Luận văn thạc sĩ về bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại vườn quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Đỗ Xuân Tỉnh
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Bảo Tồn Một Số Loài Thực Vật Quý Hiếm Tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn, Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu thực vật
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại Việt Nam
• 1.1.3. Tại các vùng và khu vực nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật
• 1.2.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập, kế thừa số liệu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập, điều tra, khảo sát thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Địa chất, đất đai
• 3.1.4. Khí hậu thủy văn
• 3.2. Hiện trạng rừng và sử dụng đất
• 3.3. Thảm thực vật, động vật và phân bố của các loài quý hiếm
• 3.4. Đặc điểm về cảnh quan, văn hóa và lịch sử
• 3.5. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 3.5.1. Dân số, lao động và dân tộc
• 3.5.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội
• 3.5.3. Tình hình giao thông và cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Thành phần loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn
• 4.2. Danh lục các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn
• 4.3. Kết quả điều tra đánh giá tính đa dạng loài thực vật và đa dạng loài thực vật quý hiếm ngoài thực địa
• 4.4. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học một số loài có giá trị bảo tồn và kinh tế cao tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Thực trạng công tác bảo tồn một số loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.1. Thực hiện nhiệm vụ quản lý bảo vệ rừng
• 4.5.2. Công tác bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học
• 4.6. Đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn tài nguyên thực vật nói chung và một số loài quý hiếm nói riêng có nguy cơ bị đe doạ tuyệt chủng trong khu vực nghiên cứu
• 4.6.1. Giải pháp kỹ thuật
• 4.6.2. Giải pháp quản lý bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng
• 4.6.3. Giải pháp ứng dụng công nghệ
• 4.6.4. Giải pháp về quản lý đất đai
• 4.6.5. Giải pháp thu hút đầu tư
• 4.6.6. Giải pháp về kinh tế - xã hội
• 4.6.7. Giải pháp về cơ chế, chính sách và thu hút nguồn vốn đầu tư
• 4.6.8. Hoàn thiện thể chế, chính sách và pháp luật
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn

Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với hệ sinh thái phong phú mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật này là rất cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ nguồn gen quý giá. Nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của thực vật mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng thực vật tại Vườn quốc gia Xuân Sơn

Vườn quốc gia Xuân Sơn có hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới, với nhiều loại thực vật quý hiếm. Theo nghiên cứu, khu vực này có khoảng 1.218 loài thực vật bậc cao, trong đó nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn các loài này không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động vật khác.

1.2. Vai trò của thực vật trong hệ sinh thái

Thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự sống trên trái đất. Chúng là nguồn cung cấp oxy, thực phẩm và nơi cư trú cho nhiều loài động vật. Bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn không chỉ bảo vệ nguồn gen mà còn góp phần vào việc duy trì sự cân bằng sinh thái.

II. Thách thức trong việc bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn thực vật quý hiếm, nhưng Vườn quốc gia Xuân Sơn vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như khai thác rừng, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất quan trọng để bảo vệ đa dạng sinh học.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến thực vật quý hiếm

Khai thác rừng không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của các loài thực vật quý hiếm. Nhiều loài đã bị đe dọa và cần được bảo vệ khẩn cấp để tránh nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sống của nhiều loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa có thể ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn

Để bảo tồn các loài thực vật quý hiếm, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng tại Vườn quốc gia Xuân Sơn. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, thu thập dữ liệu sinh học và sinh thái, cũng như áp dụng công nghệ hiện đại trong việc theo dõi và bảo vệ các loài thực vật. Những phương pháp này giúp cung cấp thông tin cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là một trong những phương pháp quan trọng để đánh giá tình trạng của các loài thực vật quý hiếm. Việc thu thập dữ liệu về số lượng, phân bố và đặc điểm sinh học của các loài này giúp xây dựng cơ sở dữ liệu cho công tác bảo tồn.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn thực vật

Công nghệ hiện đại như GIS và các phần mềm phân tích dữ liệu đã được áp dụng để theo dõi sự biến động của các loài thực vật. Những công nghệ này giúp nâng cao hiệu quả trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên thực vật tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Vườn quốc gia Xuân Sơn

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng Vườn quốc gia Xuân Sơn có nhiều loài thực vật quý hiếm cần được bảo tồn. Các biện pháp bảo tồn đã được triển khai và đã đạt được một số thành công nhất định. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nỗ lực để bảo vệ và phát triển bền vững các loài thực vật này.

4.1. Thành công trong việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm

Nhiều loài thực vật quý hiếm đã được bảo tồn thành công thông qua các chương trình bảo tồn và quản lý rừng. Những nỗ lực này đã giúp tăng cường số lượng và chất lượng của các loài thực vật tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của thực vật quý hiếm mà còn cung cấp cơ sở cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững tại khu vực. Những ứng dụng này có thể được nhân rộng ra các khu vực khác có tính đa dạng sinh học cao.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn thực vật quý hiếm

Bảo tồn thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các nghiên cứu và biện pháp bảo tồn đã đạt được những kết quả tích cực, nhưng vẫn cần tiếp tục nỗ lực để đối phó với các thách thức hiện tại. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả.

5.1. Tăng cường nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của thực vật quý hiếm là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục và truyền thông cần được triển khai để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

5.2. Đề xuất chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả nhằm bảo tồn đa dạng sinh học. Các chính sách này cần được thiết kế dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt là hệ thực vật, đang trở thành một trong những vấn đề cấp thiết toàn cầu. Việt Nam, nằm trong top 10 trung tâm đa dạng sinh học thế giới, sở hữu khoảng 11.373 loài thực vật bậc cao, trong đó nhiều loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng. Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ, với diện tích tự nhiên khoảng 15.048 ha, là một trong những khu vực có hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới điển hình miền Bắc Việt Nam, chứa đựng 1.218 loài thực vật bậc cao thuộc 181 họ. Đây không chỉ là “lá phổi xanh” điều hòa khí hậu mà còn là nguồn gen quý hiếm cần được bảo tồn nghiêm ngặt.

Nghiên cứu tập trung vào bảo tồn một số loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn nhằm đánh giá hiện trạng, đặc điểm sinh học và đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu bao gồm khu bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia, với dữ liệu thu thập từ các tuyến điều tra thực địa và phân tích tài liệu liên quan. Mục tiêu là góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững tài nguyên rừng, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài thực vật quý hiếm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học và mô hình quản lý tài nguyên rừng bền vững. Lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học nhấn mạnh vai trò của bảo tồn nguyên vị (in situ) và bảo tồn chuyển vị (ex situ) trong việc duy trì nguồn gen và hệ sinh thái. Mô hình quản lý tài nguyên rừng bền vững tập trung vào việc cân bằng giữa khai thác và bảo vệ tài nguyên, đồng thời phát huy vai trò của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị, đặc điểm sinh thái của loài quý hiếm, và quản lý tài nguyên rừng. Nghiên cứu cũng áp dụng các tiêu chuẩn đánh giá mức độ nguy cấp của loài theo Sách đỏ Việt Nam 2007 và danh mục IUCN 2012, cùng các quy định pháp luật như Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm số liệu điều tra thực địa trên 6 tuyến khảo sát với tổng chiều dài hơn 33 km, thu thập từ năm 2013-2014, kết hợp với tài liệu kế thừa từ các báo cáo, văn bản pháp luật và nghiên cứu trước đó. Cỡ mẫu bao gồm toàn bộ cá thể thực vật quý hiếm có đường kính ngang ngực ≥ 6 cm được đo đạc chi tiết về chiều cao, đường kính tán và mật độ tái sinh.

Phương pháp phân tích sử dụng phần mềm Excel để xử lý số liệu, tính toán mật độ, phân bố theo đai cao và đánh giá mức độ nguy cấp. Phương pháp chuyên gia được áp dụng để phân tích, đánh giá và xây dựng bản đồ phân bố loài bằng GIS. Ngoài ra, phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng (PRA, RRA) được sử dụng để thu thập ý kiến, đánh giá áp lực khai thác và đề xuất giải pháp bảo tồn phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài thực vật quý hiếm: Qua điều tra, xác định được 47 loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, trong đó 44 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và 17 loài trong danh mục IUCN. Các loài như Lát hoa (Chukrasia tabularis), Giổi lông (Michelia balansae), Gù hương (Cinnamomum balansae), Táu nước (Vatica subglabra) có giá trị bảo tồn và kinh tế cao.

2. Phân bố và mật độ tái sinh: Mật độ cây tái sinh tự nhiên của các loài quý hiếm dao động từ khoảng 150 đến 450 cây/ha tùy loài và khu vực. Ví dụ, mật độ tái sinh Lát hoa đạt khoảng 320 cây/ha, trong khi Giổi lông có mật độ tái sinh thấp hơn, khoảng 180 cây/ha. Phân bố các loài tập trung chủ yếu ở độ cao từ 400 đến 900 m, phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của Vườn.

3. Tình trạng sinh trưởng và phát triển: Các loài quý hiếm như Gù hương và Táu nước có tốc độ sinh trưởng trung bình, tuy nhiên tỷ lệ cây trưởng thành thấp do tác động khai thác và điều kiện môi trường. Tỷ lệ cây non và cây con thấp hơn 30% so với tổng số cá thể, cho thấy khả năng tái sinh tự nhiên đang bị hạn chế.

4. Thực trạng bảo tồn: Công tác quản lý và bảo vệ rừng đã góp phần hạn chế khai thác trái phép, tuy nhiên vẫn còn tồn tại các áp lực từ hoạt động nương rẫy, chăn thả tự do và khai thác gỗ. Tỷ lệ diện tích rừng phục hồi chiếm khoảng 22,6%, trong khi rừng núi đá chiếm gần 40%, tạo điều kiện thuận lợi cho bảo tồn đa dạng sinh học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể thực vật quý hiếm là do khai thác không hợp lý, mất môi trường sống và áp lực từ hoạt động nông nghiệp. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Cúc Phương và Hoàng Liên, mức độ đa dạng và mật độ tái sinh tại Xuân Sơn tương đối cao nhưng vẫn cần được củng cố. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ mật độ tái sinh theo loài và bảng phân bố theo đai cao để minh họa rõ ràng hơn.

Việc áp dụng các tiêu chuẩn đánh giá của Sách đỏ Việt Nam và IUCN giúp xác định chính xác mức độ nguy cấp, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp. Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của Vườn quốc gia Xuân Sơn trong bảo tồn nguồn gen quý hiếm, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp bảo tồn nguyên vị và chuyển vị.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường khoanh nuôi bảo vệ rừng: Thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt cho các loài thực vật quý hiếm, đặc biệt là những vùng có mật độ tái sinh thấp, nhằm nâng cao tỷ lệ cây trưởng thành và duy trì đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do Ban quản lý Vườn quốc gia chủ trì.

2. Phát triển chương trình trồng bổ sung và phục hồi rừng: Sử dụng các loài bản địa như Lát hoa, Gù hương, Giổi lông để trồng bổ sung tại các khu vực đất trống và rừng suy thoái, nhằm tăng cường nguồn gen và cải thiện cấu trúc rừng. Thực hiện trong vòng 2 năm, phối hợp với các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng địa phương.

3. Ứng dụng công nghệ GIS và giám sát định kỳ: Xây dựng hệ thống bản đồ phân bố loài quý hiếm và theo dõi biến động quần thể bằng công nghệ GIS, kết hợp với khảo sát định kỳ 2 năm/lần để đánh giá hiệu quả bảo tồn. Ban quản lý Vườn quốc gia phối hợp với các viện nghiên cứu thực hiện.

4. Nâng cao nhận thức và tham gia cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền về giá trị đa dạng sinh học và bảo tồn thực vật quý hiếm cho người dân địa phương, khuyến khích họ tham gia bảo vệ rừng và phát triển sinh kế bền vững. Thời gian triển khai liên tục, do Ban quản lý phối hợp với chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch bảo tồn và quản lý rừng hiệu quả, đặc biệt trong các khu vực có đa dạng sinh học cao.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu sinh ngành lâm nghiệp, sinh thái học: Tham khảo phương pháp điều tra, phân tích và dữ liệu thực địa để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen.

3. Cộng đồng địa phương và tổ chức phi chính phủ: Áp dụng các giải pháp bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững, nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng.

4. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan pháp luật: Dựa trên các đánh giá mức độ nguy cấp và thực trạng bảo tồn để hoàn thiện cơ chế, chính sách và pháp luật liên quan đến bảo vệ đa dạng sinh học và tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao bảo tồn thực vật quý hiếm lại quan trọng?
   Thực vật quý hiếm đóng vai trò nền tảng trong hệ sinh thái, duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn gen quý giá cho nghiên cứu và phát triển bền vững. Ví dụ, Lát hoa và Gù hương là những loài có giá trị kinh tế và bảo tồn cao.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá đa dạng thực vật?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến thực địa, đo đạc các chỉ tiêu sinh trưởng, mật độ tái sinh và phân bố theo đai cao, kết hợp phân tích số liệu bằng phần mềm Excel và GIS.

3. Các loài thực vật quý hiếm tại Xuân Sơn đang gặp những nguy cơ gì?
   Nguy cơ chính là khai thác quá mức, mất môi trường sống do nương rẫy, chăn thả tự do và biến đổi khí hậu, dẫn đến giảm mật độ tái sinh và nguy cơ tuyệt chủng.

4. Giải pháp bảo tồn nào được đề xuất hiệu quả nhất?
   Khoanh nuôi bảo vệ rừng nghiêm ngặt kết hợp trồng bổ sung loài bản địa và nâng cao nhận thức cộng đồng được đánh giá là giải pháp hiệu quả, giúp phục hồi quần thể và duy trì đa dạng sinh học.

5. Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia bảo tồn?
   Thông qua các chương trình đào tạo, tuyên truyền và phát triển sinh kế bền vững, cộng đồng được khuyến khích tham gia bảo vệ rừng, giảm khai thác trái phép và hỗ trợ công tác giám sát.

Kết luận

• Xác định được 47 loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, trong đó nhiều loài có mức độ nguy cấp cao theo Sách đỏ Việt Nam và IUCN.
• Mật độ tái sinh và phân bố các loài quý hiếm cho thấy khả năng phục hồi tự nhiên còn hạn chế, cần có biện pháp bảo vệ và phục hồi kịp thời.
• Công tác bảo tồn hiện nay đã đạt được một số kết quả tích cực nhưng vẫn còn nhiều thách thức do áp lực khai thác và biến đổi môi trường.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, quản lý, ứng dụng công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo tồn và phát triển bền vững các loài thực vật quý hiếm.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu, giám sát định kỳ và hoàn thiện chính sách pháp luật để bảo vệ hiệu quả nguồn gen quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp bảo tồn trong vòng 3-5 năm tới, đồng thời mở rộng nghiên cứu để cập nhật dữ liệu và đánh giá hiệu quả. Mọi tổ chức, cá nhân quan tâm đến bảo tồn đa dạng sinh học được khuyến khích tham gia và phối hợp thực hiện nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bảo tồn đa dạng sinh học là một trong những vấn đề quan trọng đang được cả thế giới quan tâm. Mà đa dạng sinh học thì hệ thực vật có ý nghĩa hàng đầu vì thực vật là mắt xích đầu tiên trong chuỗi thức ăn của các hệ sinh thái. Thực vật là nơi sống, nơi tồn tại của các loài sinh vật. Sự tồn tại và phát triển của thực vật chính là nền tảng cho sự phát triển và sự tiến hoá của sinh giới.

Sự kết hợp giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững, đã trở thành vấn đề thảo luận sôi nổi trên các diễn đàn khoa học trong những năm gần đây và được chính thức công nhận tại Hội nghị Liên hiệp quốc về Môi trường và phát triển bền vững (UNCED) ở Rio de janeiro (tháng 6 năm 1992). Nhận thức được giá trị to lớn của đa dạng sinh học và hạn chế sự suy thoái của đa dạng sinh học, Năm 1993 Việt Nam đã ký công ước Quốc Tế về bảo vệ đa dạng sinh học."Kế hoạch hành động bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt Nam" được Chính Phủ phê duyệt, ban hành. Vườn quốc gia Xuân Sơn thuộc địa bàn huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, có hệ sinh thái rừng điển hình của miền Bắc Việt Nam với kiểu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới còn tồn tại khá nhiều loài động, thực vật quý hiếm đặc trưng cho vùng núi Bắc bộ, rất có giá trị nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen và giáo dục môi trường. Vườn quốc gia Xuân Sơn còn được coi là “lá phổi xanh” là điểm du lịch hấp dẫn nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Phú Thọ, có tác dụng to lớn trong việc điều hòa khí hậu, hấp thụ các bon và các khí thải công nghiệp.

Đây còn là nơi phòng hộ đầu nguồn sông Bứa, nơi cung cấp nước sản xuất, sinh hoạt của người dân sinh sống quanh khu vực. Với những giá trị nổi bật trên, rừng Xuân Sơn được nằm trong danh sách khu rừng cấm tại Quyết định 194/CT ngày 09 tháng 8 năm 1986 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng với diện tích 5. Ngày 28 tháng 11 năm 1992, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Sơn được thành lập. Ngày 17 tháng 4 năm 2002, Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Sơn được chuyển hạng thành Vườn quốc gia Xuân Sơn tại Quyết định số 49/QĐ- TTg của Thủ tướng Chính phủ với tổng diện tích tự nhiên là 15.

Kết quả điều tra đã phát hiện và giám định được 1.218 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 680 chi của 181 họ, trong 6 ngành thực vật.Tuy đã có một số công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học và hệ thực vật tại vườn quốc gia Xuân Sơn, nhưng những nghiên cứu về các loài thực vật có giá trị bảo tồn cao còn rất ít. Để nắm được thực trạng bảo tồn và làm cơ sở đề xuất các giải pháp quản lýcác loài thực vật nguy cấp, quý hiếm tại khu vực nghiên cứu nên tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bảo tồn một số loài thực vật quý hiếm tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ” LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chương1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Tình hình nghiên cứu thực vật 1. Trên thế giới Từ thời tiền sử con người đã biết trồng trọt, nhân giống, đặt tên cho những loài thực vật mà họ dùng làm lương thực, thực phẩm, làm thuốc, và chế tác công cụ lao động và truyền lại cho con cháu. Những công trình nghiên cứu đầu tiên xuất hiện ở Ai Cập cổ đại (cách đây hơn 3.000 năm TCN) và Trung Quốc cổ đại (2.200 năm TCN) sau đó là ở Hy Lạp, La Mã cổ đại cũng lần lượt xuất hiện hàng loạt các tác phẩm về thực vật.

Théophrastus (371 - 286 TCN) là người đầu tiên đề xướng ra phương pháp phân loại thực vật và phân biệt một số tính chất cơ bản trong cấu tạo cơ thể thực vật. Trong hai tác phẩm "Lịch sử thực vật" (Historia Plantarum) và "Cơ sở thực vật" Ông mô tả được khoảng 500 loài cây. Sau đó Plinus (79 - 24 TCN) cho ra đời cuốn "Lịch sử tự nhiên" (Historia naturalis) Ông đã mô tả gần 1. Cùng thời gian này có Dioseoride (60 – 20 TCN) một thầy thuốc của vùng Tiểu Á đã xuất bản cuốn "Dược liệu học".

Ông nêu được hơn 500 loài cây cỏ và xếp chúng vào các họ khác nhau Trên thế giới, tổng số loài thực vật hiện nay có nhiều thay đổi và chưa cụ thể, chưa có sự nghiên cứu và điều tra đầy đủ. Các nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Phêđôrốp (1965) đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Những nghiên cứu về thành phần loài thực vật được tiến hành từ lâu trên thế giới.Theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của chúng.

Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại các loại hình thảm thực vật. Tại Việt Nam Việt Nam là nước có đa dạng sinh học cao, là một trong 10 trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của thế giới và được thể hiện qua sự phong phú của nguồn gen, số lượng loài, các kiểu cảnh quan, các hệ sinh thái và vùng địa lý sinh học. Ở nước ta, trong Thực vật chí đại cương Đông Dương và các tập tài liệu khoa học bổ sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận có khoảng 240 họ với 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật dự đoán con số đó có thể lên tới 10.

Phan Kế Lộc (1998) đã xác định hệ thực vật miền bắc Việt Nam có 5.660 chi và 240 họ. Thái Văn Trừng (1978) thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1. Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1992) trong công trình “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê được số loài của hệ thực vật Việt Nam đạt 10.500 loài gần trùng với số lượng 12.000 loài theo dự đoán của nhiều nhà thực vật học. Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo với 2.000 loài, trong đó có 904 loài cây có ích thuộc 478 chi, 213 họ thuộc 3 ngành: Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín.

Các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau. Năm 1998, khi nghiên cứu về họ Thầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam, ông thu được 156 loài trong tổng số 425 loài của họ Thầu dầu ở Việt Nam chia làm 7 nhóm theo cách sử dụng. Trên cơ sở những thông tin mới nhất và những căn cứ chắc chắn, Nguyễn Tiến Bân (1997) đã giới thiệu khái quát những đặc điểm cơ bản của 265 họ và 2.300 chi thuộc ngành hạt kín ở nước ta. Nguyễn Nghĩa Thìn (1999) trong khi tổng kết các công trình về khu hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2.

Tại các vùng và khu vực nghiên cứu Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc và Inđônêxia – Malaysia. Cùng với các yếu tố địa lý, địa hình, khí hậu thủy văn đã tạo cho nơi đây trở thành một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của thế giới. Theo ước tính Việt Nam có khoảng 15.000 loài thực vật có mạch. Hiện nay đã xác định tên được 11.373 loài thực vật bậc cao, 793 loài rêu và hơn 600 loài nấm.

Để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, nhất là các vùng có tính đa dạng sinh học cao, nơi phân bố các loài quý hiếm, Chính phủ Việt Nam đã cho thành lập một hệ thống các Khu rừng đặc dụng bao gồm Vườn quốc gia, Khu dự trữ thiên nhiên, Khu bảo tồn loài/sinh cảnh, Khu bảo vệ cảnh quan được phân bố trên khắp Việt Nam với 164 khu. Tại Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về Thực vật tại khu vực Bắc Trung Bộ nói chung và Phú Thọ nói riêng: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Nguyễn Bá Thụ Nghiên cứu tính đa dạng thực vật Vườn quốc gia Cúc Phương, Ông đã đưa ra số liệu tổng số loài thực vật bậc cao là 1.944 loài thuộc 912 chi, 219 họ, 86 bộ của 7 ngành thực vật, trong đó có 98 loài quý hiếm. So với tổng số loài thực vật bậc cao của Việt Nam (11.373 loài), số loài thực vật bậc cao của Cúc Phương chiếm 17,27%. Tác giả cũng đã đưa ra được sự đa dạng về các quần xã thực vật của hệ thực vật Cúc Phương, có 19 quần xã thực vật đã được phân loại, mô tả và lần đầu tiên được thể hiện trên bản đồ.

Kết quả nghiên cứu đa dạng thực vật thuộc dự án ICBG tại Cúc Phương, đã bổ sung thêm 119 loài thực vật mới cho Cúc Phương (so với danh lục năm 1997), phát hiện được 2 chi thực vật mới cho Việt Nam là Nyctocalos thuộc họ Núc nác (Bignoniaceae) và chi Gardneria thuộc họ Mã tiền (Loganiaceae), đặc biệt đã phát hiện một chi mới và là loài mới cho khoa học là Vietorchis aurea Averyanov thuộc họ Lan (Orchidaceae). Phát hiện được 45 điểm đa dạng thực vật tại khu vực Cúc Phương. Phạm Hồng Ban (2001) khi nghiên cứu tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái sau nương rẫy ở vùng Tây Nam Nghệ An, tác giả đã xác định thành phần loài, mật độ cá thể và phổ dạng sống của thảm thực vật phục hồi sau nương rẫy theo thời gian bỏ hoá. Theo tác giả, hệ thực vật sau nương rẫy ở vùng đệm Pù Mát (Nghệ An) có 586 loài thuộc 344 chi, 105 họ thực vật bậc cao có mạch.

Ngô Tiến Dũng và cộng sự (2005) đã thống kê được có 565 loài có ích trong tổng số 854 loài thực vật của VQG Yok Đôn. Trong đó nhóm tài nguyên cây thuốc đáng quan tâm hơn cả với 476 loài (chiếm 55,74% tổng số loài toàn hệ). Về tài nguyên cây lấy gỗ đã thống kê được 158 loài chiếm 18,5% tổng số loài trong toàn hệ, nhiều loài cho gỗ phong phú về số lượng cá thể cũng như độ tuổi của cây. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.