Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh sán dây ở chó và biện pháp phòng trị tại một số huyện miền núi của tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh sán dây ở chó và biện pháp phòng trị tại các huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Bùi Văn Chưởng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh sán dây ở chó và biện pháp phòng trị tại một số huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó
• 1.1.2. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 1.1.3. Đặc điểm dịch tễ học bệnh sán dây chó
• 1.1.4. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây chó
• 1.1.5. Chẩn đoán bệnh sán dây ở chó
• 1.1.6. Phòng và trị bệnh sán dây cho chó
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở chó tại Thanh Hóa
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh lý và lâm sàng bệnh sán dây ở chó
• 2.3.3. Thử nghiệm thuốc tẩy sán dây cho chó và đề xuất biện pháp phòng bệnh
• 2.4. Bố trí thí nghiệm và phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Bố trí điều tra tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 2.4.2. Phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 2.4.3. Phương pháp bố trí và theo dõi triệu chứng lâm sàng của chó bị bệnh sán dây
• 2.4.4. Phương pháp bố trí xác định bệnh tích đại thể và vi thể ở cơ quan tiêu hóa do sán dây gây ra
• 2.4.5. Phương pháp xác định chỉ tiêu sinh lý máu của chó bị bệnh sán dây và chó khỏe
• 2.4.6. Bố trí thí nghiệm và phương pháp đánh giá hiệu lực và độ an toàn của thuốc tẩy sán dây cho chó
• 2.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán dây ở chó tại 3 huyện miền núi thuộc tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.1. Xác định tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó tại 3 huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.2. Tỷ lệ nhiễm sán dây theo giống chó (qua xét nghiệm phân)
• 3.1.3. Tỷ lệ nhiễm sán dây theo tuổi chó (qua xét nghiệm phân)
• 3.1.4. Tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó theo mùa trong năm (qua xét nghiệm phân)
• 3.2. Bệnh tích đại thể ở chó bị bệnh sán dây
• 3.3. Bệnh tích vi thể ở chó bị bệnh sán dây
• 3.4. Sự thay đổi một số chỉ số huyết học của chó bị bệnh sán dây
• 3.5. Thử nghiệm thuốc tẩy sán dây cho chó và đề xuất biện pháp phòng trị bệnh
• 3.5.1. Xác định hiệu lực và độ an toàn của thuốc tẩy sán dây cho chó trên diện hẹp
• 3.5.2. Độ an toàn của thuốc tẩy sán dây cho chó trên diện hẹp
• 3.5.3. Sử dụng thuốc tẩy sán dây đại trà cho chó tại 3 huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa
• 3.5.4. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh sán dây cho chó
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bệnh sán dây ở chó

Bệnh sán dây là một bệnh ký sinh trùng phổ biến ở chó, gây ra bởi các loài sán dây thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Theo nghiên cứu, có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt khác. Sán dây ký sinh chủ yếu ở đường ruột, gây ra các triệu chứng như gầy yếu, suy nhược, thiếu máu và viêm ruột. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của chó mà còn có nguy cơ lây nhiễm sang người, đặc biệt là qua ấu trùng của sán dây Echinococcus granulosus.

1.1. Nguyên nhân sán dây

Nguyên nhân sán dây ở chó chủ yếu do nhiễm phải trứng hoặc ấu trùng sán dây từ môi trường hoặc thức ăn bị ô nhiễm. Các loài sán dây phổ biến bao gồm Dipylidium caninum, Taenia hydatigena và Echinococcus granulosus. Chu kỳ sinh học của sán dây khá phức tạp, liên quan đến nhiều ký chủ trung gian như lợn, bò và các loài gặm nhấm.

1.2. Triệu chứng sán dây

Triệu chứng sán dây ở chó bao gồm gầy yếu, suy nhược, thiếu máu, viêm ruột và giảm khả năng sinh sản. Chó bị nhiễm sán dây thường có biểu hiện kém ăn, nôn mửa và tiêu chảy. Trong trường hợp nặng, chó có thể tử vong do kiệt sức. Các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể, vi thể cũng được ghi nhận rõ ràng trong nghiên cứu.

II. Biện pháp phòng trị sán dây

Biện pháp phòng trị sán dây ở chó bao gồm việc sử dụng thuốc tẩy sán và áp dụng các biện pháp vệ sinh, quản lý chăn nuôi. Nghiên cứu đã thử nghiệm hiệu lực và độ an toàn của các loại thuốc tẩy sán như Pharcado và Bio-Rantel, cho thấy hiệu quả cao trong việc loại bỏ sán dây khỏi cơ thể chó. Phòng ngừa sán dây cũng được nhấn mạnh thông qua việc kiểm soát thức ăn, vệ sinh chuồng trại và hạn chế chó tiếp xúc với các nguồn lây nhiễm.

2.1. Điều trị sán dây

Điều trị sán dây ở chó chủ yếu dựa vào các loại thuốc tẩy sán như Praziquantel và Albendazole. Nghiên cứu đã xác định hiệu lực và độ an toàn của các loại thuốc này, đặc biệt là trong việc loại bỏ sán dây khỏi đường ruột của chó. Các thử nghiệm trên diện hẹp và đại trà đều cho kết quả khả quan, giúp cải thiện sức khỏe của chó và giảm tỷ lệ nhiễm bệnh.

2.2. Phòng ngừa sán dây

Phòng ngừa sán dây đòi hỏi sự kết hợp giữa quản lý chăn nuôi và vệ sinh môi trường. Các biện pháp bao gồm kiểm soát thức ăn, vệ sinh chuồng trại, và hạn chế chó tiếp xúc với các nguồn lây nhiễm như động vật gặm nhấm và thức ăn sống. Nghiên cứu cũng đề xuất việc tẩy sán định kỳ cho chó để ngăn ngừa tái nhiễm.

III. Nghiên cứu tại Thanh Hóa

Nghiên cứu về bệnh sán dây ở chó tại Thanh Hóa tập trung vào các huyện miền núi, nơi có tỷ lệ nuôi chó cao nhưng công tác phòng trị bệnh còn hạn chế. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó tại khu vực này khá cao, đặc biệt là ở các giống chó thả rông. Sán dây chó tại Thanh Hóa chủ yếu là các loài Taenia và Dipylidium, với tỷ lệ nhiễm tăng cao vào mùa mưa.

3.1. Tình hình dịch tễ

Tình hình dịch tễ bệnh sán dây ở chó tại Thanh Hóa được nghiên cứu qua xét nghiệm phân và mổ khám. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó dao động từ 20-40%, tùy thuộc vào giống chó, tuổi và mùa vụ. Các huyện miền núi có tỷ lệ nhiễm cao hơn do điều kiện vệ sinh kém và thói quen nuôi chó thả rông.

3.2. Biện pháp phòng trị tại Thanh Hóa

Biện pháp phòng trị sán dây tại Thanh Hóa bao gồm việc sử dụng thuốc tẩy sán đại trà và tăng cường công tác tuyên truyền về vệ sinh chăn nuôi. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp cụ thể như tẩy sán định kỳ, kiểm soát thức ăn và vệ sinh chuồng trại để giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tại tỉnh Thanh Hóa, thống kê của Chi cục Thú y vào tháng 8 năm 2015 ghi nhận tổng đàn chó mèo đạt 353.030 con, trong đó chó chiếm đa số. Tuy nhiên, tập quán chăn nuôi thả rông phổ biến tại các huyện miền núi đã tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh ký sinh trùng phát triển, đặc biệt là sán dây đường tiêu hóa. Trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho thú ăn thịt họ chó mèo, nhiều loài trong số đó là tác nhân truyền lây nguy hiểm sang người và gia súc. Ở chó non từ 1 đến 4 tháng tuổi, bệnh sán dây thể cấp tính có thể gây tỷ lệ tử vong lên tới 60% - 70% do viêm ruột xuất huyết, kiệt sức và rối loạn điện giải.

Nghiên cứu này được tiến hành nhằm xác định đặc điểm dịch tễ học của bệnh sán dây ở chó, đánh giá những biến đổi bệnh lý lâm sàng và chỉ số sinh lý máu, đồng thời thử nghiệm hiệu lực của các loại thuốc tẩy sán đặc hiệu để đề xuất quy trình phòng trị tối ưu. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa liên tục trong 12 tháng, từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 8 năm 2015, tại 3 huyện miền núi đại diện của tỉnh Thanh Hóa bao gồm Ngọc Lặc, Lang Chánh và Quan Sơn.

Kết quả của đề tài mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu dịch tễ chuẩn xác cho vùng sinh thái miền núi Bắc Trung Bộ, thiết lập cơ sở dữ liệu bệnh lý học thực địa và xác định các phác đồ dùng thuốc đạt hiệu lực sạch sán 100%, góp phần bảo vệ sức khỏe đàn vật nuôi và kiểm soát hiệu quả các ổ dịch truyền lây sang cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hệ thống phân loại học giun sán hiện đại của Schulz và Gvozdev, xếp sán dây ký sinh ở chó thuộc lớp Cestoda, phân lớp Eucestoda với hai bộ chính là Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Các giống phổ biến bao gồm Dipylidium, Taenia, Echinococcus, Multiceps và Spirometra. Chu kỳ sinh học của sán dây là chu trình phát triển dị vòng bắt buộc, đòi hỏi sự tham gia của một hoặc hai ký chủ trung gian như bọ chét (Ctenocephalides), động vật nhai lại (trâu, bò, dê), lợn, cá hoặc giáp xác.

Cơ chế bệnh sinh được xác định qua ba tác động đồng thời: tổn thương cơ giới do móc và giác bám phá hủy lớp niêm mạc ruột non; sự chiếm đoạt chất dinh dưỡng trực tiếp qua bề mặt thân sán làm vật chủ suy kiệt; và độc tố chuyển hóa của sán tác động lên hệ thần kinh trung ương gây hội chứng giả dại hoặc liệt cơ. Về mặt dược lý, nghiên cứu áp dụng lý thuyết tác động của các hoạt chất kháng sán: Praziquantel làm tăng tính thấm màng tế bào sán với ion calci dẫn đến co cứng cơ bất thuận nghịch và phá hủy vỏ bọc; Niclosamid ức chế chuỗi phản ứng phosphoryl hóa oxy hóa tại ty thể; kết hợp cùng Levamisol và Pyrantel Pamoate nhằm phong bế thần kinh cơ giun sán.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu chùm nhiều bậc tại 3 huyện miền núi (mỗi huyện chọn 3 xã, thị trấn; mỗi xã chọn 3 thôn, bản) để thu thập mẫu phân tươi vào các buổi sáng. Tình hình nhiễm sán được xác định qua phương pháp mổ khám không toàn diện cơ quan tiêu hóa và phương pháp lắng cặn Benedek (1943). Phương pháp lắng cặn Benedek được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc thu gom các đốt sán già và nang trứng có tỷ trọng lớn trong phân mà phương pháp tuyển nổi thông thường dễ bỏ sót.

Biến đổi vi thể được thực hiện qua kỹ thuật làm tiêu bản tổ chức học mô ruột, tẩm đúc parafin, cắt lát dày 3 - 4 µm và nhuộm Hematoxylin - Eosin để quan sát dưới kính hiển vi quang học. Chỉ tiêu huyết học được phân tích tự động trên máy Osmetech OPTI-CCA tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Thanh Hóa, thực hiện đối chứng giữa 10 cá thể chó khỏe và 10 cá thể chó mắc bệnh sán dây. Thử nghiệm lâm sàng đánh giá hiệu lực thuốc trên diện hẹp được bố trí ngẫu nhiên có kiểm soát trên 15 cá thể chó nội từ 2 đến 6 tháng tuổi, chia thành 3 lô (5 chó dùng Pharcado, 5 chó dùng Bio-rantel, 5 chó đối chứng). Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng thống kê sinh học trên phần mềm Minitab 14.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát dịch tễ cho thấy bệnh sán dây xuất hiện phổ biến tại cả 3 huyện nghiên cứu, phản ánh mức độ lưu hành tương đồng với các tỉnh trung du miền núi phía Bắc (tỷ lệ nhiễm tại Phú Thọ ghi nhận qua xét nghiệm phân là 42,70% và mổ khám là 45,05%). Động thái nhiễm theo lứa tuổi chỉ ra rằng chó từ 2 đến 12 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất, trong khi chó non dưới 2 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm thấp nhất do chủ yếu bú sữa mẹ và ít tiếp xúc với nguồn thức ăn chứa ấu trùng. Tỷ lệ nhiễm theo mùa tăng rõ rệt vào mùa xuân và mùa hè, trùng khớp với thời điểm bọ chét Ctenocephalides và các loài ký chủ trung gian phát triển mạnh.

Về bệnh tích, 100% chó bệnh mổ khám đều biểu hiện hội chứng viêm ruột catarrhal mạn tính hoặc cấp tính. Đại thể ghi nhận niêm mạc ruột sưng đỏ, xuất huyết điểm và lòng ruột tích tụ nhiều dịch nhầy nhớt. Vi thể mô ruột non cho thấy tế bào biểu mô nhung mao bị bong tróc từng mảng lớn, các tuyến Lieberkuhn bị teo đét và có sự thâm nhiễm dày đặc của tế bào viêm lympho, tương bào và bạch cầu ái toan tại lớp đệm.

Xét nghiệm huyết học ở 10 chó bệnh so với 10 chó khỏe ghi nhận sự suy giảm đáng kể về số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết sắc tố, phản ánh tình trạng thiếu máu mạn tính do mất máu vi thể tại niêm mạc ruột. Ngược lại, công thức bạch cầu ghi nhận sự gia tăng vượt trội của bạch cầu ái toan (Eosinophil), minh chứng cho phản ứng dị ứng miễn dịch điển hình đối với dị nguyên ký sinh trùng.

Thử nghiệm điều trị trên 15 chó thuộc diện hẹp cho thấy cả hai loại thuốc Pharcado (chứa Niclosamid và Levamisol) và Bio-rantel (chứa Praziquantel và Pyrantel Pamoate) đều đạt hiệu lực sạch sán 100% sau 15 ngày mổ khám kiểm tra. Toàn bộ sán trưởng thành và đầu sán bị tống xuất hoàn toàn, cơ thể chó hồi phục tốt và không xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngộ độc lâm sàng nào.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm có thể được hệ thống hóa rõ ràng thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ nhiễm theo từng huyện, đồ thị đường biểu diễn biến động dịch tễ qua 4 mùa vụ và bảng đối chiếu các chỉ số huyết học giữa chó bệnh và chó khỏe. Nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ nhiễm sán dây cao tại miền núi Thanh Hóa xuất phát từ tập quán thả rông và thói quen cho chó ăn phủ tạng sống của lợn, trâu, bò chứa ấu trùng Cysticercus tenuicollis từ các điểm giết mổ nông hộ không qua kiểm soát thú y.

Kết quả này hoàn toàn thống nhất với các nghiên cứu của nhiều tác giả trong nước và quốc tế. Nghiên cứu thực nghiệm tại miền Bắc từng chỉ ra có tới 73,91% chó nhiễm loài Dipylidium caninum, đồng thời các khảo sát tại Ba Lan và Bulgaria cũng khẳng định tỷ lệ nhiễm sán dây họ Taeniidae tại các vùng nông thôn luôn dao động ở mức 30% đến 53%. Điều này chứng minh rằng việc kết hợp đồng thời giữa tẩy trừ ký sinh trùng đường tiêu hóa và diệt trừ ngoại ký sinh truyền bệnh là yếu tố sống còn để cắt đứt vòng đời sán dây.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát triệt để bệnh sán dây ở đàn chó và ngăn chặn nguy cơ lây nhiễm sang người tại các huyện miền núi, các giải pháp đồng bộ sau đây cần được thực thi:

1. Triển khai lịch tẩy sán định kỳ: Áp dụng tẩy sán bắt buộc 4 lần mỗi năm (3 tháng một lần) cho 100% đàn chó nuôi bằng thuốc phối hợp chứa Praziquantel và Pyrantel Pamoate (Bio-rantel liều 1 viên/5kg thể trọng) hoặc Niclosamid (Pharcado). Mục tiêu hướng đến là giảm tỷ lệ nhiễm sán dây trong toàn đàn xuống dưới 5% sau 12 tháng can thiệp. Trạm Thú y các huyện chịu trách nhiệm cung ứng thuốc và hướng dẫn kỹ thuật.
2. Kiểm soát chặt chẽ hoạt động giết mổ: Tổ chức giám sát vệ sinh thú y tại tất cả các lò mổ và điểm giết mổ gia súc nông hộ. Thực hiện tịch thu và tiêu hủy nhiệt 100% phủ tạng gia súc có nang ấu trùng Cysticercus tenuicollis. Tuyệt đối nghiêm cấm việc vứt bỏ phủ tạng tươi sống ra môi trường hoặc làm thức ăn cho chó mèo. Chính quyền cấp xã phối hợp cùng thú y viên thôn bản triển khai liên tục hàng tuần.
3. Tiêu diệt ký chủ trung gian truyền bệnh: Định kỳ phun hóa chất diệt bọ chét, ve, rận (Ctenocephalides) 2 lần mỗi năm tại khu vực chuồng nuôi và môi trường xung quanh. Kết hợp tắm rửa trị ngoại ký sinh trùng cho chó thường xuyên và thu gom phân ủ nhiệt sinh học để diệt trứng sán. Chủ hộ chăn nuôi là chủ thể trực tiếp thực hiện.
4. Nâng cao nhận thức y tế cộng đồng: Mở các đợt truyền thông sâu rộng tới đồng bào vùng cao về tác hại của các bệnh ấu trùng sán dây di hành nội tạng ở người. Đảm bảo ít nhất 90% số hộ gia đình thực hiện ăn chín, uống sôi, quản lý không thả rông chó và giữ gìn vệ sinh cá nhân sau khi tiếp xúc với vật nuôi. Trung tâm Y tế dự phòng và Trạm Thú y phối hợp thực hiện trong 6 tháng đầu năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của công trình luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Thú y: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp mổ khám giun sán, quy trình chẩn đoán mô bệnh học cơ quan tiêu hóa và kỹ năng phân tích chỉ số sinh lý máu bằng thiết bị tự động.
2. Cán bộ quản lý dịch tễ và kiểm soát giết mổ: Nắm vững đặc điểm phân bố mầm bệnh thực địa tại khu vực vùng cao, từ đó xây dựng kế hoạch thanh tra giết mổ gia súc và ngăn chặn sự phát tán ấu trùng Cysticercus tenuicollis ra môi trường.
3. Bác sĩ y khoa và cán bộ y tế dự phòng: Sử dụng các dẫn liệu dịch tễ học và vòng đời sinh học của sán dây để xây dựng phác đồ cảnh báo sớm, phòng chống các bệnh truyền lây từ động vật sang người (Zoonoses) như bệnh u nang sán Echinococcus và bệnh ấu trùng sán nhái.
4. Chủ trang trại, cơ sở lai tạo giống chó và người nuôi thú cảnh: Vận dụng trực tiếp phác đồ sử dụng thuốc Pharcado và Bio-rantel đã được chứng minh hiệu lực 100% để xây dựng lịch phòng trừ định kỳ, nâng cao thể trạng và tuổi thọ đàn thú nuôi.

Câu hỏi thường gặp

Những loài sán dây nào phổ biến nhất ký sinh ở chó tại vùng miền núi? Tại các khu vực miền núi, chó thường nhiễm các loài thuộc giống Taenia (như Taenia hydatigena, Taenia pisiformis), Dipylidium caninum và Multiceps multiceps. Các loài này hoàn thành vòng đời nhờ sự tồn tại phổ biến của các ký chủ trung gian như gia súc nhai lại, lợn, thỏ và bọ chét ngoài da.

Dấu hiệu lâm sàng đặc trưng nhất để nhận biết chó mắc bệnh sán dây là gì? Chó bệnh thường có biểu hiện gầy còm xơ xác dù vẫn ăn khỏe, lông xơ rối, ngứa ngáy vùng hậu môn dẫn đến hành vi cọ mông xuống đất. Ở thể nặng, chó bị tiêu chảy xen kẽ táo bón, phân có lẫn chất nhầy máu và các đốt sán màu trắng ngà chuyển động tự do.

Bệnh sán dây ở chó có khả năng lây truyền nguy hiểm sang người không? Có. Nhiều loài sán dây ở chó có giai đoạn ấu trùng ký sinh nguy hiểm ở người như Echinococcus granulosus gây u nang ở gan và phổi, hoặc Spirometra gây u mắt. Con người có thể nhiễm bệnh do vô tình nuốt phải trứng sán dính trên lông chó hoặc nguồn nước ô nhiễm.

Phác đồ dùng thuốc nào đạt hiệu lực diệt sán dây triệt để và an toàn nhất? Thử nghiệm lâm sàng chứng minh hai chế phẩm Bio-rantel (chứa Praziquantel kết hợp Pyrantel Pamoate) và Pharcado (chứa Niclosamid và Levamisol) đều đạt hiệu lực sạch sán 100% sau 15 ngày dùng thuốc. Thuốc có độ an toàn rất cao, không gây kích ứng tiêu hóa hay suy giảm thể trạng của thú nuôi.

Tại sao cần phải kết hợp diệt bọ chét trong quy trình phòng trị sán dây cho chó? Bọ chét (Ctenocephalides) là ký chủ trung gian bắt buộc của loài sán dây Dipylidium caninum. Chó thường bị nhiễm sán khi liếm lông và nuốt phải bọ chét chứa ấu trùng sán. Nếu chỉ tẩy sán đường ruột mà không diệt bọ chét trên da, chó sẽ nhanh chóng bị tái nhiễm chỉ sau 3 đến 4 tuần.

Kết luận

• Đề tài đã phản ánh toàn diện bức tranh dịch tễ học bệnh sán dây ở chó tại 3 huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa, chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa tỷ lệ nhiễm với lứa tuổi, mùa vụ và tập quán chăn thả.
• Xác định chi tiết tổn thương đại thể, vi thể tại ruột non và chứng minh sự biến đổi huyết học đặc trưng với tình trạng thiếu máu và tăng mạnh bạch cầu ái toan ở chó bệnh.
• Thử nghiệm thành công và khẳng định hiệu lực làm sạch sán tuyệt đối 100% của hai chế phẩm Pharcado và Bio-rantel trên động vật thực nghiệm.
• Làm rõ vai trò nguy hiểm của ấu trùng sán dây truyền lây giữa chó, gia súc và con người, cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác kiểm dịch giết mổ.
• Thiết lập hoàn chỉnh gói giải pháp phòng trị tổng hợp bao gồm tẩy sán định kỳ 4 lần mỗi năm kết hợp diệt ký chủ trung gian và vệ sinh môi trường.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung đưa quy trình phòng trị này vào chương trình hành động thú y định kỳ của địa phương giai đoạn 2016 - 2020. Các cơ quan quản lý thú y, y tế dự phòng và các hộ nuôi thú cảnh hãy chủ động áp dụng các giải pháp kỹ thuật nêu trên để bảo vệ đàn vật nuôi và sức khỏe cộng đồng ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó 1. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học Cho đến nay các hệ thống phân loại sán dây đã trải qua nhiều thay đổi, song dường như vẫn chưa được thống nhất và ổn định (Nguyễn Thị Kỳ, 2003 [10]).

Theo Phan Thế Việt và cs. (1977) [35], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [9], Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [18], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10], hệ thống phân loại sán dây của Việt Nam đã lựa chọn hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970), để sắp xếp các loài sán dây phát hiện được ở người, chim, thú nuôi và hoang dại ở Việt Nam. Trong đó, sán dây ký sinh ở chó có vị trí như sau: Ngành sán dẹp (Plathelminthes) Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1930 Bộ Pseudophyllidea Carus, 1863 Họ Diphylloborthriidae Luhe, 1910 Giống Spirometra Mueller, 1937 Loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 Loài Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Dipylidiidae Mola, 1929 5 Giống Dipylidium Leuckart, 1863 Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758 Phân bộ Taeniata Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Linnaeus, 1758 Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780 Giống Echinococcus Rudolphi, 1801 Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786 Giống Multiceps Goeze, 1782 Loài Multiceps multiceps Leske, 1780.

Phân bộ Mesocestoidata Skrjabin, 1940 Họ Mesocestoididae Perrier, 1897 Giống Mesocestoides, Wailand, 1863 Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782 Nhiều tác giả như Phan Thế Việt và cs. (1977) [35], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [9], Nguyễn Thị Lê và cs. (1996) [18], khi đề cập về thành phần loài sán dây ký sinh trên chó ở nước ta đều thống nhất rằng, các loài sán dây ký sinh ở chó đã tìm thấy ở Việt Nam gồm: Diphyllobothrium mansoni, D. reptans, Dipylidium caninum, Taenia hydatigen, Taenia pisiformis, Multiceps multiceps, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus.

Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs. (1999) [11] tính đến thời điểm hiện tại, người ta đã biết hơn 30 loài sán dây ký sinh ở loài ăn thịt gây bệnh cho chó, mèo. Chúng đều thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Kết quả tổng hợp của Phạm Sỹ Lăng (2002) [15] cho biết, đến nay đã phát hiện được 8 loài sán dây ký sinh trên chó ở miền Bắc Việt Nam.

6 Việc mô tả hình thái các loài sán dây này còn có nhiều thiếu sót, một số loài chưa có mô tả trên mẫu vật Việt Nam. Sau này một số nhà ký sinh trùng học Việt Nam (Đỗ Dương Thái, Đặng Văn Ngữ, 1970; Đỗ Dương Thái, Trịnh Văn Thịnh, 1976) cho rằng, loài thuộc giống Diphyllobothrium ký sinh ở người Việt Nam không phải là Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni. Sự phán đoán này không dựa trên mẫu nên không có sự mô tả loài. Theo tài liệu mới nhất về họ Diphyllobothiidae của các tác giả Delaimure S.

(1985) Diphyllobothrium mansoni không là tên đồng vật của một loài nào trong họ này. Khi nói về lịch sử nghiên cứu loài Diphyllobothrium latum, các tác giả còn cho rằng, loài Spirometra erinacei-europaei của vùng Nam bán cầu là một định dạng sai lầm và cho rằng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác giả có ý định xem xét vị trí phân loại của giống Spirometra Mueller, 1937 và muốn coi giống này là giống chuẩn để thành lập họ Spirometridae (dẫn theo Nguyễn Thị Kỳ, 2003 [10]). Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10] cho biết: ở Việt Nam, hiện loài Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans còn chưa rõ vị trí phân loại và không có mẫu.

Tác giả đã xem xét lại toàn bộ vị trí phân loại và tình trạng mẫu, tình hình nghiên cứu về từng loài, đã tu chỉnh 1 loài Spirometra erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937. Hiện nay trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó mèo (Vương Đức Chất và Lê Thị Tài, 2004 [1]). 7 Ngoài các loài sán dây ký sinh ở chó đã được các tác giả mô tả thì Nguyễn Thị Quyên (2011) [22] đã phát hiện thêm được 2 loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 và Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 ký sinh ở chó Việt Nam. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của một số loài sán dây chó - Giống Dipylidium Leuckart, 1863 Theo Nguyễn Thị Lê và cs.

(1996) [18], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10] cho biết: Loài Dipylidium caninum: cơ thể dài 15 - 17 cm, gồm 80 - 250 đốt. Đầu rộng 0,24 - 0,50 mm. Đầu có vòi hình chóp, có 4 - 10 hàng móc, mỗi hàng có từ 16 - 20 móc, móc hàng trên cùng dài 0,013 - 0,016 mm, móc hàng cuối cùng dài 0,003 - 0,008 mm. Lỗ sinh dục kép, mở ra ở hai bên đốt.

Túi sinh dục dài 0,1 - 0,3 mm, đáy hướng lên phía trên đốt. Buồng trứng phân thùy hình quạt. Tuyến noãn hoàng hình khối. Đốt già chứa nang trứng, mỗi nang chứa 3 - 30 trứng, có kích thước 0,026 - 0,060 mm.

Phôi 6 móc có kích thước 0,020 - 0,036 mm. - Giống Taenia Linnaeus, 1758 Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10] cho biết: + Loài Taenia hydatigena: dài 5000 mm gồm 550 - 700 đốt rất rộng. Đầu hình quả lê hay hình thận, đường kính 1 mm, vòi có 26 - 44 móc, xếp thành hai hàng, móc hàng trên dài 0,170 - 0,022 mm, có mỏm rất cong, móc hàng dưới dài 0,110 - 0,160 mm, có lưỡi rất cong, các giác bám gần nhau và có đường kính 0,110 mm, cổ dài 0,500 mm. Có 600 - 700 tinh hoàn ở giữa các ống bài tiết.

Xung quanh noãn hoàng, buồng trứng, ống dẫn tinh và âm đạo không có tinh hoàn, ống dẫn tinh có dạng túi hẹp uốn khúc nhiều, không có túi tinh. Nang lông gai hình trụ dài 0,450 mm, rộng 0,130 mm, buồng trứng hai thùy ở nửa dưới của đốt, cạnh phía không lỗ lớn hơn phía có lỗ, noãn hoàng là ống hẹp kéo dài theo chiều ngang, thể Melis tròn ở giữa buồng 8 trứng và noãn hoàng, phần đầu âm đạo phình rộng, sau hẹp dần, tới thùy buồng trứng tạo thành túi nhận tinh. Ở các đốt già thân tử cung có 5 - 10 nhánh ngang, mỗi đầu tự do lại tạo thành các nhánh phụ, trứng bầu dục, dài 0,038 - 0,031 mm, rộng 0,034 - 0,035 mm, vỏ dày 0,004 mm. Dạng ấu trùng Cysticercus tenuicollis gặp nhiều ở gan và xoang bụng của lợn, trâu, bò, nhiều loài thú khác, kể cả người.

Ấu trùng này có dạng túi chứa đầy dịch trong. Thành bên trong túi có một đầu sán dây, có cổ. Đầu có móc và giác bám, đường kính của giác bám 0,099 - 0,310 mm, có 28 - 40 móc, xếp hai hàng, móc hàng trên dài 0,185 - 0,210 mm, móc hàng dưới dài 0,126 - 0,160 mm, vỏ trong của nang được bọc bằng vỏ ngoài, vỏ này bám vào thành mô cơ của vật chủ, kích thước của nang phụ thuộc vào nơi ký sinh của ấu trùng. + Loài Taenia pisiformis: sán dài 600 - 2000 mm và rộng 4,8 mm gồm 400 đốt, đường kính đầu 1,3 mm, vòi 0,515 - 0,640, có 34 - 48 móc xếp thành hai hàng móc hàng trên dài 0,225 - 0,294 mm, có lưỡi rất cong.

Móc hàng dưới dài 0,132 - 0,177 mm, giác bám tròn hay bầu dục, đường kính 0,310 - 0,330 mm, cổ ở ngay sau đầu dài 1,7 mm. Lỗ sinh dục xen kẽ không đều, các núm sinh dục hơi nhô ra. Có 400 - 500 tinh hoàn, tròn hay bầu dục, đường kính 0,096 - 0,132 mm, ở toàn bộ khoảng trống giữa đốt trừ vùng noãn hoàng và buồng trứng. Ống dẫn tinh bắt đầu từ túi tinh tròn có đường kính 0,210 - 0,350 mm, nang lông gai hình trụ hay bầu dục ngang, dài 0,460 – 0,800, rộng 0,130 - 0,140 mm, buồng trứng hai thùy, ở nửa dưới của đốt, những thùy bên hình thận và có kích thước như nhau, noãn hoàng hình ba góc, ở bờ dưới của đốt.

Thể Melis ở giữa noãn hoàng và buồng trứng, âm đạo đi từ lỗ sinh dục, tạo thành túi nhận tinh ở sát thùy của buồng trứng. Ở những đốt già, mỗi phần của thân tử cung có 8 - 14 nhánh bên, từ đó tạo thành các nhánh phụ, trứng tròn hay hơi bầu dục, đường kính 0,032 - 0,037 mm. 9 - Giống Echinococcus Rudolphi, 1810 Phan Thế Việt và cs. (1977) [35], Nguyễn Thị Lê và cs.

(1996) [18], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10] cho biết: loài Echinococcus granulosus dài 2,7 - 3,4 mm, gồm 3 - 4 đốt. Đầu không lớn, có đường kính 0,258 - 0,369 mm, đường kính giác bám 0,098 - 0,133 mm, vòi 0,100 - 0,140 mm. Có 36 - 40 móc vòi, thường thay đổi về kích thước và số lượng móc, móc hàng trên dài 0,032 - 0,043 mm, móc hàng dưới dài 0,020 - 0,036 mm, cán không thẳng và dài hơn lưỡi móc, đôi khi cán phình rộng hoặc có mỏm lớn. Cơ quan sinh dục cái ở nửa dưới của đốt, buồng trứng gồm hai khối đặc hình bầu dục, nối với nhau bằng ống ngang hẹp, noãn hoàng dưới buồng trứng, thể Melis dưới buồng trứng và noãn hoàng, có 32 - 40 tinh hoàn.

Nang lông gai dài 0,025 - 0,026 mm, dài tới giữa đốt, lỗ sinh dục mở ra ở hai bên đốt, tử cung dài bằng chiều dài đốt già, có các nhánh bên với số lượng và hình dạng không giống nhau. Trứng tròn hay bầu dục, đường kính từ 0,028 - 0,036 mm. Ấu trùng Echinococcus enilocularis ký sinh ở trâu, bò, dê. Ấu trùng có dạng túi, trong chứa đầy dịch, nang có hai vỏ, vỏ ngoài màu trắng sữa đôi khi hơi vàng, vỏ ngoài sinh ra vỏ trong, vỏ trong gọi là vỏ mầm, sinh ra từ phía trong xoang nang, mỏng, không màu, là thành mô sinh ra nang, có thể sinh ra một nang cùng lúc tạo thành đầu phôi và nang thứ hai (nang con).

- Giống Multiceps Goeze, 1782 Theo Nguyễn Thị Kỳ (1994) [9], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [18], Nguyễn Thị Kỳ (2003) [10]: loài Multiceps multiceps dài 400 - 1000 mm, gồm 200 - 250 đốt, rộng gần 5 mm. Đầu hình quả lê và có đường kính 0,800 mm. Vòi có đường kính 0,300 mm, có 22 - 32 móc, xếp thành hai hàng, móc hàng một dài 0,150 mm, hàng hai dài 0,090 - 0,130 mm. Giác bám có đường kính 0,290 - 0,300 mm.

Cổ dài 2 - 3 mm. Ống dẫn tinh bắt đầu ở phía có lỗ, gần thân giữa của tử cung, uốn khúc và đi vào nang lông gai. Nang có dạng 10 quả lê dài 0,315 - 0,350 mm, rộng 0,110 - 0,145 mm. Buồng trứng có hình cánh bướm, ở gần bờ dưới đốt, hai thùy gần như bằng nhau và có hình bầu dục, noãn hoàng hình ba góc, ở sát bờ dưới đốt.

Thể Melis nhỏ ở giữa buồng trứng và noãn hoàng.