bản chất là nghi lễ cầu mùa của cư dân nông nghiệp. Khi triều đình lâm vào khủng hoảng và suy giảm quyền lực ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX, triều đình buộc phải cắt giảm ngân sách và điển lễ; họ ưu tiên dồn lực duy trì lễ tế Giao để giữ gìn chút uy danh tối thiểu của bậc "Thiên tử", dẫn đến việc lễ tế Xã Tắc bị tinh giản rồi bãi bỏ hoàn toàn.

5. Trong số các nghi lễ đại tự, nghi lễ nào vẫn được duy trì liên tục đến ngày nay và phương thức thích ứng của nó ra sao?

Nghi lễ duy nhất được duy trì liên tục từ sau năm 1945 đến nay là lễ tế miếu – cụ thể là các lễ tế kỵ (ngày giỗ) của dòng họ Nguyễn Phúc. Nghi lễ này được con cháu hoàng tộc tiếp tục tổ chức trong phạm vi gia đình và tại các tông miếu trong Hoàng thành Huế. Mặc dù quy mô và hình thức có nhiều thay đổi do hoàn cảnh lịch sử, lễ kỵ giỗ vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi của truyền thống thờ cúng tổ tiên, thích ứng bền vững trước áp lực của hiện đại hóa và biến đổi xã hội.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Huỳnh Thị Anh Vân đã hệ thống hóa toàn diện quá trình hình thành, cấu trúc quy hoạch và điển chế nghi thức của các đàn miếu đại tự triều Nguyễn tại Huế (1802-1945) trên nền tảng nguồn tư liệu thư tịch chính sử phong phú và khảo sát thực địa liên ngành. Công trình làm sáng rõ bản chất của nghi lễ đại tự như một công cụ chính trị thể hiện quyền lực quân chủ ("nghi lễ của quyền lực"), đồng thời chỉ ra tính độc lập, tự tôn dân tộc của triều Nguyễn trong việc tiếp biến có chọn lọc tư tưởng Nho giáo. Kết quả nghiên cứu không chỉ giải quyết các vấn đề học thuật về lịch sử và văn hóa cung đình mà còn cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho công tác bảo tồn di sản Cố đô Huế và định hướng phục dựng nghi lễ lễ hội trong bối cảnh đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu 1.1 Các công trình nghiên cứu trước năm 1975 Trước hết, liên quan trực tiếp đến đề tài của luận án có các công trình nghiên cứu đã được thực hiện và ấn hành từ những năm triều Nguyễn chưa chấm dứt, tiêu biểu là bộ Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH/Những người bạn cố đô Huế) của Hội đô thành hiếu cổ với nhiều bài viết của L.cung cấp nhiều thông tin tư liệu đáng quý về các đối tượng của đề tài, trong đó có nhiều bài viết mô tả cụ thể về đàn Nam Giao và nghi thức tế Giao hoặc đàn Xã Tắc thời Nguyễn kèm theo bản vẽ hoặc ảnh chụp, được xem là cơ sở cho việc phục dựng các lễ tế Giao hiện nay. Mặc dù các kết quả nghiên cứu khác ở giai đoạn trước 1975 chỉ mang tính chất hồi ký, mô tả, nhưng cũng rất có giá trị tham khảo bởi phần lớn các tác giả cũng là những nhà trí thức, những nhân chứng lịch sử hoặc những người có nhiều cơ hội để tiếp cận và kiểm chứng thực tế về những nội dung liên quan đến đề tài. Nổi bật trong số đó có Những đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam của Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề (in lần đầu năm 1968) với những thông tin khá đầy đủ về các đại lễ quan trọng nhất dưới thời các triều đại quân chủ ở Việt Nam cùng những chi tiết về nghi thức, âm nhạc, kèm theo một số hình ảnh minh họa. Tuy nhiên, tác phẩm này chỉ đề cập đến việc lập đàn Xã Tắc (vào đời Trần) đúng một câu trong mục “Lễ Tịch điền qua các triều đại”, ngoài ra không có thông tin gì thêm về lễ tế đàn Xã Tắc dưới thời Trần và các triều đại khác, kể cả triều Nguyễn.

Thông tin về lễ tế miếu trong tác phẩm này cũng khá sơ sài và hoàn toàn không mô tả vị trí hay đặc điểm kiến trúc của các công trình. Riêng đối với lễ tế miếu thời Nguyễn, tác phẩm đưa ra những thông tin khá chi tiết về lễ vật tế, trình tự tổ chức và các nghi thức, kèm theo nội dung nhạc tế nhưng chỉ đề cập đến lễ tế kỵ ở Thế Miếu nhà Nguyễn. Một nội dung khác khá quan trọng là việc trong tác phẩm này, lễ tế kỵ ở Thế Miếu nhà Nguyễn có múa nhạc, trong khi theo quy chế triều Nguyễn, chỉ có lễ tế hưởng (tế theo mùa) ở miếu mới có múa Bát dật. Bên cạnh đó, thông tin về các lễ tế được tổ chức sau khi triều Nguyễn đã cáo chung cũng rất cần thiết để giúp tác giả luận án hiểu thêm vai trò của các đàn miếu và những nghi thức tế đại tự triều Nguyễn đối với đời sống văn hóa tinh thần vùng Huế, đặc biệt là sau khi triều đại quân chủ đã chấm dứt.

Các tác phẩm viết về hoạt động này có: Lễ tế Nam Giao của Hồng Hoài Lê Văn Hoàng (1972) hoăc Sự tích đàn Nam Giao và các cuộc lễ tế Giao tại Huế của Lê Văn Phước (1973) với nhiều thông tin chi tiết mô tả kiến trúc và cách thức tổ chức nghi lễ tế Giao nhưng chưa đi sâu lý giải về mặt ý nghĩa triết lý hoặc phân tích những tác động về mặt xã hội của các 9 hình thức tế đại tự mà luận án đề cập. Ngoài ra còn có một số bài viết trên các tập san chuyên đề như Sử Địa (Sài Gòn), Đại học (Huế), Nam Phong (Sài Gòn) nhưng cũng chỉ cung cấp thông tin sơ lược về đàn Nam Giao và lễ tế Giao. Trong đó, đáng chú ý có một vài thông tin ghi được vào thời điểm 1942 về Trai Cung và những chứng tích còn sót lại như: dấu tích kiến trúc, thẻ bằng đá treo trên cây thông.2 Các công trình nghiên cứu từ năm 1975 đến nay Căn cứ vào sự thay đổi về cơ bản trong cách nhìn nhận, đánh giá về triều Nguyễn sau thời kỳ đổi mới (1986), có thể tạm chia thời kỳ sau năm 1975 đến nay ra làm 2 giai đoạn. Giai đoạn từ năm 1975-1986 Ở giai đoạn này, mặc dù người ta không cấm đoán việc tế tự, nhưng với quan điểm coi triều Nguyễn là “thối nát”, “phản động” và chủ trương bài trừ mê tín dị đoan, nhiều hình thức sinh hoạt tín ngưỡng bị đình trệ trong khoảng thời gian từ 1975-1985.

Trước tình hình đó, việc nghiên cứu về triều Nguyễn nói chung và về các đàn miếu hay nghi thức tế đại tự ở Huế giai đoạn này gần như không có gì tiến triển. Giai đoạn từ năm 1986 đến nay * Nhóm công trình nghiên cứu về triều Nguyễn và di sản kiến trúc đàn miếu ở Huế Năm 1994, Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường đã chọn chủ đề Khảo cứu kinh tế và tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn, những vấn đề đặt ra trong thực tiễn đổi mới đất nước hiện nay làm đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước (mã số KX-ĐL: 94-16), do PGS. Đỗ Bang làm chủ nhiệm đề tài đã đánh dấu sự vào cuộc chính thức về mặt nhà nước trong việc nghiên cứu khách quan và toàn diện hơn về triều Nguyễn. Cùng chung mối quan tâm về triều Nguyễn giai đoạn này còn có nhiều nhà nghiên cứu với những công trình quy mô khác nhau, trong đó có thể kể đến: Tín ngưỡng dân gian Huế của Trần Đại Vinh (1995), Kinh thành Huế của Phan Thuận An (1999), Phú Xuân-Huế từ đô thị cổ đến hiện đại, bao gồm nhiều bài viết của các tác giả do UBND thành phố Huế tập hợp (1999), Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở Việt Nam của nhiều tác giả do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và tạp chí Huế-Xưa & Nay xuất bản (2002), Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn của nhiều tác giả do Sở 10 Khoa học, Công nghệ và Môi trường Thừa Thiên Huế phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản (2002).

Tuy nhiên, hầu hết các tài liệu này đều ít đề cập đến những đối tượng nghiên cứu của đề tài. Đáng lưu ý có tác phẩm Dấu ấn Nguyễn trong văn hóa Phú Xuân của Phan Thanh Hải (2002). Đây là tập hợp nhiều bài khảo cứu về triều Nguyễn và văn hóa Huế, trong đó có những bài viết liên quan trực tiếp đến đề tài với nhiều thông tin có giá trị. Với kết quả khảo sát thực tế tại Trung Quốc, tác giả là người đầu tiên đưa ra những nhận xét so sánh giữa đàn tế Trời thời Minh- Thanh ở Bắc Kinh và đàn tế của triều Nguyễn ở Huế.

Dựa trên mô tả về đàn Nam Giao triều Nguyễn ở Huế với 3 tầng (một tầng tượng trưng cho Trời, một tầng tượng trưng cho Đất, một tầng tượng trưng cho Con người), tác giả đã có lý khi cho rằng lối kiến trúc này “thể hiện mối quan hệ vừa có tính cách biệt tương đối, vừa thống nhất trong mối liên kết có tính tuyệt đối”. Theo nhận xét của tác giả, ở Trung Quốc, tế Giao được tổ chức riêng rẽ, trong đó yếu tố Trời, Đất và các vị thần linh luôn đóng vai trò quan trọng và bao trùm lên tất cả: “Trên thực tế ở Trung Quốc, giai cấp thống trị luôn luôn tìm cách đẩy xa khoảng cách giữa thần linh và con người”. Liên quan đến việc quy hoạch kiến trúc và mối tương quan giữa vị trí các công trình với những yếu tố tự nhiên mang ý nghĩa triết lý phong thủy, tác phẩm Kinh thành Huế của Phan Thuận An là một tác phẩm cung cấp những thông tin đầy đủ nhất về quá trình hình thành Kinh thành Huế. Tác giả nhận xét: “.Với cách đưa kiến trúc Kinh thành vào giữa các thực thể địa lý ở ngoại cảnh thiên nhiên., chúng ta thấy việc quy hoạch và xây dựng công trình kiến trúc này đã và đang tiểm ẩn một nội dung triết lý thật sâu sắc”.

Trong bài khảo cứu của mình về “Tư tưởng quy hoạch Kinh thành Huế dưới triều Gia Long” trong Huế-triều Nguyễn, một cái nhìn (2004), tác giả Trần Đức Anh Sơn tiến thêm một bước trong việc nghiên cứu về khía cạnh này và kết luận: “Việc quy hoạch và kiến thiết Kinh thành Huế dưới triều Gia Long là một sự kết hợp tài tình, khéo léo các yếu tố: lịch sử, Dịch lý và thuật phong thủy và tri thức khoa học. Cùng chung mối quan tâm đến đặc điểm quy hoạch của các di tích triều Nguyễn ở Huế, tác giả Phan Thanh Hải cũng nhận định: “Ở Kinh đô Huế, ngoài trục (thần đạo) của kinh đô chạy theo hướng Tây Bắc-Đông Nam, bên ngoài Kinh thành còn có một trục chạy theo 11 hướng Bắc-Nam, 12 nối từ Kỳ Đài đến đàn Nam Giao. Chính trục thứ hai này cùng với dòng sông Hương đã tạo nên sự liên kết rất chặt chẽ, hài hòa giữa kinh đô với các công trình kiến trúc bên ngoài Kinh thành, nhất là miền lăng tẩm của hoàng gia ở phía Tây và Tây-Nam”. Các kết quả nghiên cứu trên đây là một trong những cơ sở giúp tác giả luận án xem xét mối quan hệ giữa các đàn miếu đại tự triều Nguyễn với toàn bộ quần thể di tích cố đô Huế và đặc điểm của các đàn miếu đại tự nhìn từ ý nghĩa triết lý trong quy hoạch.

Riêng bài viết “Quy hoạch khu di tích đàn Xã Tắc-thực trạng và giải pháp” của Nguyễn Việt Dũng cung cấp thêm một số thông tin khá chi tiết về việc quy hoạch đàn Xã Tắc để trùng tu, phục hồi sau một thời gian dài bị xuống cấp nghiêm trọng. Bên cạnh đó còn có nhiều công trình nghiên cứu là những Luận văn, Luận án Tiến sĩ liên quan đến một số khía cạnh trong đối tượng nghiên cứu của đề tài. Nổi bật trong số đó có Luận án Tiến sĩ về Quan xưởng ở Kinh đô Huế từ 1802 đến 1884 của Nguyễn Văn Đăng năm 2002 đem lại nhiều thông tin bổ ích về các cơ quan sản xuất, cung cấp các vật dụng của triều đình. Luận án Tiến sĩ về Vai trò của bộ Công trong việc xây dựng kinh đô Huế dưới triều Nguyễn (giai đoạn 1802-1884) của Phan Tiến Dũng năm 2005 với những thông tin về việc xây dựng các công trình đàn miếu dưới triều Nguyễn, cung cấp những kết quả thống kê khoa học về số lượng và hình thức các loại gạch, ngói xây dựng kiến trúc cung đình Nguyễn.

Ngoài ra còn có nhiều kết quả nghiên cứu được công bố tại các hội nghị, hội thảo khoa học bàn về triều Nguyễn và được in thành kỷ yếu.