phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần nội dung của Luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Thực trạng thông tin về Bảo hiểm xã hội trên báo chí Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao chất lượng thông tin Bảo hiểm xã hội trên báo chí Chƣơng I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về thông tin báo chí 1. Khái niệm thông tin, thông tin báo chí * Khái niệm thông tin Trong lịch sử tồn tại và phát triển của mình, con ngƣời thƣờng xuyên cần đến thông tin. Ngày nay, với sự bùng nổ thông tin, thông tin càng trở thành một trong những nhu cầu sống còn của con ngƣời và khái niệm "thông tin" đang trở thành khái niệm cơ bản chung của nhiều khoa học.
Khái niệm "thông tin" đƣợc bắt nguồn từ chữ La tinh informetio, gốc của từ tiếng Anh information. Hai ông Philipppe Breton và Serge Proulx trong cuốn sách "Bùng nổ thông tin và sự ra đời một ý thức hệ mới" [35] giải thích rằng: Khái niệm này có hai hƣớng nghĩa: Thứ nhất là, nói về một hành động cụ thể để tạo ra một hình thái (frome), thứ hai là, nói về sự truyền đạt một ý tƣởng, một khái niệm hay biểu tƣợng. Hai hƣớng nghĩa này cùng tồn tại, một nhằm vào sự tạo lập cụ thể, một nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt. Nó thể hiện sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức.
Sau khi nêu ra nghĩa của tiếng Anh, từ nguyên gốc La tinh: information, đƣợc hiểu = quan niệm, hình ảnh, sự lý giải, bài học; informare = sự tạo hình thức phản ánh, thuật ngữ thông tin đƣợc tác giả Phạm Thành Hƣng định nghĩa: “Từ góc độ nhận thức luận, thông tin là kết quả của sự phản ánh hiện thực 9 z khách quan, được biểu hiện bằng các hệ thống ngôn từ, ký hiệu, hình ảnh v. Thông tin đồng nghĩa với các hình thái tri thức mới mẻ, có giá trị phát triển sự hiểu biết của con người. Từ góc độ khoa học kỹ thuật, thông tin là số liệu, dẫn liệu mà ta có thể lấy ra phân tích, so sánh, phân loại, giải thích, khái quát, tổ chức lại, từ đó mà rút ra được những ý nghĩa, giá trị nào đó về tính chất, đặc trưng của các sự vật, hiện tượng nào đó cũng như các quy luật tồn tại và vận động của chúng”[28] Theo quan điểm của triết học, thông tin là một hiện tƣợng vốn có của vật chất, là thuộc tính khách quan của thế giới vật chất. Nội dung của thông tin chính là những thuộc tính, tính chất vốn có của sự vật với các sự vật hiện tƣợng đƣợc bộc lộ ra, thể hiện thông qua tác động qua lại của sự vật ấy với sự vật khác.
Thông tin luôn gắn với quá trình phản ánh. Những dấu ấn để lại chính là những thông tin của hệ thống vật chất này đối với hệ thống vật chất khác. Phản ánh của vật chất là phản ánh thông tin, không có thông tin chung chung mà thông tin là thông tin về sự vật này đối với sự vật khác. Theo các tác giả cuốn “Cơ sở lý luận báo chí”, do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền, Nhà xuất bản van hóa - Thông tin xuất bản năm 1999, từ “Thông tin” đƣợc sử dụng với những ý nghĩa khác nhau trong các tình huống cụ thể: “Thông tin là một loại hình hoạt động để chuyển đi các nội dung thông báo.
Hoạt động thông tin không chỉ có trong xã hội loài người. Ngay trong thiên nhiên cũng có những hoạt động thông tin phức tạp, đa dạng của các loại động vật khác nhau; Thông tin được dùng để chỉ chất lượng nội dung của thông báo nói chung. Trong trường hợp này, người ta xem xét chất lượng nội dung thông báo bằng “lượng thông tin” được chuyển đến đối tượng tiếp nhận”[45, tr.23] Nhà xã hội học Mỹ, Mác Luhan có quan niệm về thông tin chính là thông điệp nhƣng giá trị của nó phụ thuộc vào phƣơng tiện chuyển tải: "Thông tin là 10 z một thông điệp chỉ có giá trị tuỳ theo loại phương tiện truyền thông đã truyền đạt nó"[32, tr.12] Từ điển tiếng Việt định nghĩa: "Thông tin với nghĩa động từ là truyền tin cho nhau để biết; và với nghĩa danh từ là điều được truyền đi cho biết, tin truyền đi (ví dụ bài báo có lƣợng thông tin cao)[50]. Nhƣ vậy, thông tin đƣợc hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, đó chính là nội dung thông tin; Thứ hai, đó là phương tiện chuyển tải, thông báo, báo tin.
Chiến lƣợc phát triển thông tin đến năm 2010 của Thủ tƣớng Chính phủ đã nêu khái niệm: "Thông tin được coi là một nhu cầu thiết yếu trong đời sống xã hội, là công cụ để điều hành, quản lý, chỉ đạo của mỗi quốc gia, là phương tiện hữu hiệu để mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các quốc gia, dân tộc, là nguồn cung cấp tri thức mọi mặt cho công chúng và là nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội". Chiến lƣợc phát triển thông tin của Thủ tƣớng Chính phủ đã nhận định: Sự chênh lệch về trình độ phát triển thông tin giữa các nƣớc là một đặc điểm về quy mô và trình độ phát triển trong thời kỳ cách mạng khoa học và công nghệ. Nƣớc nào không vƣợt qua đƣợc những thách thức về thông tin, nƣớc đó mất cơ hội phát triển và có nguy cơ mất khả năng tự chủ. Thiếu thông tin, sẽ gặp khó khăn trong việc đƣa ra các quyết định hoặc các quyết định sẽ bị sai lệch, thiếu cơ sở khoa học, không thực tiễn và trở nên kém hiệu quả.
* Thông tin báo chí Trong tiến trình phát triển của lịch sử văn hoá nhân loại, báo chí là một hiện tƣợng xã hội, ra đời do nhu cầu thông tin giao tiếp, giải trí và nhận thức của con ngƣời. Thông tin là một hiện tƣợng vốn có của thế giới vật chất. Lần đầu tiên thông tin đƣợc con ngƣời chú ý nghiên cứu về mặt ý nghĩa xã hội của nó và đƣợc đề cập đến trong lý thuyết báo chí vào những năm 20 - 30 của thế kỷ XX. Theo cách hiểu kinh điển thì "Thông tin chính là những cái mới khác với những điều đã biết" [25].Prôkhôrốp viết trong cuốn "Cơ sở lý luận của báo chí" ấn hành năm 2001, hiện đang làm giáo trình giảng dạy cho sinh viên ngành báo chí của các trƣờng đạo học và cao đẳng ở Nga: "Từ "Thông tin" trong ngành báo chí cũng được sử dụng theo nhiều nghĩa, từ lâu nó đã được dùng trong ba nghĩa có quan hệ mật thiết với nhau: đó là các thông báo ngắn không bình chú về các tin tức nóng hổi của đời sống trong nước và quốc tế; là danh mục nhóm thể loại tin tức (các loại hình thông tin: tin ngắn, báo cáo, tường thuật, phỏng vấn); cuối cùng "Thông tin" đôi khi được hiểu là thể loại tin ngắn"[20, tr.
Theo quan niệm của tác giả Phạm Thành Hƣng, trong cuốn “Thuật ngữ Báo chí -Truyền thông”: “Trong báo chí học và nghiên cứu truyền thông, thông tin đồng nghĩa với những số liệu, kết luận hàm súc, có một hình thức dƣờng nhƣ không cần bình luận, bàn cãi về các sự kiện, hiện tƣợng, vấn đề xã hội cụ thể”[28]. Thông tin là chức năng sơ khởi của báo chí, theo nghĩa sử dụng phƣơng tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo. Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội. Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lƣợng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau.
Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có đƣợc. Nhƣ vậy, khái quát lại thông tin báo chí cũng đƣợc hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, đó là tri thức, tƣ tƣởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống. Tất cả những vấn đề, sự kiện, hiện tƣợng trong tự nhiên và xã hội đƣợc báo chí phản ánh nhằm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, khám phá của con 12 z ngƣời. Thứ hai, đó là phƣơng tiện, công cụ chuyển tải tác phẩm báo chí tới công chúng.
Trong hoạt động báo chí, thông tin là công cụ chủ yếu để nhà báo thực hiện mục đích của mình. Thông tin trở thành "cầu nối" giữa báo chí và công chúng. Căn cứ việc phân loại theo phƣơng thức thể hiện, ngƣời ta chia thông tin báo chí thành các loại hình: Thông tin bằng chữ viết (báo in); thông tin bằng tiếng nói (phát thanh); thông tin bằng hình ảnh (truyền hình); thông tin trên mạng internet (đa phƣơng tiện). Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ "Thông tin" có nhiều cách sử dụng khác nhau, có khi chỉ là cái tin vắn, tin ngắn, bài bình luận, phóng sự, phỏng vấn, một chƣơng trình phát thanh, truyền hình, các tiêu đề, vị trí của tác phẩm trên các cột báo, giọng đọc của phát thanh viên, các cỡ chữ hay cách xếp chữ trên các tờ báo.chúng đều có chứa đựng thông tin.
Thuật ngữ "Thông tin" trong hoạt động báo chí còn có có cách hiểu rộng hơn, chúng còn đƣợc hiểu nhƣ một danh từ tập hợp. Chúng ta có thể gọi toàn bộ tác phẩm, hay hệ thống những tin tức. là thông tin. Thông tin báo chí là dạng thông tin xã hội đặc thù, mang tính thời sự, phổ cập và rất quan trọng về phƣơng diện chính trị - xã hội.
Để xã hội loài ngƣời tồn tại và phát triển, con ngƣời cần nhiều loại hoạt động nhƣ sản xuất của cải vật chất để duy trì sự sống, sáng tạo nghệ thuật để thỏa mãn tinh thần. Một phần của sự hoạt động đó là hoạt động báo chí nhằm cung cấp cho công chúng những thông tin, tức là thông báo cho công chúng biết mọi sự kiện, hiện tƣợng diễn ra hàng ngày trong đời sống xã hội. "Nhưng thông tin báo chí là những thông tin chính trị - xã hội. Nghĩa là thông tin báo chí bao giờ cũng chứa đựng những giá trị xã hội hay chính trị.
Thông tin là đặc trưng của ngành truyền thông đại chúng so với các ngành khác"[43, tr. 13 z Thông tin báo chí đƣợc hiểu theo nghĩa rộng, hàm chứa cả những tin tức về các lĩnh vực khác của đời sống kinh tế - xã hội.