Khóa luận tốt nghiệp: Nghiên cứu bào chế viên nén chứa cao Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum)

Khóa luận tốt nghiệp dược sĩ nghiên cứu bào chế viên nén từ cao hà thủ ô đỏ Polygonum multiflorum, mang lại tiềm năng trong điều trị.

• Tác giả: Bằng Văn Thái
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Văn Như Tâm
• Trường học: Trường Đại Học Tây Đô
• Chuyên ngành: Dược Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Bào Chế Viên Nén Chứa Cao Hà Thủ Ô Đỏ
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.2. DƯỢC LIỆU – HÀ THỦ Ô ĐỎ
• 1.2.1. Phân bố, sinh thái
• 1.2.2. Bộ phận dùng
• 1.2.3. Thành phần hóa học
• 1.2.4. Tác dụng dược lý
• 1.3. HÒA TAN CHIẾT XUẤT
• 1.3.1. Mục tiêu của hòa tan chiết xuất
• 1.3.2. Dược liệu và dung môi để điều chế dịch chiết
• 1.3.3. Các phương pháp hòa tan chiết xuất
• 1.3.4. Phương pháp điều chế
• 1.3.5. Yêu cầu chất lượng
• 1.3.6. Ưu, nhược điểm
• 1.4. Kỹ thuật bào chế viên nén
• 1.4.1. Các phương pháp sản xuất thuốc viên nén
• 1.4.2. Tiêu chuẩn chất lượng viên nén
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.5.2. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 1.5.3. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 1.5.4. NGUYÊN VẬT LIỆU – TRANG THIẾT BỊ
• 1.5.5. Xác định phần trăm chất chiết được trong dược liệu theo DĐVN IV
• 1.6. Điều chế cao khô Hà thủ ô đỏ
• 1.7. Điều chế viên nén Hà thủ ô đỏ
• 1.8. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 1.8.1. XÁC ĐỊNH PHẦN TRĂM CHẤT CHIẾT ĐƯỢC TRONG DƯỢC LIỆU
• 1.8.1.1. Theo DĐVN IV
• 1.8.1.2. Theo dung môi sử dụng
• 1.8.2. ĐIỀU CHẾ CAO KHÔ HÀ THỦ Ô ĐỎ
• 1.8.2.1. Lựa chọn dung môi và phương pháp chiết
• 1.8.2.2. Lựa chọn tá dược điều chế cao khô
• 1.8.3. BÀO CHẾ VIÊN NÉN HÀ THỦ Ô ĐỎ
• 1.8.3.1. Nghiên cứu công thức bào chế viên nén
• 1.8.3.2. Kiểm soát bán thành phẩm
• 1.8.3.3. Kiểm soát thành phẩm viên nén
• 1.9. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ

Nghiên cứu bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum Thunb.) là một bước tiến quan trọng trong việc hiện đại hóa y học cổ truyền. Hà thủ ô đỏ được biết đến với nhiều tác dụng dược lý quý giá như bổ huyết, điều hòa khí huyết và hỗ trợ tiêu hóa. Việc chuyển đổi dạng bào chế từ thuốc sắc sang viên nén không chỉ giúp tăng tính tiện lợi mà còn nâng cao hiệu quả điều trị.

1.1. Hà thủ ô đỏ và những tác dụng dược lý nổi bật

Hà thủ ô đỏ chứa nhiều thành phần hoạt chất như anthraglycosid, lecithin và stilben. Những hợp chất này có tác dụng làm tăng đường máu, cải thiện chức năng gan thận và hỗ trợ tiêu hóa. Nghiên cứu cho thấy, Hà thủ ô đỏ có khả năng chống viêm và cải thiện sức khỏe tâm thần.

1.2. Lý do cần nghiên cứu bào chế viên nén

Việc bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ giúp khắc phục nhược điểm của các phương pháp truyền thống. Viên nén dễ dàng sử dụng, bảo quản và sản xuất quy mô lớn, đồng thời giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị cho người dùng.

II. Thách thức trong nghiên cứu bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng việc bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ cũng gặp phải một số thách thức. Các vấn đề như lựa chọn tá dược phù hợp, kiểm soát chất lượng và đảm bảo hàm lượng hoạt chất trong viên nén là rất quan trọng.

2.1. Khó khăn trong việc lựa chọn tá dược

Việc lựa chọn tá dược phù hợp để bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ là một thách thức lớn. Tác dụng của tá dược ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của viên nén. Tinh bột bắp đã được chọn làm tá dược chính trong nghiên cứu này.

2.2. Kiểm soát chất lượng viên nén

Kiểm soát chất lượng viên nén là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn. Các chỉ tiêu như độ đồng đều khối lượng, độ cứng và độ hòa tan cần được kiểm tra kỹ lưỡng trong quá trình sản xuất.

III. Phương pháp bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ hiệu quả

Nghiên cứu đã áp dụng phương pháp dập thẳng để bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ. Phương pháp này cho phép tạo ra viên nén với độ cứng và độ đồng đều cao, đồng thời giữ nguyên được hàm lượng hoạt chất.

3.1. Quy trình điều chế cao khô từ Hà thủ ô đỏ

Quy trình điều chế cao khô từ Hà thủ ô đỏ bao gồm các bước chiết xuất, cô đặc và sấy khô. Dung môi ethanol 40% đã được lựa chọn để tối ưu hóa quá trình chiết xuất, giúp thu được cao khô với hàm lượng hoạt chất cao.

3.2. Quy trình bào chế viên nén

Quy trình bào chế viên nén từ cao khô Hà thủ ô đỏ được thực hiện bằng phương pháp dập thẳng. Các thành phần được trộn đều và nén thành viên, đảm bảo viên nén có độ cứng và đồng đều cao.

IV. Kết quả nghiên cứu bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ

Kết quả nghiên cứu cho thấy, viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ đạt tiêu chuẩn chất lượng với hàm lượng hoạt chất ổn định. Viên nén có độ cứng và độ đồng đều khối lượng tốt, phù hợp cho việc sử dụng trong điều trị.

4.1. Đánh giá chất lượng viên nén

Viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ được kiểm tra các chỉ tiêu chất lượng như độ cứng, độ hòa tan và độ đồng đều khối lượng. Kết quả cho thấy viên nén đạt yêu cầu chất lượng theo tiêu chuẩn dược phẩm.

4.2. Tác dụng dược lý của viên nén

Viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ không chỉ giữ nguyên được tác dụng dược lý của dược liệu mà còn tăng cường hiệu quả điều trị. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy bệnh nhân có cải thiện rõ rệt về sức khỏe sau khi sử dụng viên nén.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu bào chế viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ mở ra hướng đi mới trong việc hiện đại hóa y học cổ truyền. Việc phát triển các sản phẩm từ dược liệu tự nhiên không chỉ đáp ứng nhu cầu thị trường mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

5.1. Tương lai của bào chế viên nén từ dược liệu

Với xu hướng sử dụng sản phẩm tự nhiên ngày càng tăng, việc bào chế viên nén từ dược liệu như Hà thủ ô đỏ sẽ tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn tạo ra sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quy trình bào chế và mở rộng ứng dụng của viên nén từ cao Hà thủ ô đỏ. Các nghiên cứu lâm sàng sâu hơn sẽ giúp khẳng định hiệu quả và độ an toàn của sản phẩm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển dựa vào các sản phẩm thuốc có nguồn gốc tự nhiên trong công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tại các nước phát triển, dược liệu thiên nhiên cũng ngày càng được ưa chuộng như liệu pháp hỗ trợ và thay thế nhờ ưu điểm ít tác dụng phụ, chi phí hợp lý và phù hợp với định hướng phát triển của ngành công nghiệp dược hiện đại.

Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum Thunb., họ Rau răm Polygonaceae) là vị thuốc quý trong y học cổ truyền với công năng bổ can thận, dưỡng huyết, điều hòa khí huyết, mạnh gân cốt, nhuận tràng và hỗ trợ tiêu hóa. Các nghiên cứu dược lý hiện đại chứng minh dược liệu này còn có tác dụng hạ đường huyết, cải thiện suy nhược thần kinh, tăng cường co bóp cơ tim, kích thích nhu động ruột, bảo vệ gan, hạ lipid máu và chống oxy hóa. Tuy nhiên, cách sử dụng phổ biến trong dân gian vẫn là dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu thuốc, bộc lộ nhiều hạn chế về sự bất tiện khi sử dụng, khó bảo quản lâu dài và khó tiêu chuẩn hóa liều lượng. Nhằm thực hiện chủ trương hiện đại hóa y học cổ truyền của ngành Y tế, đề tài "Nghiên cứu bào chế viên nén chứa cao Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum Thunb., Polygonaceae)" được thực hiện nhằm chuyển đổi dạng dùng truyền thống sang dạng thuốc viên nén hiện đại, tiện dụng và dễ sản xuất quy mô công nghiệp.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận gồm 3 nội dung chính:

1. Lựa chọn phương pháp chiết xuất và điều chế cao lỏng Hà thủ ô đỏ.
2. Nghiên cứu, lựa chọn tá dược điều chế cao khô Hà thủ ô đỏ.
3. Bào chế viên nén chứa cao khô Hà thủ ô đỏ.

Đối tượng nghiên cứu là rễ củ Hà thủ ô đỏ (Radix Fallopiae multiflorae) đạt tiêu chuẩn quy định của Dược điển Việt Nam IV (DĐVN IV). Nghiên cứu được triển khai trong thời gian từ tháng 3/2017 đến tháng 6/2017 tại Phòng thực hành Bào chế – Công nghiệp Dược và Phòng thực hành Dược liệu trường Đại học Tây Đô, kết hợp với Xưởng sản xuất viên nén thuộc Công ty Cổ phần Dược phẩm Phương Nam cùng sự hỗ trợ nguyên liệu từ Công ty Cổ phần Dược phẩm Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên khung lý thuyết chuyên ngành Bào chế và Dược liệu học:

• Tiêu chuẩn kiểm nghiệm: Áp dụng hệ thống chuyên luận chung về dược liệu, cao thuốc và thuốc viên nén theo Dược điển Việt Nam IV (2009) cùng các nguyên tắc đánh giá của Dược điển Hoa Kỳ (USP).
• Lý thuyết chiết xuất và tạo cao: Dựa trên nguyên lý hòa tan chiết xuất, định luật phân bố Nerst trong chiết phân đoạn, các yếu tố ảnh hưởng đến độ phân cực và khả năng thấm của dung môi (nước, ethanol, glycerin). Phân loại thể chất cao thuốc (cao lỏng tỷ lệ 1:1, cao đặc chứa dung môi không quá 20%, cao khô độ ẩm không quá 5%).
• Kỹ thuật bào chế viên nén: Nghiên cứu cơ chế biến dạng, đàn hồi và định hình của khối bột dưới lực nén; so sánh ưu nhược điểm giữa ba phương pháp sản xuất (tạo hạt ướt, tạo hạt khô, dập thẳng); vai trò sinh dược học của hệ tá dược (độn, rã, dính, trơn, chảy).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được triển khai chi tiết:

• Phương pháp xác định chất chiết được: Chiết hồi lưu cách thủy theo DĐVN IV với dung môi ethanol 30% và ethanol 40%, cô cách thủy và sấy cắn ở 105°C trong 3 giờ để tính tỷ lệ phần trăm chất chiết theo dược liệu khô.
• Phương pháp chiết xuất và sắc ký: Chiết ngấm kiệt (ngâm nhỏ giọt) với tốc độ rút 1–3 ml/phút sau khi làm ẩm và ngâm lạnh 24 giờ. Kiểm tra thành phần hóa học dịch chiết bằng sắc ký lớp mỏng (TLC) trên bản mỏng Silica gel F254/Silica gel G hoạt hóa ở 110°C trong 1 giờ. Dung môi khai triển là hệ pha động Ethylacetat – methanol – nước (tỷ lệ thể tích 100 : 17 : 13), phát hiện vết dưới đèn UV ở bước sóng 365 nm và buồng hơi amoniac, so sánh trực tiếp với dung dịch chất đối chiếu emodin 0,1%.
• Phương pháp bào chế và kiểm nghiệm: Phối hợp cao đặc với tá dược sấy ở 60°C trong 48 giờ để tạo cao khô; kiểm tra độ ẩm bằng máy sấy ẩm hồng ngoại Ohaus. Bào chế viên nén bằng kỹ thuật dập thẳng trên máy dập viên xoay tròn; kiểm tra độ đồng đều khối lượng trên 20 viên và đo thời gian rã trên máy đo độ rã Pharmatest (6 viên trong môi trường nước cất ở 37 ± 2°C).

Danh mục nguyên liệu / Thiết bị	Chi tiết nguồn gốc và thông số kỹ thuật
Dược liệu chính	Rễ củ Hà thủ ô đỏ đạt tiêu chuẩn DĐVN IV
Hóa chất, dung môi	Ethanol, methanol, ethylacetat, ether ethylic, acid hydrocloric, nước cất
Hệ tá dược khảo sát	Tinh bột bắp (Ý), Lactose (Mỹ), Tinh bột lúa mì (Pháp), Aerosil (Đức), Sodium starch glycolat - DST (Đài Loan), Talc (Trung Quốc), Magnesi stearat (Singapore), Cellulose vi tinh thể - Avicel 101 (Đài Loan)
Trang thiết bị kiểm nghiệm	Bản mỏng sắc ký Silicagel F254 (Đức), Đèn UV 365 nm (Trung Quốc), Cân phân tích và Cân kỹ thuật OHAUS (Mỹ), Máy sấy ẩm hồng ngoại OHAUS (Mỹ), Máy đo độ tan rã Pharmatest (Đức), Máy dập viên xoay tròn (Ấn Độ), Tủ sấy Shanghai Fengling (Trung Quốc)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận và tài liệu khoa học về dược liệu Hà thủ ô đỏ cùng kỹ thuật sản xuất dạng thuốc rắn:

• Dược liệu học: Cây có tên khoa học là Polygonum multiflorum Thunb. (hoặc Fallopia multiflora Thunb.), thuộc họ Rau răm (Polygonaceae). Cây phân bố tự nhiên tại vùng núi cao phía Bắc Việt Nam (Hà Giang, Lai Châu, Lào Cai, Sơn La) ở độ cao lên tới 1700 m. Bộ phận dùng là rễ củ thu hái vào mùa thu, được chế biến truyền thống bằng phương pháp "cửu chưng cửu sái" kết hợp ngâm nước vo gạo 24 giờ và nấu cùng nước đậu đen (tỷ lệ 1 kg dược liệu : 100 g đậu đen : 2 lít nước) để giảm độc tính và tăng tác dụng bổ dưỡng.
• Thành phần hóa học và dược lý: Rễ củ chứa các dẫn chất anthraglucosid với tỷ lệ khoảng 1,7% (chủ yếu là emodin, chrysophanol, rhein, physcion, questin), hợp chất stilben glycosid (2,3,5,4'-tetrahydroxystilben-2-O-β-D-glucosid), phospholipid (lecithin chiếm 3,49% ở dạng thô và 1,82% sau chế biến), tinh bột (45,2%), chất đạm (1,1%) và chất vô cơ (4,5%). Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra cao chiết có tác dụng chống oxy hóa mạnh, hạ cholesterol và triglycerid huyết thanh, bảo vệ tế bào gan trước độc chất CCl4, chống viêm mạn tính và ức chế sự xâm nhiễm của virus SARS-CoV nhờ cản trở tương tác protein S với receptor ACE2 (với IC50 của cao chiết đạt 1–10 µg/ml và của emodin là 50 µM).
• Khảo sát chế phẩm và kỹ thuật bào chế: Tổng hợp một số sản phẩm trên thị trường như Viên nang Domesco (chứa 500 mg cao chiết tỷ lệ 4:1), Trà túi lọc Long Thuận, Cao Bình Minh, Dầu gội D'Vi Beauty. Phân tích chi tiết quy trình chiết xuất (ngâm lạnh, hầm, hãm, sắc, ngấm kiệt), các giai đoạn sản xuất viên nén (tạo hạt ướt, hạt khô, dập thẳng) và các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng (độ rã, độ đồng đều khối lượng, độ hòa tan) theo DĐVN IV.

Chương 2 (hoặc Mục 3). Phương pháp nghiên cứu

Trình bày toàn bộ thiết kế thực nghiệm và quy trình thao tác chuẩn bị nguyên liệu, tạo cao khô và dập viên:

• Quy trình chiết xuất tạo cao khô: Sử dụng 200 g bột dược liệu thô, làm ẩm trong becher bằng dung môi ethanol 40% trong 1 giờ. Chuyển dược liệu vào bình ngấm kiệt, ngâm lạnh 24 giờ rồi tiến hành rút dịch chiết với tốc độ 1–3 ml/phút, liên tục bổ sung dung môi với tổng thể tích gấp 9 lần khối lượng dược liệu. Dịch chiết thu được đem cô cách thủy ở nhiệt độ không quá 70°C đến khi thu được 70 g cao đặc sệt.
• Khảo sát tá dược tạo cao khô: Khảo sát 9 mẫu phối hợp giữa 6 g cao đặc với 3 loại tá dược (Lactose, Tinh bột lúa mì, Tinh bột bắp) ở 3 mức tỷ lệ khối lượng (30% tương ứng 1,8 g; 40% tương ứng 2,4 g; 50% tương ứng 3,0 g). Hỗn hợp được nhào thành khối dẻo, chia nhỏ và sấy ở 60°C trong 48 giờ trước khi đo độ ẩm và kiểm tra SKLM.
• Thiết kế công thức và dập viên nén: Cỡ lô thực nghiệm gồm 2000 viên, khảo sát 3 công thức dập thẳng với hàm lượng cao khô cố định 70,0%:
  • Công thức 1: Cao khô 70,0%, Avicel 101 (25,0%), Sodium starch glycolat - DST (2,0%), Aerosil (1,0%), Magnesi stearat (1,0%), Talc (1,0%).
  • Công thức 2: Cao khô 70,0%, Avicel 101 (19,0%), DST (8,0%), Aerosil (1,0%), Magnesi stearat (1,0%), Talc (1,0%).
  • Công thức 3: Cao khô 70,0%, Avicel 101 (22,0%), DST (5,0%), Aerosil (1,0%), Magnesi stearat (1,0%), Talc (1,0%).
• Quy trình phối trộn: Bột cao khô được nghiền mịn và rây trộn cùng Aerosil trong 5 phút tạo Cốm A; tá dược dính Avicel 101 trộn cùng tá dược rã DST trong 5 phút tạo Cốm B; sau đó phối trộn đồng đều Cốm A, Cốm B với hệ tá dược trơn (Talc, Magnesi stearat) để thu Bột hoàn tất phục vụ dập viên.

Chương 3 (hoặc Mục 4). Kết quả và bàn luận

Trình bày các dữ liệu thực nghiệm thu được từ quá trình định lượng chất chiết, lựa chọn điều kiện tạo cao và bào chế viên:

• Hàm lượng chất chiết được: Kết quả phân tích dịch chiết bằng phương pháp hồi lưu cách thủy cho thấy rễ củ Hà thủ ô đỏ đạt tiêu chuẩn DĐVN IV (quy định không thấp hơn 20% chất chiết được tính theo dược liệu khô). Dung môi ethanol 40% cho hiệu suất trích ly hoạt chất cao hơn rõ rệt so với ethanol 30%.
• Lựa chọn dung môi và tá dược: Qua đánh giá sắc ký lớp mỏng đối chiếu với vết mẫu chuẩn emodin, dung môi ethanol 40% thể hiện khả năng hòa tan chọn lọc và thu hồi hoạt chất tốt nhất so với nước và ethanol 20%. Đối với giai đoạn làm khô cao đặc, tinh bột bắp chứng minh khả năng hút ẩm vượt trội, tạo khối bột cao khô đồng nhất, tơi xốp, đạt tiêu chuẩn độ ẩm dưới 5% và không làm thay đổi các vết sắc ký đặc trưng của dược liệu ban đầu.
• Khảo sát dập viên: Hỗn hợp bột hoàn tất có độ trơn chảy tốt, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của phương pháp dập thẳng mà không cần qua giai đoạn tạo hạt ướt phức tạp.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã thu được các số liệu định lượng và kết quả thực nghiệm then chốt sau:

Chỉ tiêu khảo sát	Số lần thử	Kết quả từng lần	Giá trị trung bình	Đánh giá theo DĐVN IV
Phần trăm chất chiết (Ethanol 30%)	3	Lần 1: 22,2869% Lần 2: 23,5190% Lần 3: 24,1401%	23,3153%	Đạt yêu cầu (quy định ≥ 20,0%)
Phần trăm chất chiết (Ethanol 40%)	3	Lần 1: 27,3928% Lần 2: 26,9152% Lần 3: 27,8197%	27,3759%	Đạt hiệu suất cao hơn ethanol 30%

Quy trình kỹ thuật và thông số tối ưu được xác lập gồm:

1. Quy trình chiết xuất: Sử dụng phương pháp ngấm kiệt với dung môi ethanol 40%, tỷ lệ dung môi gấp 9 lần khối lượng dược liệu, tốc độ rút dịch chiết 1–3 ml/phút sau 24 giờ ngâm lạnh, cô cách thủy ở nhiệt độ ≤ 70°C.
2. Tá dược làm khô cao: Lựa chọn tinh bột bắp phối hợp cùng cao đặc để sấy ở 60°C, cho cao khô đạt độ ẩm quy định (< 5%) và bảo tồn nguyên vẹn các nhóm hoạt chất anthraglucosid.
3. Công thức dập thẳng viên nén: Xây dựng thành công công thức viên nén chứa 70,0% cao khô Hà thủ ô đỏ kết hợp tá dược dính/độn Avicel 101, tá dược siêu rã Sodium starch glycolat (DST), cùng hệ tá dược trơn chảy Aerosil (1,0%), Magnesi stearat (1,0%) và Talc (1,0%).

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc ứng dụng thành công kỹ thuật dập thẳng hiện đại vào nhóm cao chiết dược liệu có tính chất dính và dễ hút ẩm, giúp rút ngắn quy trình sản xuất (bỏ qua bước tạo hạt ướt và sấy cốm), tránh tác động kéo dài của nhiệt ẩm lên hoạt chất, tạo tiền đề chuyển đổi dạng bào chế cổ truyền sang dạng viên nén quy chuẩn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận các phạm vi và hạn chế thực tế trong quá trình triển khai:

• Thử nghiệm bào chế và đánh giá chỉ tiêu chất lượng được tiến hành ở quy mô phòng thí nghiệm nhỏ (cỡ lô nghiên cứu 2000 viên) trong khoảng thời gian từ tháng 3/2017 đến tháng 6/2017.
• Khóa luận mới tập trung vào khảo sát các thông số bào chế cơ bản (độ ẩm cao khô, bột hoàn tất, tính chất cảm quan, định tính sắc ký, độ đồng đều khối lượng và độ rã của viên nén), chưa tiến hành thử nghiệm độ ổn định dài hạn theo thời gian (tuổi thọ thuốc) cũng như các thử nghiệm đánh giá độ hòa tan chuyên sâu và sinh khả dụng in vivo trên động vật thực nghiệm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được mở rộng từ phạm vi đề tài:

• Nâng cấp cỡ lô sản xuất trên dây chuyền công nghiệp nhằm khảo sát độ trơn chảy và lực nén thực tế trên máy dập viên công suất lớn.
• Khảo sát độ hòa tan in vitro của hoạt chất chính (emodin, 2,3,5,4'-tetrahydroxystilben-2-O-β-D-glucosid) và theo dõi độ ổn định của viên nén trong các điều kiện bảo quản lão hóa cấp tốc và dài hạn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên ngành Dược học: Cung cấp tài liệu tra cứu thực hành về các phương pháp trích ly dược liệu, kỹ thuật điều chế cao thuốc đạt chuẩn DĐVN IV, cách vận hành bình ngấm kiệt và kỹ thuật phân tích sắc ký lớp mỏng (TLC).
• Cán bộ nghiên cứu và phát triển (R&D) tại các cơ sở sản xuất dược phẩm: Tham khảo trực tiếp công thức phối hợp hệ tá dược dập thẳng (Avicel 101, DST, Aerosil, Talc, Magnesi stearat) để ứng dụng xử lý các loại cao khô dược liệu có tính hút ẩm cao, giúp tối ưu hóa thời gian và chi phí sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

1. Khả năng chiết xuất hoạt chất của rễ củ Hà thủ ô đỏ bằng ethanol 40% chênh lệch như thế nào so với ethanol 30%?
Theo kết quả thực nghiệm, hàm lượng chất chiết được trung bình bằng dung môi ethanol 40% đạt 27,3759% (các lần đo lần lượt là 27,3928%, 26,9152%, 27,8197%), cao hơn đáng kể so với dung môi ethanol 30% theo DĐVN IV với mức trung bình 23,3153% (các lần đo là 22,2869%, 23,5190%, 24,1401%).

2. Tác giả đã lựa chọn loại tá dược nào để phối hợp tạo cao khô từ cao đặc Hà thủ ô đỏ?
Trong số 3 loại tá dược được khảo sát (Lactose, Tinh bột lúa mì, Tinh bột bắp) ở các tỷ lệ 30%, 40% và 50%, tinh bột bắp được lựa chọn làm tá dược tối ưu để phối hợp với cao đặc sấy ở 60°C nhờ đảm bảo độ ẩm cao khô dưới 5% và duy trì độ ổn định của hoạt chất trên sắc ký đồ.

3. Tỷ lệ các thành phần trong 3 công thức dập viên nén thử nghiệm được thiết kế như thế nào?
Cả 3 công thức đều giữ cố định 70,0% cao khô Hà thủ ô đỏ, 1,0% Aerosil, 1,0% Magnesi stearat và 1,0% Talc. Điểm khác biệt nằm ở tỷ lệ tá dược dính Avicel 101 và tá dược rã Sodium starch glycolat (DST): Công thức 1 gồm 25,0% Avicel và 2,0% DST; Công thức 2 gồm 19,0% Avicel và 8,0% DST; Công thức 3 gồm 22,0% Avicel và 5,0% DST.

4. Phương pháp sắc ký lớp mỏng (SKLM) trong nghiên cứu sử dụng hệ pha động và chất đối chiếu nào?
Phương pháp SKLM sử dụng bản mỏng Silica gel G (hoặc Silicagel F254 hoạt hóa ở 110°C trong 1 giờ), hệ dung môi khai triển gồm Ethylacetat – methanol – nước với tỷ lệ thể tích 100 : 17 : 13, dung dịch đối chiếu là emodin 0,1% pha trong ethanol 96% (hoặc dịch chiết bột Hà thủ ô đỏ chuẩn), phát hiện vết dưới ánh sáng tử ngoại bước sóng 365 nm và buồng hơi amoniac.

5. Vì sao nghiên cứu lựa chọn kỹ thuật dập thẳng thay vì phương pháp tạo hạt ướt truyền thống?
Kỹ thuật dập thẳng cho phép trộn trực tiếp bột cao khô với các tá dược độn, rã và trơn chảy có khả năng chịu nén tốt (như Avicel 101, Aerosil) rồi dập viên ngay mà không cần qua công đoạn nhào ẩm, xát hạt và sấy hạt kéo dài. Điều này giúp hạn chế tối đa sự tiếp xúc của các hoạt chất nhạy cảm trong cao khô với nhiệt độ và độ ẩm, đồng thời tiết kiệm thời gian và thiết bị sản xuất.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Bằng Văn Thái đã xây dựng thành công quy trình bào chế viên nén chứa cao khô Hà thủ ô đỏ trên quy mô phòng thí nghiệm. Nghiên cứu xác lập phương pháp ngấm kiệt với dung môi ethanol 40% là tối ưu để thu hồi hoạt chất, đồng thời lựa chọn tinh bột bắp làm tá dược tạo cao khô thích hợp. Dạng viên nén dập thẳng được bào chế đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật về độ ẩm, tính chất bột và định tính hoạt chất theo quy định Dược điển Việt Nam IV, góp phần hiện đại hóa dạng dùng của dược liệu truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Theo xu hướng chung hiện nay, con người ngày càng ưa dùng sản phẩm từthiên nhiên để chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ. Thuốc có nguồn gốc từ thiên nhiênngoài những ưu điểm như ít tác dụng phụ, rẻ tiền thì hiện nay là hướng phát triểncủa Công nghiệp Dược trong nước và cũng là xu hướng của thế giới. Bên cạnh sự phát triển của thuốc tổng hợp hóa dược thì thuốc có nguồn gốc từ dược liệu cũng có những phát triển đáng kể và chiếm được lòng tin của người sử dụng. Theo đánh giá của WHO thuốc có nguồn gốc tự nhiên được sử dụng ở những nước đang phát triển với con số 80 % dân số sử dụng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu, ở những nước phát triển thuốc thảo dược cũng được sử dụng rất phổ biến như là một biện pháp hỗ trợ và thay thế.

Việt Nam là một nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có thảm thực vật vô cùng phong phú và đa dạng, đã cung cấp hàng ngàn loại dược liệu quý đáp ứng cho nhu cầu phòng và chữa bệnh. Vì vậy vấn đề nghiên cứu cây cỏ làm thuốc luôn được nhiều nhà khoa học quan tâm(Lê Thị Ánh, 2007). Theo quan điểm của y học cổ truyền, Hà thủ ô đỏ có nhiều tác dụng quý như bổ huyết, điều hoà khí huyết, bổ gan thận, mạnh gân cốt, nhuận tràng,giúp ích cho sự tiêu hoá. Y học hiện đại còn phát hiện Hà thủ ô đỏ có tác dụng làm giảm lượng đường trong máu, có tác dụng tốt đối với các trường hợp suy nhược thần kinh và bệnh vềthần kinh, làm tăng hoạt động của tim làm tăng sự co bóp của ruột, có tác dụng chống viêm…Song song với hướng nghiên cứu sử dụng các dạng bào chế cổ truyền như thuốc sắc, rượu thuốc,ngành Y tế đã có chủ trương hiện đại hoá Y học cổ truyền trong đó có một nội dung quan trọng là nghiên cứu chuyển các dạng thuốccổ truyền thành các dạng thuốc hiện đại như viên nén, viên nang.

giúp gia tăng sự tiện lợi trong sử dụng, bảo quản thuốc và dễ dàng sản xuất ở quy mô công nghiệp (Đỗ Huy Bích và ctv, 2006), (Lê Thị Ánh, 2007). Để góp phần hiện đại hóa dạng bào chế thuốc Hà thủ ô đỏ, cùng với xu thế chung, đề tài "Nghiên cứu bào chế viên nén chứa cao Hà thủ ô đỏ(Polygonum multiflorum Thunb.,Polygonaceae)" được thực hiện với các nội dung: 1. Lựa chọn phương pháp chiết xuất và điều chế cao lỏng Hà thủ ô đỏ. Nghiên cứu, lựa chọn tá dược điều chế cao khô Hà thủ ô đỏ.

Bào chế viên nén chứa cao khôHà thủ ô đỏ. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. DƯỢC LIỆU – HÀ THỦ Ô ĐỎ Tên khoa học Polygonum multiflorum Thunb., Fallopia multiflora Thunb., họ Rau răm Polygonaceae. Tên Việt Nam: Dạ giao đằng, Giao đằng, Địa tinh, Dạ hợp, Má ỏn, Mằn năng ón (Tày), Khua lìn (Thái), Xạ ú sí (Dao), Mần đăng tua lình (Lào–Sầm Nưa).

Tên nước ngoài: Many – flowered knotweed, Multiflorous knotweed (Anh), Renouée multiflorée (Pháp) (Đỗ Huy Bích và ctv, 2006); (Đỗ Tất Lợi, 2013). Mô tả Cây Hà thủ ô đỏ còn có tên là giao đằng vì dây leo xoắn vào nhau, dạ hợp vì đêm quấn vào nhau. Tên khoa học Polygonum multiflorum(Polygonumlà có nhiều đốt, nhiều mắt,multiflorumlà nhiều hoa, vì cây có nhiều đốt, nhiều hoa) (Đỗ Tất Lợi, 2013). Dây leo bằng thân quấn, sống lâu năm.

Thân mềm, nhẵn, mọc xoắn vào nhau; mặt ngoài thân có màu xanh tía có những vân hoặc bì khổng, mặt thân nhẵn, không có lông. Rễ phình thành củ, màu nâu đỏ, củ nguyên có hình giống củ khoai lang. Lá mọc so le, hình mũi tên, gốc hình tim, đầu thuôn nhọn, dài 5 – 8 cm, rộng 3 – 4 cm, 3 – 5 gân xuất phát từ gốc lá, hai mặt nhẵn, mặt trên sẫm bóng; cuống dài khoảng 2 cm, phủ lông tơ; bẹ chìa mỏng, ngắn, có lông dài. Cụm hoa mọc ở kẽ lá hoặc đầu cành thành chùy phân nhánh, dài hơn lá; lá bắc ngắn; hoa nhỏ nhiều, màu trắng, nhị 8 với 3 nhị hơi dài hơn, thường dính vào gốc của bao hoa.Mùa hoa: Tháng 9 – 11.

Quả hình 3 cạnh, nhẵn bóng, nằm trong bao hoa mà 3 mảnh ngoài phát triển thành những cánh rộng. Mùa quả: Tháng12 – 2 (Đỗ Huy Bích và ctv, 2006).Toàncây Hà thủ ô đỏ 2 2. Phân bố, sinh thái Chi Fallopia Adans, gồm các loài là cây thân cỏ và dây leo nhỏ, phân bố rộng rãi ở vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới. Ở Việt Nam có một loài là cây Hà thủ ô đỏ.

Trên thế giới, Hà thủ ô đỏ có ở Trung Quốc, Bắc Lào, Nhật Bản và Ấn Độ. Ở Việt Nam, Hà thủ ô đỏ chỉ có ở một số tỉnh vùng núi cao (trên 1000 m) phía bắc. Cây mọc nhiều ở Hà Giang, Lai Châu, Lào Cai, Sơn La. Các tỉnh khác ít gặp hơn như Hòa Bình (Mai Châu, Đà Bắc); Thanh Hóa (Son Bá Mười); Nghệ An (Kỳ Sơn); Lạng Sơn (núi Mẫu Sơn); Cao Bằng (Bảo Lạc); Yên Bái (Mù Cang Chải).

Hà thủ ô đỏ là loài cây ưa khí hậu ẩm mát của vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới núi cao. Cây ưa sáng và có thể hơi chịu bóng. Nơi mọc tự nhiên thích hợp nhất là các quần hệ rừng núi đá vôi; độ cao tới 1700 m, nhiệt độ không khí trung bình năm khoảng dưới 20 oC. Hà thủ ô đỏ thường mọc ở đất ẩm, xốp, nhiều mùn, nhất là loại đất ở chân núi đá.

Tuy nhiên, khi cây được trồng ở đất đồi vùng trung du (trạm nghiên cứu dược liệu Vĩnh Phú cũ) hay trên đất đỏ bazan (trại cải tạo Đắc Trung – Đắc Lắc) đều phát triển tốt. Hà thủ ô đỏ ra hoa và quả nhiều hằng năm. Sau khi quả già, phần thân leo trên mặt đất tàn lụi, hạt giống phát tán ra xung quanh và sẽ nảy mầm vào mùa xuân – hè năm sau. Hà thủ ô đỏ có khả năng tái sinh vô tính khỏe.

Từ một đoạn dây đem vùi xuống đất hoặc các củ con, cùng với các đoạn rễ còn sót lại trong khi khai thác, đều có khả năng mọc thành cây mới. Nguồn dược liệu Hà thủ ô đỏ ở Việt Nam trước đây khá dồi dào. Qua hàng chục năm khai thác liên tục và bị tàn phá do nạn phá rừng làm nương rẫy, vùng phân bố tự nhiên của cây dần dần bị thu hẹp. Theo kết quả điều tra gần đây của Viện Dược Liệu (1997 –1999), Hà thủ ô đỏ còn có thể tiếp tục khai thác ở một số huyện thuộc tỉnh Hà Giang (Quảng Bạ, Đồng Vân, Mèo Vạc); Lai Châu (Sỉn Hồ, Tủa Chùa); Lào Cai (Than Uyên)…ước tính mỗi năm vài chục tấn Hà thủ ô đỏ đã đưa vào sách đỏ Việt Nam (1996) để bảo vệ (Đỗ Huy Bích và ctv, 2006).

Cách trồng Theo kinh nghiệm của nhân dân ở Sơn La, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hà thủ ô đỏ được trồng bằng củ có đường kính 3 – 5cm hoặc bằng dây bánh tẻ dài 30 – 40cm, không có sâu bệnh. Trồng bằng củ thì đặt củ theo hốc ở độ sâu 5 – 7cm, trồng bằng dây thì đánh rạch, đặt dây và lấp đất như cách trồng khoai lang, để 1/3 dây thò lên khỏi mặt đất. Củ và dây đều trồng với khoảng cách 30 – 35cm (nếu trồng 2 hàng thì khoảng cách 40 x 35cm).Tưới và giữ ẩm cho tới khi cây mọc. Đất đồi, gò, nương, các chân ruộng cao nhiều mùn, thoát nước, giữ ẩm rất tốt cho việc trồng Hà thủ ô đỏ.Đất cần cày bừa, đập nhỏ, lên luống cao 25 – 30cm, ruộng 40cm nếu trồng một hàng hoặc 70 – 80cm nếu trồng 2 hàng.

3 Là cây lấy củ, Hà thủ hô đỏ cần được bón nhiều phân, nên bón lót mỗi hecta 20 – 25 tấn phân chuồng, 200kg supe lân và 100kg kali. Khi cây mọc, làm giàn cho dây leo. Dùng tre, sặt cấm chéo cánh sẻ, cao 1,5 – 2m dọc theo luống. Hàng tháng làm cỏ, xới xáo cho đất tơi thoáng, kết hợp bón thúc.

Tốt nhất là dùng nước phân chuồng, nước giải pha loãng. Nếu cần, có thể tưới đạm pha với nồng độ 2 %, mỗi lần 25kg đạm/ha. Việc bón thúc tiến hành từ tháng 3 đến tháng 9 hàng năm, mỗi tháng thúc một lần. Hà thủ ô đỏ ít bị sâu bệnh.

Cần chú ý phòng trừ dế hại mầm non. Cây trồng sau 2 – 3 năm thì thu hoạch, để lâu quá, củ dễ bị thối. Năng suất trung bình đạt 1,5 – 2,5 tấn củ khô/ha(Đỗ Huy Bích và ctv, 2006). Bộ phận dùng Rễ củ thu hái vào mùa thu, đào về rửa sạch đất, bỏ rễ con.

Củ nhỏ để nguyên, củ to bổ đôi hoặc bổ tư, phơi hay sấy khô. Nếu đồ chín rồi phơi khô thì tốt hơn. Loại nguyên củ của Hà thủ ô đỏ có hình dáng hơi giống củ khoai lang, mặt ngoài có những chỗ lồi lõm đặc biệt, màu nâu đỏ(Đỗ Huy Bích và ctv, 2006). Củ Hà thủ ô đỏ 4 2.

Chế biến Hà thủ ô đỏ có thể được chế biến như sau: Rễ củ được rửa sạch, ngâm nước vo gạo trong 24 giờ, rửa nước lại một lần nữa. Cho dược liệu vào nồi, rồi cho nước đậu đen đến ngập với tỷ lệ 1 kg dược liệu và 100 g đậu đen và 2 lít nước. Nấu đến khi gần cạn, đảo luôn cho thuốc chín đều. Khi rễ củ đã mềm, lấy ra bỏ lõi.

Nếu còn nước đậu đen thì tẩm phơi cho hết. Đồ phơi như vậy được chín lần là tốt (cửu chưng, cửu sái). Khi dùng thái lát hoặc bào thành phiến mỏng. Dược điển đông y Trung Quốc 1963 lại quy định thái Hà thủ ô đỏ trộn với nước đậu đen và rượu cho vào thùng, đậy kín, đun cách thủy cho đến khi rễ củ hút hết nước tẩm, phơi khô(Đỗ Huy Bích và ctv, 2006).Hà thủ ô đỏ sau khi chế biến 2.

Thành phần hóa học Hà thủ ô đỏ đã được hai nhà nghiên cứu Nhật Bản nghiên cứu từ năm 1923 (Nhật Bản dược học tạp chí, 42: 144, 1923).Theo các tác giả, Hà thủ ô đỏ của Tứ Xuyên, Trung Quốc có các chất sau đây: Các chất anthraglucozit với tỷ lệ 1,7 % trong đó chủ yếu là chrysophanola, emodin và rhein. Ngoài ra còn có chất đạm 1,1 %, tinh bột 45,2 %, chất béo 3,10 %, chất vô cơ 4,5 %, các chất tan trong nước 26,40 %lecithin.Chúng ta đều biết rằng lecithin là một photphatit kết quả của sự kết hợp giữa axit glyxerophotphoric với một phân tử cholin và hai phân tử axid béo. 5 Lecithin thường được dùng trong những trường hợp thiếu dinh dưỡng, thần kinh suy nhược. Các anthraglucozit có tác dụng làm tăng sự bài tiết dịch tràng, xúc tiến sự co bóp của ruột giúp sự tiêu hóa và cải thiện dinh dưỡng (Đỗ Tất Lợi, 2013).