Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây bạc hà 1.1 Nguồn gốc Cây bạc hà được con người biết đến và sử dụng cách đây khoảng 2000 năm ở Tây Âu và Xibia (Chu Thị Thơm và ctv. Đây không chỉ là một loại rau gia VỊ mà từ rất lâu đã được biết đến như một loài thảo mộc. Tinh dầu bạc hà là một trong những dược liệu cô xưa nhất được ghi nhận trong các tài liệu cô của người Ai Cập, Hy Lạp và La Mã cách đây 1000 BC. Người La Mã, Do Thái, Ai Cập, Trung Quốc và Nhật Bản là những dân tộc đầu tiên biết sử dụng cây Bạc hà.2 Phân loại Hiện nay bạc hà được phân theo 2 nhóm lớn: Bạc hà Âu (bạc hà ngọt Mentha piperita L.) là kết quả của quá trình lai 3 loại khác nhau (Mentha sylves, Mentha rotundifolia, Mentha aquatica).
Bac hà Âu chứa 45 -70% hàm lượng mentola được trồng trên thé giới chủ yếu dé thu tinh dau. Bạc ha A (bạc hà Nhật Mentha arvensis L.) được trồng nhiều ở Nhật, Trung Quốc. Ở Nhật người ta trồng var. piperascen Holms, còn Trung Quốc trồng var.
Bạc ha A có chất lượng tinh dầu không cao, có mùi hắc, vị dang nhưng hàm lượng menthol lớn (70 - 92 %) nên thường được dùng dé lấy mentola. Hiện sản lượng tinh dầu và menthol lấy từ bạc hà Á là nguồn cung cấp chủ yếu cho toàn thế giới (Chu Thị Thơm và ctv.2 Đặc điểm thực vật học 1.1 Phân loại theo đặc điểm thực vật học Theo Phạm Hoàng Hộ (2003), cây bạc hà thuộc họ Lamiaceae, phân họ Menthoideae, giống Mentha Có 5 loài phô biến là: Mentha aquatica L. quatica (Hung lũ1) Mentha arvensis L. (Hung cay) Mentha spicata Spearmint Mentha x piperita L.2 Đặc điểm hình thái Ré Cấu tao từ than ngầm dưới dat, phân bố dưới lớp đất 30 - 40cm và phân nhánh như rễ phụ.
Từ các đốt ngầm mọc thân ký sinh. Thân ngầm không chứa tinh dầu, có thể sống qua mùa đông. Mùa xuân thân ngầm tiếp tục phát triển thành bộ rễ và cho cây bạc hà mới. Khi cây và rễ mới hình thành xong, thân ngầm cũ héo và chết.
Thân ngầm là đối tượng nhân giống và giữ cho ty lệ sống của cây tốt nhất (Chu Thị Thơm và ctv. Thân Bạc hà thuộc dạng thân thảo, tiết diện vuông gồm thân chính và cành cấp i Fl(Gee tạo thành bộ khung tán cho cây. Than chính cao 0,6 - 1,2 m, rỗng ruột khi già. Trên thân có đốt, mỗi đốt mọc 2 mầm đối xứng nhau và các rễ bất định.
Giữa hai đốt là các lóng có đốt dài ngắn tùy theo giống và điều kiện trồng. Sinh sản bằng phân nhánh ở phần gốc thân ngay trên hoặc sát dưới mặt đất. Thân chứa tinh dầu với hàm lượng thấp (Chu Thị Thơm và ctv. Lá đơn mọc đối chéo chữ thập, cuống lá ngắn, hình trứng màu xanh tham hoặc đỏ tím, xẻ răng cưa không đều, dài từ 4 - 8 cm, rộng 2 - 4 em.
Là cơ quan dinh dưỡng quan trọng nhất làm nhiệm vụ quang hợp, hô hấp, thoát hơi nước và mang tinh dau. Hai phía mặt lá là các túi tinh dầu. Mặt trên số lượng tinh dầu lớn hơn mặt dưới. Day là nguyên liệu chính dé chưng cắt tinh dau.
Trên lá có 2 loại lông: lông thắng, nhọn gồm 3 - 4 tế bào gọi là lông che chở (lông đa bào) và lông ngắn hơn, tù, có tinh dầu gọi là lông tiết tinh dầu (túi dầu). Cau tạo túi dau gồm 9 tế bào, một tế bào đáy còn 8 tế bào xếp tròn trên đáy tạo thành I khoảng trống. Khi chứa day tinh dầu thì có màng phủ căng va dễ dàng bị vỡ dưới tác động cơ giới do đó khi thu hoạch phải thu hoạch đúng lúc, tránh tác động bên ngoài để không làm giảm năng suất tinh dầu thu hoạch được. Hàm lượng tinh dầu trên lá tăng từ đầu đến cuống lá và từ mép lá vào giữa lá (Chu Thị Thơm và ctv.
Hoa Hoa bạc hà là hoa lưỡng tính, mọc thành chùm tập trung ở nách lá gần ngọn. Hoa nhỏ, mau trang, hong hoac tim hong. Canh hoa mau tim, hồng nhạt hay trang. Dai hinh chuông, mặt ngoài dai có lông bao phủ.
Mùa hoa vào tháng 6 - 10 (Chu Thi Thom. Hạt Hạt có màu nâu vàng, kích thước rất bé, trọng lượng 1000 hạt từ 0,06 - 0,07 g (Chu Thị Thom.3 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh 1.1 Nhiệt độ Cây thích hợp ở nhiệt độ từ 18 - 25°C, cây ra hoa va nụ khi 28 - 30°C. Nếu nhiệt độ cao (28 - 30°C) sẽ làm tan tỷ lệ tinh dầu và hàm lượng Mentol trong tinh dau. Nhiệt độ cao >30°C và gió nhiều sẽ làm giảm tỷ lệ tinh dau và chất lượng thay đồi.
Thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng của bạc hà từ 80 - 200 ngày, tùy thuộc vào nhiệt độ. Nếu nhiệt độ trung bình/ngày thấp, kết hợp với điều kiện ngày ngắn cây sẽ không ra hoa (mùa xuân). Nhiệt độ trung bình ngày đêm cao, cây nở hoa càng nhanh.2 Âm độ Độ âm trong đất thích hợp nhất đối với cây bạc hà là 80%. Suốt thời kỳ sinh trưởng, nếu độ âm cao bạc hà đạt tới năng suất chất xanh cực đại, nhưng hàm lượng tinh dau lại giảm.
Do đó trước khi thu hoạch 7 — 10 ngày cần làm giảm độ âm đất thấp hơn 50%. Điều này có tác dụng làm giảm lượng chất xanh đồng thời tăng tỷ lệ tinh dầu trong lá.3 Ánh sáng Bạc hà là cây ngày dai, ưa ánh sáng. Dé cây phát triển bình thường đòi hỏi thời gian chiếu sáng trong ngày phải từ 12 giờ trở lên. Thời gian chiếu sáng càng dài thì thời gian sinh trưởng càng ngắn và ngược lại.
Trong điều kiện ngày dai từ 14 — 16 giờ, cây sẽ chuyền từ sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh thực và ra hoa. Thời gian chiếu sáng từ 8 - 10 giờ, cây không thể chuyền từ sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh thực, năng suất chất xanh giảm, tỷ lệ thân ngầm tăng (Chu Thị Thơm và ctv.4 Dat dai Bạc ha ưa đất xốp, có thành phan cơ giới nhẹ, giàu dinh dưỡng, thoát va giữ nước tốt. Cây yêu cầu đất có độ pH = 6 - 7,5. Đất trước khi trồng cần cày bừa kĩ, bón phân đầy đủ nhất là đạm, lân.
Cần chú ý hàm lượng kali trong đất quá cao sẽ thúc đây quá trình oxy hóa khử làm giảm tích lũy tinh dầu, giảm năng suất.5 Dinh dưỡng Cây bạc hà cần một khối lượng lớn các chất dinh dưỡng ở dạng dễ tiêu, bởi có sé lượng lớn cây trên đơn vi diện tích, bộ phận khí sinh tang nhanh trong thoi gian sinh trưởng tương đối ngắn và bộ rễ phân bố nông trong lớp đất canh tác. Theo kết quả nghiên cứu của Tôpalốp và ctv., 1966 (trích dẫn bởi Trần Thu, 1966), sau khi mọc, trong cây bạc hà chứa N và K nhiều nhất, còn nguyên tố P ít nhất. 6 Trong các thời kỳ cuối, N và K đều giảm đi, mặc dù trong các thời kỳ này khối lượng hai chất đó cũng được hấp thụ tăng lên, nhưng khối lượng chất xanh tăng lên hơn nhiều. Chính vì vậy, yêu cầu về dinh dưỡng cho cây bạc hà trong suốt quá trình sinh trưởng hau như không thay đồi.4 Các thời kỳ sinh trưởng của cây bạc hà Bạc hà có 4 thời kỳ sinh trưởng - Thời kỳ mọc: quá trình mọc bắt đầu ở 10°C và kéo dai 10 - 15 ngày.
Thời kì này được xác định khi xuất hiện các cây mọc cho đến khi định rõ các hàng trồng. Độ âm đất trong thời kì này ảnh hưởng rất lớn đến tỷ lệ mọc của cây. Thiếu độ 4m nhiều, mầm không đâm thủng mặt dat dé mọc lên và làm cho bộ rễ không phát triển được. Điều này nói lên rằng cây bạc hà nên trồng vào mùa thu, sang xuân có đủ âm cây mọc được dé dang (Chu Thị Thom và ctv.
- _ Thời kỳ phân cành (45 - 55 ngày): nhờ bộ rễ của mình, cây mới mọc lên phát triển nhanh về chiều cao, sau đó các mầm nách lá phát triển thành các cành mới. Quá trình phân cành theo một trình tự: trước tiên là những mam ở đôi lá dưới gốc, vì thân chính tiếp tục phát triển, những cành càng lên gần ngọn càng ra muộn hơn và ngắn hơn, vì thế cây bạc hà có hình dạng tháp (Chu Thị Thơm và ctv. Đây là thời kì cây sinh trưởng mạnh, tăng nhanh khối lượng chất xanh và cả chất khô. Cung cấp không đủ độ am, dinh dưỡng, nhiệt độ và ánh sáng sẽ ảnh hưởng xấu đến quá trình phát triển và cuối cùng ảnh hưởng tới sản phẩm của cây bạc hà.
- - Thời kỳ làm nụ: thời kì này lá mới không hình thành nữa, thay vào đó ở các đỉnh sinh trưởng xuất hiện mầm của hoa tự bông. Thân và lá vẫn tiếp tục lớn lên về kích thước, trọng lượng và tỷ lệ tỉnh dầu cũng tăng lên. Thời kì này không quá 10 - 15 ngày.1 Nụ hoa bạc hà Thời kỳ nở hoa: hoa cành chính nở trước, tiếp theo là các hoa tự ở các cảnh theo thứ tự mà chúng sinh ra, hoa nở từ gốc lên ngọn. Khi hoa nở 50%, bạc hà có khối lượng chất xanh và hàm lượng tinh dầu cao nhất, bạc hà ngừng sinh trưởng.
Đây là thời điểm thích hợp nhất để thu hoạch, nếu thu hoạch muộn (100% hoa đã nở), lá đã rụng nhiều sẽ giảm năng suất và hàm lượng tinh dau.5 Kỹ thuật trồng 1.1 Làm đất Sau khi đã chọn được đất, đem phân vãi ra đều một lượt, mỗi hecta rãi từ 2,5 tan đến 4 tấn phân chuồng, 10 tan phân bùn; cày sâu 27 - 33 cm, bừa nhỏ và san bằng đất.2 Kỹ thuật trồng Theo Nguyễn Thị Thanh Bình (2004), kỹ thuật trồng gồm có: trồng bằng hạt, bằng thân ngầm, trồng bằng thân bò trên mặt đất, trồng bằng cành và trồng bằng cây con. - Trồng bang hạt: có thé gieo thang hay ươm rồi nhỏ cây đi trồng. - Trồng bằng thân ngầm: có thể trồng vào mùa đông và mùa xuân; ở miền Nam khí hậu am áp nên phan lớn là trồng vào mùa xuân (thang 3 - 4). Trước khi trồng nên chon những đoạn thân ngầm tốt, cắt thành đoạn từ 7 - 10 cm, cứ cách 23 - 33 cm thì đánh một rãnh, nếu trồng theo từng lỗ (hóc) thì cứ cách 23 - 27 em đào một lỗ sâu 7 cm, mỗi lỗ trồng 2 - 3 hom.
- Trồng bằng thân, cành: bạc hà thường được trồng vào tháng 6, 7. Người ta cắt những đoạn thân, cành bánh tẻ dé trồng. Thân bạc hà được cắt thành đoạn dài 10 cm và được đặt sâu xuống 2/3, khoảng cách trồng từ 5 - 7 cm, trồng xong phải che phủ dé giữ âm.