Luận án tiến sĩ nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng hình thái chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng, hình thái, chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Phương
• Người hướng dẫn: Mai Trọng Khoa
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng, hình thái, chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của tuyến yên
• 1.2. Đặc điểm giải phẫu tuyến yên và vùng hố yên
• 1.3. Sinh học phân tử và sinh lý tuyến yên
• 1.4. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và dịch tễ u tuyến yên
• 1.5. Dịch tễ u tuyến yên
• 1.6. Chẩn đoán u tuyến yên
• 1.7. Các phương pháp điều trị u tuyến yên
• 1.7.1. Phương pháp điều trị nội khoa
• 1.7.2. Các phương pháp phẫu thuật
• 1.7.3. Phương pháp xạ gia tốc
• 1.7.4. Xạ phẫu bằng dao gamma
• 1.8. Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về xạ phẫu dao gamma quay
• 1.8.1. Một số nghiên cứu trên thế giới
• 1.8.2. Một số nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.3. Tiêu chẩn loại trừ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4.4. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.4.5. Thiết bị nghiên cứu
• 2.4.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.8. Các biến số nghiên cứu
• 2.4.9. Tiến hành xạ phẫu
• 2.4.10. Theo dõi và đánh giá kết quả điều trị xạ phẫu
• 2.4.11. Các tiêu chuẩn chẩn đoán, đánh giá, phân loại sử dụng trong nghiên cứu
• 2.4.12. Xử lý số liệu
• 2.4.13. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên
• 3.2.1. Đặc điểm lâm sàng
• 3.2.2. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên
• 3.3. Kết quả điều trị xạ phẫu
• 3.3.1. Đặc điểm chung nhóm xạ phẫu và liều xạ phẫu
• 3.3.2. Đáp ứng về lâm sàng sau xạ phẫu
• 3.3.3. Đáp ứng về hình ảnh khối u sau xạ phẫu
• 3.3.4. Đáp ứng về nồng độ hormon sau xạ phẫu
• 3.3.5. Biến chứng sau xạ phẫu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm giới
• 4.3. Đặc điểm tuổi
• 4.4. Phân bố thể bệnh, chỉ số khối cơ thể, Tăng huyết áp, đái tháo đường
• 4.5. Thời gian diễn biến bệnh
• 4.6. Lý do vào viện
• 4.7. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên
• 4.7.1. Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân u tuyến yên
• 4.7.2. Đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhân u tuyến yên
• 4.8. Kết quả can thiệp xạ phẫu ở bệnh nhân u tuyến yên
• 4.8.1. Đặc điểm chung nhóm can thiệp xạ phẫu
• 4.8.2. Biến đổi về lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau xạ phẫu
• 4.8.3. Biến đổi về kích thước u ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau xạ phẫu
• 4.8.4. Biến đổi về nồng độ hormon trước và sau xạ phẫu ở bệnh nhân u tuyến yên
• 4.8.5. Biến chứng sau xạ phẫu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về u tuyến yên và phương pháp điều trị

U tuyến yên là một trong những loại u nội sọ phổ biến, chiếm khoảng 10-15% các trường hợp. Bệnh lý này được chia thành hai loại chính: u có hoạt tính nội tiết và u không hoạt tính nội tiết. Các triệu chứng lâm sàng của u tuyến yên rất đa dạng, bao gồm rối loạn kinh nguyệt, vô sinh, tăng tiết sữa, đau đầu và giảm thị lực. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào chẩn đoán hình ảnh như MRI và xét nghiệm nội tiết. Điều trị u tuyến yên bao gồm phẫu thuật, điều trị nội khoa, xạ trị và xạ phẫu bằng dao gamma quay. Phương pháp dao gamma quay được đánh giá cao nhờ độ chính xác và hiệu quả trong việc giảm thiểu tổn thương mô lành xung quanh.

1.1. Đặc điểm giải phẫu và sinh lý tuyến yên

Tuyến yên là một tuyến nội tiết nhỏ nằm trong hộp sọ, có vai trò quan trọng trong việc điều hòa các hormon ảnh hưởng đến tuyến giáp, tuyến thượng thận và tuyến sinh dục. Tuyến yên gồm hai thùy: thùy trước và thùy sau. Thùy trước chịu trách nhiệm sản xuất các hormon như GH, ACTH, TSH, FSH, LH và PRL, trong khi thùy sau lưu trữ và giải phóng oxytocin và ADH. Cấu trúc giải phẫu phức tạp của tuyến yên và vùng hố yên đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

1.2. Phương pháp điều trị u tuyến yên

Các phương pháp điều trị u tuyến yên bao gồm phẫu thuật, điều trị nội khoa và xạ phẫu bằng dao gamma quay. Phẫu thuật truyền thống có tỷ lệ biến chứng cao, trong khi dao gamma quay mang lại hiệu quả điều trị cao với ít tác dụng phụ. Phương pháp này sử dụng 30 nguồn Co-60 phát tia gamma hội tụ chính xác vào khối u, giảm thiểu tổn thương mô lành xung quanh. Dao gamma quay đã được ứng dụng tại Việt Nam từ năm 2007 và cho kết quả khả quan.

II. Nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng và chức năng tuyến yên

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá sự thay đổi triệu chứng lâm sàng và chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau khi điều trị bằng dao gamma quay. Các triệu chứng lâm sàng được theo dõi bao gồm đau đầu, giảm thị lực, rối loạn kinh nguyệt và tăng tiết sữa. Đồng thời, nghiên cứu cũng đánh giá sự thay đổi nồng độ các hormon tuyến yên như GH, PRL, ACTH, TSH, FSH và LH. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể về triệu chứng lâm sàng và chức năng tuyến yên sau điều trị.

2.1. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng

Các triệu chứng lâm sàng của u tuyến yên bao gồm đau đầu, giảm thị lực, rối loạn kinh nguyệt và tăng tiết sữa. Các xét nghiệm cận lâm sàng như MRI và xét nghiệm nội tiết giúp xác định vị trí và tính chất của khối u. Nghiên cứu cho thấy, u tuyến yên có hoạt tính nội tiết thường biểu hiện triệu chứng sớm hơn so với u không hoạt tính nội tiết.

2.2. Kết quả điều trị bằng dao gamma quay

Sau khi điều trị bằng dao gamma quay, các triệu chứng lâm sàng như đau đầu và giảm thị lực được cải thiện đáng kể. Nồng độ các hormon tuyến yên cũng trở về mức bình thường, đặc biệt là GH và PRL. Tỷ lệ biến chứng sau điều trị thấp, chủ yếu là suy tuyến yên nhẹ. Kết quả này khẳng định hiệu quả của dao gamma quay trong điều trị u tuyến yên.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn toàn diện về sự thay đổi triệu chứng lâm sàng và chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay. Kết quả nghiên cứu không chỉ khẳng định hiệu quả của phương pháp điều trị này mà còn mở ra hướng ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn lâm sàng. Dao gamma quay được coi là một phương pháp an toàn và hiệu quả, giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

3.1. Giá trị khoa học của nghiên cứu

Nghiên cứu này là một trong những công trình đầu tiên tại Việt Nam đánh giá toàn diện về sự thay đổi triệu chứng lâm sàng và chức năng tuyến yên sau điều trị bằng dao gamma quay. Kết quả nghiên cứu góp phần làm phong phú thêm kiến thức y học về điều trị u tuyến yên và cung cấp dữ liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu khẳng định dao gamma quay là phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn cho bệnh nhân u tuyến yên. Phương pháp này có thể được áp dụng rộng rãi tại các bệnh viện lớn, giúp cải thiện chất lượng điều trị và giảm thiểu biến chứng cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

U tuyến yên là bệnh lý tân sinh xuất phát từ các tế bào của tuyến yên, chiếm khoảng 10% đến 15% trong tổng số các khối u nguyên phát nội sọ, đứng hàng thứ ba sau u thần kinh đệm và u màng não. Về mặt lâm sàng và bệnh học, khối u được phân chia thành hai nhóm chính: nhóm u có hoạt tính nội tiết (tiết prolactin, GH, ACTH, TSH, FSH/LH) và nhóm u không có hoạt tính nội tiết. Mặc dù đa số các khối u tuyến yên là lành tính, nhưng sự phát triển của khối u trong vùng hố yên hẹp có thể gây chèn ép nghiêm trọng các cấu trúc thần kinh lân cận như giao thoa thị giác, xoang hang và các dây thần kinh sọ, đồng thời làm suy giảm hoặc rối loạn bài tiết hormon.

Các phương pháp điều trị truyền thống bao gồm phẫu thuật (mở nắp sọ hoặc nội soi qua xoang bướm), điều trị nội khoa bằng thuốc đồng vận dopamine hoặc liệu pháp thay thế hormon, và xạ trị gia tốc. Tuy nhiên, phẫu thuật nội soi qua xoang bướm vẫn tiềm ẩn tỷ lệ tái phát và di chứng suy giảm thị lực từ 10% đến 25%, rò rỉ dịch não tủy và suy tuyến yên. Xạ trị thông thường có nguy cơ cao gây suy tuyến yên toàn bộ và tổn thương đường thị giác sau nhiều năm. Phương pháp xạ phẫu bằng dao gamma cổ điển được phát triển từ năm 1968, và đến năm 2004 hệ thống dao gamma quay ra đời với nhiều cải tiến kỹ thuật. Tại Việt Nam, kỹ thuật dao gamma quay được ứng dụng từ năm 2007, nhưng tại thời điểm nghiên cứu chưa có công trình nào đánh giá toàn diện về sự biến đổi lâm sàng, hình thái học trên cộng hưởng từ và chức năng nội tiết của tuyến yên trước và sau điều trị bằng phương pháp này.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Thị Minh Phương với đề tài "Nghiên cứu biến đổi triệu chứng lâm sàng, hình thái, chức năng tuyến yên ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị bằng dao gamma quay", chuyên ngành Nội khoa (mã số 9720107), thực hiện tại Học viện Quân y dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Mai Trọng Khoa và GS. Đoàn Văn Đệ, được xây dựng nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu trên với hai mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên.
2. Đánh giá sự thay đổi về lâm sàng, cận lâm sàng ở bệnh nhân u tuyến yên trước và sau điều trị xạ phẫu bằng dao gamma quay.

Nghiên cứu được triển khai trên 73 bệnh nhân u tuyến yên được khám, chẩn đoán và theo dõi điều trị tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu thuộc Bệnh viện Bạch Mai trong khoảng thời gian từ tháng 01/2011 đến tháng 01/2016.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống các kiến thức nền tảng về giải phẫu, sinh lý và sinh học phân tử vùng hố yên. Tuyến yên người trưởng thành nặng 500-600 mg, kích thước dài khoảng 10 mm, rộng 10-15 mm, cao khoảng 5 mm. Thùy trước (tiền yên) cấu tạo từ các tế bào chế tiết, trong đó tế bào Somatotroph tiết GH chiếm khoảng 50%, tế bào Lactotroph tiết Prolactin (PRL) chiếm 10-30%, tế bào Corticotroph tiết ACTH chiếm 10-30%, tế bào Thyrotroph tiết TSH chiếm khoảng 5%, và tế bào Gonadotroph tiết FSH/LH chiếm 3-5%. Thùy sau (hậu yên) giữ vai trò dự trữ hai hormon ADH và oxytocin từ vùng dưới đồi. Vùng hố yên tiếp giáp với nhiều cấu trúc giải phẫu quan trọng: phía trên liên quan giao thoa thị giác và não thất III, hai bên tiếp giáp xoang tĩnh mạch hang chứa động mạch cảnh trong và các dây thần kinh sọ III, IV, VI, V1.

Về mặt dịch tễ học, tác giả điểm lại các nghiên cứu quốc tế:

• Yamada S. (2001) thống kê tỷ lệ u tuyến yên chiếm 3,4% - 23,2% tổng số u não (trung bình 12,1%), tỷ lệ mới mắc trong quần thể từ 2,4 đến 14/100.000 dân.
• Heshman M. và cộng sự, Daly A. và cộng sự (2006), Kuratsu J. và cộng sự ghi nhận sự khác biệt về tỷ lệ mắc theo chủng tộc, giới tính và nhóm tuổi (thường gặp từ 20 đến 60 tuổi, đỉnh điểm 35-44 tuổi hoặc 38-50 tuổi).
• Tại Việt Nam, các tác giả Lý Ngọc Liên (2000-2002 tại Bệnh viện Việt Đức), Lê Thanh Huyền (2015), Nguyễn Thanh Xuân (2006-2007) và Phạm Hồng Thiện (Bệnh viện Bạch Mai) ghi nhận độ tuổi trung bình mắc bệnh từ 40,1 đến 45,78 tuổi với tỷ lệ nam/nữ dao động từ 1/1,04 đến 1/1,4.

Về chẩn đoán và điều trị, luận án phân tích các tiêu chuẩn theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2017) và Hiệp hội U não Hoa Kỳ (ABTA 2015). Chẩn đoán hình ảnh dựa trên X-quang sọ quy ước, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI) 1.5 Tesla và chụp cộng hưởng từ phổ (CHTP) đánh giá các đỉnh chuyển hóa N-acetyl aspartate (NAA), Creatine (Cr) và Choline (Cho). Về xạ phẫu, Lars Leksell phát minh dao gamma cổ điển năm 1968 với 201 nguồn Co-60. Hệ thống dao gamma quay ART-6000™ cải tiến sử dụng 30 nguồn Co-60 quay đồng trục với tốc độ 2-4 vòng/phút, giảm độ tán xạ còn khoảng 2%, đạt suất liều 3 Gy/phút và sai số lệch vị trí dưới 0,1 mm.

Tác giả điểm lại các công trình điều trị bằng dao gamma:

• Tanaka S. và cộng sự (2010): điều trị 22 bệnh nhân u tiết PRL với liều trung vị 25 Gy, kiểm soát kích thước u 100% sau 60 tháng.
• Nghiên cứu tại Hoa Kỳ trên 90 bệnh nhân u có hoạt tính nội tiết với liều trung bình 23 Gy ghi nhận 80% giảm kích thước u sau 45 tháng.
• Nghiên cứu trên 347 bệnh nhân u hoạt tính nội tiết theo dõi trên 60 tháng cho thấy tỷ lệ kiểm soát khối u đạt 89,7% ở u tiết ACTH, 90,3% ở u tiết PRL, 95,1% ở u tiết GH; tỷ lệ bình thường hóa hormon lần lượt là 27,9%, 23,3% và 36,9%.
• Yazdani O. và cộng sự: trên 100 bệnh nhân, hiệu quả kiểm soát kích thước u đạt 92% (28% giảm kích thước, 64% ổn định).
• Tại Việt Nam: Mai Trọng Khoa và cộng sự (2013) nghiên cứu trên 1700 bệnh nhân u não và bệnh lý sọ não; Nguyễn Quang Hùng và cộng sự (2013) đánh giá 50 bệnh nhân u thân não tại Bệnh viện Bạch Mai.

Vị trí của luận án: Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam theo dõi dọc, đánh giá đồng bộ cả ba phương diện: triệu chứng lâm sàng thần kinh - nội tiết, hình ảnh học kích thước khối u trên MRI theo tiêu chuẩn RECIST, và nồng độ các hormon tuyến yên trước và sau xạ phẫu dao gamma quay theo các mốc thời gian 6, 12, 24 và 36 tháng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tiêu chuẩn chẩn đoán

Luận án vận dụng các khung phân loại và hướng dẫn quốc tế:

• Tiêu chuẩn phân loại u tuyến yên của WHO (2017) và ABTA (2015).
• Đánh giá đáp ứng kích thước khối u theo tiêu chuẩn RECIST (Response Evaluation Criteria in Solid Tumors).
• Đánh giá tăng huyết áp theo tiêu chuẩn JNC 7.
• Đánh giá thể trạng dựa theo chỉ số khối cơ thể (BMI) của WHO cho người châu Á.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng Cushing thông qua các nghiệm pháp: nghiệm pháp ức chế dexamethason 1 mg qua đêm, liều thấp 2 ngày (0,5 mg mỗi 6 giờ trong 48 giờ) và liều cao 2 ngày (2 mg mỗi 6 giờ trong 48 giờ).
• Tiêu chuẩn chẩn đoán to đầu chi bằng nghiệm pháp dung nạp 75g glucose đường uống định lượng GH và IGF-1 (GH > 1 ng/ml sau 120 phút).
• Tiêu chuẩn nồng độ PRL máu (> 200 µg/l gợi ý micro/macroadenoma, > 1000 µg/l khẳng định u tuyến yên tiết prolactin).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu kết hợp hồi cứu và tiến cứu, thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc sau điều trị không có nhóm chứng.
• Đối tượng nghiên cứu: 73 bệnh nhân u tuyến yên điều trị tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu - Bệnh viện Bạch Mai từ tháng 01/2011 đến tháng 01/2016 (tuyển chọn bệnh nhân từ 01/2011 đến 01/2015).

Nhóm đối tượng	Tiêu chuẩn lựa chọn	Tiêu chuẩn loại trừ
Nhóm bệnh nhân nghiên cứu chung	- Tuổi trên 18. - Chẩn đoán xác định u tuyến yên trên phim MRI sọ não. - Được định lượng đầy đủ các hormon tuyến yên. - Không mắc bệnh lý cấp, mạn tính đe dọa tính mạng. - Đồng ý tham gia nghiên cứu.	- Không đồng ý tham gia nghiên cứu. - Tình trạng bệnh quá nặng, không đánh giá được lâm sàng. - Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú. - Đang dùng thuốc ảnh hưởng nội tiết (thuốc tránh thai, corticoid, levothyroxin). - Hồ sơ thăm khám, xét nghiệm không đầy đủ.
Nhóm can thiệp xạ phẫu dao gamma quay	- Đủ tiêu chuẩn lựa chọn nhóm bệnh chung. - Sau phẫu thuật không lấy hết u. - U tuyến yên thất bại với điều trị nội khoa hoặc tái phát sau phẫu thuật. - Bệnh nhân già yếu, chống chỉ định phẫu thuật/gây mê. - Bệnh nhân từ chối các phương pháp can thiệp khác. - Khối u đơn độc, đường kính lớn nhất < 50 mm. - Khoảng cách từ bờ trên khối u đến giao thoa thị giác $\ge$ 3 mm.	- Không đồng ý thực hiện xạ phẫu. - Không tuân thủ lịch tái khám và theo dõi định kỳ. - Khối u có đường kính lớn nhất $\ge$ 50 mm. - Khoảng cách từ khối u đến giao thoa thị giác < 3 mm. - Thuộc các tiêu chuẩn loại trừ chung.

• Trang thiết bị nghiên cứu:

  • Máy xét nghiệm miễn dịch tự động Elecsys 2010 và Cobas 8000 (Roche Hitachi, Nhật Bản).
  • Máy chụp cộng hưởng từ 1.5 Tesla (Siemens, Đức).
  • Hệ thống xạ phẫu dao gamma quay ART-6000™ (Varian, Hoa Kỳ) tích hợp phần mềm lập kế hoạch điều trị xác định thể tích khối u thô (GTV), thể tích bia lập kế hoạch (PTV) và phân bố liều.

• Quy trình theo dõi và thu thập dữ liệu: Bệnh nhân sau xạ phẫu được đánh giá toàn trạng, khám lâm sàng thần kinh - mắt, xét nghiệm nồng độ các hormon tuyến yên (GH, PRL, ACTH, TSH, LH, FSH, FT4, Cortisol) và chụp MRI sọ não đối quang từ tại các thời điểm: trước điều trị, sau 6 tháng, 12 tháng, 24 tháng và 36 tháng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này trình bày chi tiết về cấu trúc giải phẫu tuyến yên, hố yên, mạch máu cấp máu (động mạch tuyến yên trên và dưới xuất phát từ động mạch cảnh trong), cùng mối tương quan không gian với giao thoa thị giác và xoang hang. Tác giả phân tích đặc tính mô bệnh học, phân loại hóa mô miễn dịch theo hệ thống WHO 2017 và cơ chế bệnh sinh của các dòng tế bào tuyến tiền yên. Về mặt chẩn đoán, chương tổng quan phân tích giá trị của từng kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh: X-quang quy ước, CT Scanner phát hiện tổn thương tiêu xương mòn hố yên, MRI đa chuỗi xung (T1W, T2W, Dynamic có tiêm đối quang từ Gadolinium) giúp định vị ranh giới u 3 chiều, và vai trò của cộng hưởng từ phổ (CHTP).

Phần tổng quan về điều trị phân tích toàn diện 4 hướng can thiệp:

1. Điều trị nội khoa: Sử dụng thuốc chủ vận dopamine (Bromocriptin khởi đầu 1,25 mg/ngày, tăng dần đến 2,5 mg x 2 lần/ngày) cho u tiết PRL, điều trị ức chế hormon, và liệu pháp thay thế hormon (như Hydrocortison 200-300 mg/24 giờ cho suy thượng thận cấp).
2. Phẫu thuật: Mở nắp sọ hoặc phẫu thuật nội soi qua xoang bướm, nêu rõ các biến chứng chảy máu, đái tháo nhạt (22,22% theo Bùi Phương Thảo), suy tuyến yên mới xuất hiện (34,13% theo Lê Thanh Huyền).
3. Xạ trị gia tốc: Nêu rõ hạn chế gây suy tuyến yên muộn (tỷ lệ suy giáp 64%, thiếu hụt cortisol 55% sau 5 năm theo Moose và Shaw; tỷ lệ suy tuyến yên tích lũy từ 23% đến 88%).
4. Xạ phẫu bằng dao gamma: Cơ chế ion hóa tế bào u và tắc mạch nuôi; cấu tạo hệ thống dao gamma cổ điển Leksell (201 nguồn Co-60) so với dao gamma quay ART-6000™ (30 nguồn Co-60, collimator quay, độ chuẩn xác cao, suất liều 3 Gy/phút). Luận án tổng hợp chỉ định và bảng liều xạ phẫu theo Flickingera J. (2013) và Raef F. (u tiết GH: 20-25 Gy; u tiết ACTH: 18-22 Gy; u tiết PRL: 25-30 Gy; vùng cuống tuyến yên < 15 Gy; giao thoa thị giác < 8 Gy; xoang hang và dây III < 21 Gy).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực hiện nghiên cứu trên 73 bệnh nhân tại Bệnh viện Bạch Mai:

• Trình bày cụ thể tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ cho nhóm nghiên cứu bệnh học u tuyến yên và phân nhóm chỉ định xạ phẫu dao gamma quay.
• Quy trình chuẩn bị bệnh nhân: cố định khung định vị lập thể Stereotactic dưới gây tê tại chỗ, chụp MRI sọ não độ phân giải cao có đối quang từ theo giao thức định vị không gian 3 chiều truyền dữ liệu định dạng DICOM sang hệ thống máy tính lập kế hoạch điều trị.
• Xác định thể tích bia (PTV, GTV), tính toán đường đồng liều (isodose), tối ưu hóa liều xạ hội tụ vào khối u, đảm bảo liều hấp thu tại giao thoa thị giác luôn dưới ngưỡng an toàn (< 8 Gy).
• Quy trình xét nghiệm hóa sinh miễn dịch định lượng hormon trước điều trị và quy chuẩn đánh giá đáp ứng tại các mốc 6, 12, 24, 36 tháng theo mẫu bệnh án nghiên cứu thống nhất.
• Đảm bảo các nguyên tắc y đức trong nghiên cứu y sinh học, bảo mật thông tin bệnh nhân và tuân thủ quy trình chuyên môn kỹ thuật xạ phẫu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung kết quả được cấu trúc thành các nhóm dữ liệu then chốt:

• Đặc điểm chung của đối tượng: Phân bố 73 bệnh nhân theo nhóm tuổi, giới tính, chỉ số thể khối BMI, tiền sử mắc kèm tăng huyết áp (theo JNC 7) và đái tháo đường; thời gian từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên đến khi vào viện; phân bố các lý do nhập viện chủ yếu.
• Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng trước can thiệp:
  • Tỷ lệ các triệu chứng chèn ép thần kinh (đau đầu, nôn, buồn nôn, giảm thị lực, thu hẹp thị trường, phù gai thị, liệt dây thần kinh vận nhãn).
  • Tỷ lệ triệu chứng do rối loạn nội tiết (rối loạn kinh nguyệt, vô kinh, tiết sữa ở nữ giới; suy giảm ham muốn, bất lực, vú to ở nam giới; hội chứng to đầu chi biến đổi xương mặt và đầu chi ở u tiết GH; kiểu hình Cushing ở u tiết ACTH).
  • Phân loại khối u theo kích thước: microadenoma (< 10 mm) và macroadenoma ($\ge$ 10 mm); đặc điểm tín hiệu khối u trên MRI (T1W, T2W, tính chất ngấm thuốc đối quang từ dynamic), tính chất xâm lấn sàn yên, xoang bướm, xoang hang và đè đẩy giao thoa thị giác.
  • Giá trị nồng độ trung vị các hormon tuyến yên (PRL, GH, ACTH, TSH, LH, FSH, FT4, Cortisol) phân tích theo thể bệnh và giới tính. Mối tương quan giữa kích thước u và nồng độ hormon.
• Kết quả điều trị xạ phẫu bằng dao gamma quay:
  • Đặc điểm nhóm can thiệp xạ phẫu: tiền sử điều trị trước đó (phẫu thuật lấy u một phần, điều trị nội khoa thất bại, chưa can thiệp), phân bố liều xạ phẫu tối đa và liều ngoại vi theo kích thước và thể bệnh.
  • Biến đổi triệu chứng lâm sàng: mức độ thuyên giảm đau đầu, hồi phục thị lực, cải thiện chu kỳ kinh nguyệt và các dấu hiệu nội tiết sau 6, 12, 24, 36 tháng.
  • Đáp ứng về hình thái u trên MRI theo RECIST: tỷ lệ đáp ứng hoàn toàn (CR), đáp ứng một phần (PR), bệnh ổn định (SD) và tiến triển (PD) tại các thời điểm theo dõi; so sánh mức độ thu nhỏ kích thước giữa u có hoạt tính và không hoạt tính nội tiết, giữa microadenoma và macroadenoma.
  • Đáp ứng về chức năng nội tiết: sự sụt giảm nồng độ trung bình các hormon tăng tiết (PRL, GH, ACTH) về giới hạn bình thường theo thời gian.
  • Biến chứng sau xạ phẫu: tỷ lệ phù não cấp tính, đau đầu thoáng qua, rối loạn chức năng thị giác mới xuất hiện, tỷ lệ suy tuyến yên (suy giáp, suy thượng thận, suy sinh dục) và mối liên quan với liều xạ phẫu.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả biện luận sâu sắc các phát hiện nghiên cứu trong sự đối chiếu với y văn trong nước và quốc tế:

• So sánh cơ cấu tuổi, giới tính, tỷ lệ mắc các thể u (u tiết PRL chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhóm u tăng tiết, tiếp đến là u tiết GH và u không hoạt tính nội tiết) với các công bố của Daly A., Kuratsu J., Lê Thanh Huyền, Nguyễn Thanh Xuân, Phạm Hồng Thiện.
• Bàn luận về giá trị chẩn đoán hình ảnh học của chụp MRI 1.5 Tesla trong việc xác định hướng xâm lấn của khối macroadenoma vào xoang hang, hố yên và đè đẩy giao thoa thị giác.
• Biện luận về hiệu quả kiểm soát thể tích khối u: so sánh tỷ lệ thu nhỏ kích thước u của dao gamma quay ART-6000™ với các nghiên cứu của Tanaka S. (2010), Yazdani O., Mai Trọng Khoa (2013) và Nguyễn Quang Hùng (2013).
• Phân tích động học sụt giảm nồng độ hormon sau xạ phẫu: giải thích sự đáp ứng chậm hơn của nồng độ hormon so với triệu chứng chèn ép cơ năng, cũng như sự khác biệt về độ nhạy xạ giữa u tiết PRL, GH và ACTH.
• Đánh giá mức độ an toàn và biến chứng: phân tích cơ chế bảo vệ tổ chức não lành và giao thoa thị giác nhờ kỹ thuật quay 30 nguồn Co-60 đồng trục; bàn luận về tỷ lệ suy tuyến yên muộn sau xạ phẫu so với xạ trị gia tốc truyền thống.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Luận án cung cấp hệ thống số liệu lâm sàng, cận lâm sàng, nồng độ hormon và hình thái học trên cộng hưởng từ của 73 bệnh nhân u tuyến yên điều trị tại một trung tâm y học hạt nhân và ung bướu lớn ở Việt Nam.
2. Làm sáng tỏ quy luật biến đổi động học của kích thước khối u (theo tiêu chuẩn RECIST) và nồng độ các hormon tuyến yên theo các mốc thời gian 6, 12, 24 và 36 tháng sau xạ phẫu dao gamma quay.
3. Cung cấp cơ sở khoa học chứng minh tính ưu việt của kỹ thuật xạ phẫu bằng dao gamma quay ART-6000™ trong việc kiểm soát khối u và giảm thiểu tổn thương mô não lành cũng như giao thoa thị giác.

Đóng góp về mặt thực tiễn và điều trị

1. Xác lập quy trình chỉ định, lập kế hoạch điều trị và phân bố liều xạ phẫu tối ưu dựa trên bản chất mô bệnh học/nội tiết, thể tích khối u và khoảng cách an toàn tới giao thoa thị giác ($\ge$ 3 mm).
2. Khẳng định xạ phẫu bằng dao gamma quay là phương pháp điều trị thay thế hoặc bổ trợ an toàn, hiệu quả cao đối với các trường hợp u tuyến yên sót sau phẫu thuật, tái phát, thất bại với điều trị nội khoa, hoặc bệnh nhân có chống chỉ định phẫu thuật mở/gây mê.
3. Đề xuất quy trình theo dõi định kỳ sau xạ phẫu (thăm khám thần kinh, định lượng hormon tuyến yên, chụp MRI đối quang từ tại các mốc 6, 12, 24, 36 tháng) giúp phát hiện sớm biến chứng suy tuyến yên để kịp thời bổ sung liệu pháp hormon thay thế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Nghiên cứu thực hiện đơn trung tâm tại Bệnh viện Bạch Mai với cỡ mẫu 73 bệnh nhân theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện, chưa có nhóm chứng ngẫu nhiên đối đầu trực tiếp giữa các phương pháp điều trị.
  • Tiêu chuẩn lựa chọn giới hạn ở các khối u có đường kính lớn nhất < 50 mm và khoảng cách tới giao thoa thị giác $\ge$ 3 mm, do đó kết quả chưa đại diện cho các khối u kích thước khổng lồ hoặc u chèn ép dính sát giao thoa thị giác.
  • Thời gian theo dõi dọc tối đa dừng lại ở mốc 36 tháng, chưa đánh giá hết các biến chứng suy tuyến yên xuất hiện rất muộn sau 5-10 năm như trong xạ trị.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn và kéo dài thời gian theo dõi dọc từ 5 đến 10 năm để đánh giá tỷ lệ kiểm soát khối u trọn đời và biến chứng nội tiết muộn.
  • Nghiên cứu kết hợp xạ phẫu phân liều (fractionated stereotactic radiosurgery) cho những khối u tuyến yên kích thước lớn hơn hoặc nằm sát giao thoa thị giác (< 3 mm).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao đối với:

• Bác sĩ chuyên khoa Ung bướu, Y học hạt nhân và Xạ trị: Cung cấp thông số liều xạ phẫu chuẩn xác cho từng thể u tuyến yên (tiết PRL, GH, ACTH và không tăng tiết), kỹ thuật lập kế hoạch PTV/GTV và ngưỡng liều an toàn cho các cơ quan cảm thụ nguy cấp quanh hố yên.
• Bác sĩ chuyên khoa Phẫu thuật thần kinh và Nội tiết: Cung cấp cơ sở phối hợp đa chuyên khoa trong chỉ định điều trị u tuyến yên sót sau mổ, tái phát hoặc kháng thuốc đồng vận dopamine.
• Học viên sau đại học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Nội khoa, Thần kinh và Ung thư: Cung cấp phương pháp luận nghiên cứu kết hợp lâm sàng, hình ảnh học MRI và xét nghiệm động học nội tiết.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ định xạ phẫu bằng dao gamma quay cho u tuyến yên trong nghiên cứu cần thỏa mãn điều kiện gì?

Bệnh nhân cần có chẩn đoán xác định u tuyến yên trên MRI, thuộc một trong các nhóm: sau phẫu thuật không lấy hết u, tái phát sau mổ, thất bại với điều trị nội khoa, già yếu chống chỉ định phẫu thuật/gây mê hoặc từ chối phẫu thuật mở. Khối u phải là u đơn độc, đường kính lớn nhất < 50 mm và khoảng cách từ bờ khối u đến giao thoa thị giác tối thiểu $\ge$ 3 mm.

2. Hệ thống dao gamma quay ART-6000™ có điểm gì khác biệt so với dao gamma cổ điển?

Dao gamma cổ điển sử dụng mũ collimator cố định với 201 nguồn Co-60. Hệ thống dao gamma quay ART-6000™ sử dụng 30 nguồn Co-60 cùng hệ thống ống chuẩn trực quay đồng trục quanh đầu bệnh nhân với tốc độ 2-4 vòng/phút, giúp giảm tỷ lệ tán xạ tia còn khoảng 2%, đạt suất liều 3 Gy/phút với độ lệch vị trí < 0,1 mm, không cần gắn mũ định hướng cố định nặng nề.

3. Nghiệm pháp nào được sử dụng trong luận án để chẩn đoán phân loại u tuyến yên tăng tiết GH và ACTH?

Đối với u tiết GH, luận án sử dụng nghiệm pháp dung nạp 75g glucose đường uống định lượng GH và IGF-1 sau 120 phút (tiêu chuẩn chẩn đoán khi GH > 1 ng/ml). Đối với u tiết ACTH, luận án áp dụng nghiệm pháp ức chế dexamethason 1 mg qua đêm, nghiệm pháp dexamethason liều thấp 2 ngày (0,5 mg mỗi 6 giờ trong 48 giờ) và nghiệm pháp dexamethason liều cao 2 ngày (2 mg mỗi 6 giờ trong 48 giờ).

4. Quy trình theo dõi bệnh nhân sau xạ phẫu được thực hiện tại những mốc thời gian nào và gồm những xét nghiệm gì?

Bệnh nhân được theo dõi định kỳ tại các thời điểm 6 tháng, 12 tháng, 24 tháng và 36 tháng sau xạ phẫu. Nội dung kiểm tra bao gồm: đánh giá lâm sàng thần kinh và thị giác, xét nghiệm định lượng các hormon tuyến yên (GH, PRL, ACTH, TSH, LH, FSH, FT4, Cortisol) và chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não có tiêm đối quang từ để đo kích thước khối u theo tiêu chuẩn RECIST.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Minh Phương là công trình nghiên cứu y học thực chứng chuyên sâu về ứng dụng xạ phẫu dao gamma quay trong điều trị u tuyến yên tại Việt Nam. Công trình đã phân tích toàn diện đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, hình thái học cộng hưởng từ và chức năng nội tiết của 73 bệnh nhân trước và sau điều trị. Kết quả nghiên cứu chứng minh xạ phẫu dao gamma quay là phương pháp can thiệp có độ chính xác cao, hiệu quả kiểm soát khối u và cải thiện nồng độ hormon rõ rệt, đồng thời có tỷ lệ an toàn cao và hạn chế tổn thương cấu trúc thần kinh lân cận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm giải phẫu, sinh lý của tuyến yên 1. Đặc điểm giải phẫu tuyến yên và vùng hố yên * Cấu trúc tuyến yên Tuyến yên có kích thước nhỏ nhưng chức năng sinh lý quan trọng, liên quan với những cấu trúc thần kinh kế cận phức tạp. Ở người trưởng thành tuyến yên chỉ nặng khoảng 500-600 mg, chiều dài khoảng 10 mm, chiều rộng 10-15mm, cao khoảng 5 mm, ở nữ tuyến yên to hơn ở nam giới [13].

Màng hố yên như mặt trống, là một lá tách ra từ màng cứng, bám vào các mỏm yên trước và sau. Giữa màng có một lỗ để cuống tuyến yên và màng nhện bao quanh nó chui vào trong hố yên. Cuống tuyến yên nối liền vùng dưới đồi với thùy sau tuyến yên. Tuyến yên gồm 2 thùy: Thùy sau (posterior pituitary hay neurohypophysis): Cấu tạo bởi các tế bào thần kinh đệm.

Tế bào vùng này không có khả năng chế tiết hormon mà chỉ làm chức năng hỗ trợ cho các tế bào sợi trục và cúc tận cùng. Trong cúc tận cùng có các túi chứa hai hormon: oxytoxin và hormon ADH [14]. Thùy trước (anterior pituitary hay adenohypophysis): Chiếm 3/4 tuyến yên, là phần tuyến được cấu tạo bởi tế bào chế tiết, gồm nhiều loại tế bào, mỗi loại tổng hợp và chế tiết một loại hormon [1], [13], [15]. Thùy trước tuyến yên có khoảng 50% tế bào chế tiết hormon GH, 10-30% tế bào tổng hợp và bài tiết ACTH, tế bào chế tiết PRL chiếm 10-30%, các tế bào khác mỗi loại chiếm từ 3-5%, song có khả năng chế tiết hormon rất mạnh điều hoà chức năng nội tiết tuyến giáp, tuyến sinh dục, tuyến vú.

Khi tổn thương u tuyến yên có thể gây biến đổi nồng độ một hoặc nhiều các hormon tuyến yên và ảnh hưởng trực tiếp đến các cơ quan đích như tuyến giáp, tuyến thượng thận, tuyến sinh dục. 4 * Liên quan tuyến yên + Cấu trúc của hố yên Hố yên là một hố rỗng ở mặt trên thân xương bướm cấu tạo bởi xương và màng xương, có 6 thành. Cấu trúc giải phẫu vùng hố yên gồm các thành: Thành trước: tương ứng với sườn trước của hố yên, mở chếch xuống dưới và ra sau, phía ngoài phình to thành mỏm yên trước. Nối hai mỏm yên là rãnh của xoang tĩnh mạch, phía dưới ngoài và trước mỏm yên trước là khe bướm, có dây thần kinh III, IV, VI, nhánh mắt của dây V và tĩnh mạch mắt chui qua.

Thành sau: tương ứng với sườn sau của hố yên. Bờ trên của nó phình ra hai bên tạo nên mỏm yên sau. Thành dưới: tương ứng với đáy hố yên là trần của xương bướm, ở bên của đáy hố yên là mép trên của rãnh động mạch cảnh. Đa số các trường hợp là sàn yên lõm lên trên hoặc nằm ngang, một số ít trường hợp hố yên nghiêng sang một bên.

Thành trên: tương ứng với lều tuyến yên, được hình thành do màng não khép lại. Nhìn từ trên xuống nó như một “lều bạt” được cố định ở phía trước ở củ yên, phía bên được tiếp nối với bờ trên của xoang tĩnh mạch hang và các góc được cố định trên các mỏm yên trước và sau. Lều yên dày ở xung quanh và mỏng ở phía trong, ở giữa lều yên có lỗ cho cuống tuyến yên và mạch máu đi qua. Thành bên: gồm thành bên phải và bên trái, là thành màng não của hố yên, và cũng là thành trong của xoang tĩnh mạch hang.

Trong xoang tĩnh mạch hang có động mạch cảnh trong và các dây thần kinh vận nhãn, đám rối tĩnh mạch và hồ máu chảy qua. Đánh giá giải phẫu của tuyến yên là hết sức cần thiết. Đặc biệt đánh giá vị trí u tuyến yên, nó ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn phương pháp điều trị, đường vào phẫu thật, kết quả phẫu thuật và tiên lượng bệnh [13], [17]. 5 + Các thành phần liên quan với tuyến yên Vùng tuyến yên có dây thần kinh thị giác bắt chéo nhau (giao thoa thị giác), cuống tuyến yên, các mạch máu não và các bể nước não tuỷ [13], [17].

Giao thoa thị giác: được hình thành do sự hợp lại đoạn trong sọ của hai dây thần kinh thị giác. Hai dây này chạy chếch vào trong, ra sau và chếch lên trên rồi hợp với nhau ở ngay trên mỏm trước. Phía sau, giao thoa thị giác tách ra thành giải thị giác. Những khối u tuyến yên vị trí chếch lên trên dễ gây chèn ép giao thoa thị giác và gây ảnh hưởng đến thị lực của người bệnh [17].

Cuống tuyến yên: ở ngay sau giao thoa thị giác, được hình thành từ các sợi trục của tế bào thần kinh của thân nằm ở hai nhóm trên thị và cạnh não thất III. Cuống tuyến yên chạy chếch xuống dưới, ra trước và tận cùng ở thuỳ sau tuyến yên. Các bể nước não tủy trên yên: là khoang nước não tuỷ dưới nhện, hình thành giữa vỏ não sát nền sọ và trên yên. Các thành của bể nước não tuỷ bao gồm phần cao của thân não ở phía sau.

Mặt sau của thuỳ trán ở phía trước, mặt trong của thuỳ thái dương ở ngoài. Sát não thất III ở trên, lều yên ở dưới. Chúng được chia thành: bể giữa cuống não, bể giao thoa thị giác và bể của lá tận cùng. Bề giữa cuống não ở trong góc được hình thành bởi sự mở ra của cuống não.

Bể giao thoa thị giác chứa giao thoa thị giác và cuống tuyến yên. Việc xác định các thành phần liên quan đến tuyến yên là hết sức quan trọng trong việc chỉ định điều trị phẫu thuật, xạ trị hoặc xạ phẫu u tuyến yên. Giới hạn chịu đựng liều bức xạ của các cơ quan cho phép bác sĩ xạ trị, xạ phẫu quyết định cấp liều phù hợp vào tổ chức khối u [13], [17], [18]. + Các mạch máu tuyến yên Tuyến yên được cấp máu bởi hai nhóm động mạch: nhóm động mạch tuyến yên trên và nhóm động mạch tuyến yên dưới: 6 Nhóm động mạch tuyến yên trên: là nhánh của động mạch cảnh trong, xuất phát từ đoạn trên động mạch xoang hang, tới gần tuyến yên chúng lại chia thành hai nhóm nhỏ hơn là nhóm động mạch tuyến yên trước và nhóm động mạch tuyến yên sau.

Các nhánh này toả ra thành mạng lưới mao mạch hình sin, tạo ra vùng lồi giữa thành hệ thống cửa tĩnh mạch của tuyến yên, cung cấp 90% lượng máu cho cuống tuyến yên và thùy trước tuyến yên. Nhóm động mạch tuyến yên dưới: có hai động mạch tuyến yên dưới, mỗi bên một nhánh xuất phát từ động mạch cảnh trong nằm trong xoang hang cùng bên, rồi chia thành các nhánh nhỏ vào phần trước và phần sau của tuyến yên. Các tĩnh mạch dẫn lưu máu của tuyến yên: bao gồm tĩnh mạch tuyến yên và các mao mạch hình sin. Các mao mạch hình sin và hệ thống tĩnh mạch của tuyến yên có tác dụng vận chuyển các chất trung gian hoá học đồi thị đến tuyến yên [13], [17].

Sinh học phân tử và sinh lý tuyến yên Theo phân loại của Tổ chức y tế thế giới (WHO 2017) thuỳ trước và thùy sau tuyến yên có cấu trúc các tế bào khác nhau, bài tiết và dự trữ các hormon khác nhau [19]. * Thuỳ trước tuyến yên: Còn gọi là tiền yên, nó gồm nhiều loại tế bào, mỗi loại tế bào chế tiết một loại hormon khác nhau. + Loại tế bào kỵ màu (chromophobes): các tế bào của nhóm này nằm rải rác khắp phần trung tâm nhu mô tuyến. + Loại tế bào bắt màu (chromophiles): nhóm tế bào này gồm có tế bào bắt màu axít và tế bào bắt màu kiềm, tập trung ở phần ngoại biên của tuyến yên.

Các tế bào này tổng hợp và bài tiết 6 loại hormon: Tế bào Somatotroph tiết hormon phát triển cơ thể GH (Human Growth Hormon). Các tế bào này tập trung ở thuỳ trước bên của thuỳ trước tuyến yên. 7 Tế bào Thyrotroph tiết hormon kích thích tuyến giáp TSH (Thyroid Stimulating Hormon) khu trú ở phần trước thuỳ trước tuyến yên ngay dưới vỏ. Tế bào Cortico Lipotrophes tiết hormon kích thích tuyến vỏ thượng thận ACTH (Adreno Corticotropin Hormon).

Loại tế bào này tập trung ở vùng trung tâm, ngay gần thuỳ sau tuyến yên. Tế bào Gonadotroph tiết hormon kích thích nang trứng FSH (Follicle Stimulating Hormone) và hormon kích thích hoàng thể LH (Luteinizing Hormon) tập trung nhiều ở vùng trung tâm tuyến. Tế bào Lactotroph tiết hormon kích thích bài tiết sữa PRL (Prolactin) tập trung nhiều ở phần bên của tuyến yên, ngay dưới vỏ tuyến [15], [20], [21]. Thùy trước tuyến yên gồm nhiều các tế bào chế tiết khác nhau, mỗi loại tế bào có chức năng tiết các hormon tuyến yên khác nhau, và có đặc điểm cấu trúc tế bào khác nhau.

Bình thường tuyến yên có chứa tỷ lệ % các tế bào khác nhau tế bào tiết PRL chiếm 10-30%, ACTH chiếm 10-30%, GH chiếm 50%, TSH chiếm 5%. Tuy nhiên đột biến để phát triển thành u tuyến yên xảy ra nhiều nhất ở nhóm tế bào tiết PRL chiếm 29-40% [1], [16], [22], [23]. Tế bào tiết GH chiếm nhiều nhất 50%, tập trung nhiều ở thành bên phía trước của thùy trước tuyến yên, một phần nằm rải rác ở thùy trước tuyến yên. Các tế bào tiết GH cũng có khả năng tổng hợp PRL (điều này đến nay chưa được giải thích một cách rõ rệt).

Mặc dù số lượng tế bào lớn nhất nhưng sự biến đổi và đột biến tế bào để phát triển u tuyến yên lại không cao vì vậy mà tỷ lệ u tiết GH chiếm khoảng 20%, ít hơn so với u tiết PRL và đôi khi có kèm theo tiết PRL [9]. N nhận thấy 50% u tiết ACTH gặp đột biết gen P53 của tế bào [23]. Tế bào tiết TSH chiếm tỷ lệ rất thấp khoảng 5%, tập trung vào vùng trung tâm hơi lệch về phía trước của thùy trước tuyến yên, u tiết TSH rất hiếm gặp (1%). Tế bào tiết ACTH chiếm tỷ lệ khoảng 10-30%, tập trung phần lớn vào vùng trung tâm thùy trước tuyến yên [16].

8 * Thuỳ sau tuyến yên (hay còn gọi là hậu yên) Không có chức năng tổng hợp và chế tiết hormon, mà chỉ là nơi dự trữ hormon ADH và oxytocin. Hai hormon này do các nơron của nhóm nhân trên thị, cạnh não thất tổng hợp và bài tiết, theo bó sợi của thần kinh đến dự trữ ở thuỳ sau tuyến yên [1], [14]. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và dịch tễ u tuyến yên 1. Dịch tễ u tuyến yên * Trên thế giới.

+ Tỷ lệ mắc bệnh Năm 2001, Yamada S. [24] đã thống kê dịch tễ học từ nhiều nghiên cứu trên nhiều quốc gia cho thấy tần xuất gặp u tuyến yên rất khác nhau ở các nước, tỷ lệ từ 3,4%-23,2% trong tổng số u não.