CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu về quả bơ Booth7 1. Nguồn gốc, phân bố Cây bơ (tên khoa học là Persea americana) là loài cây hai lá mầm, thuộc họ Long não (Lauraceae). Cây bơ có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới (Mexico, Guatemala và quần đảo Antilles).
Bơ có giá trị thương mại và được trồng ở vùng khí hậu nhiệt đới và Địa Trung Hải trên khắp thế giới. Bơ là cây thụ phấn chéo và thường được nhân giống thông qua ghép ngọn để duy trì nguồn giống chất lượng và giữ được những đặc tính tốt của cây mẹ [88]. Tại Mỹ, California và Florida là hai bang trồng bơ nhiều nhất. Do lượng tiêu thụ các sản phẩm từ bơ hàng đầu thế giới nên các nhà hoạch định chính sách Mỹ quyết định trồng loại cây này.
Năm 1920, chịu sức ép lớn từ giá cả, số lượng và chất lượng bơ nhập khẩu từ Cuba và các nước Nam Mỹ đã mở ra một thời đại mới cho giống bơ ngon. Krome - một chủ trang trại vùng Florida đã quyết định phải tạo một giống bơ mới cho thu hoạch vào mùa thu - đông cùng với sự trợ giúp của Will Booth. Họ đã tạo ra một giống bơ lai giữa giống Tây Ấn Độ và giống Guatemala, các giống này được đặt theo tên của Will Booth và đánh số từ 1 đến 8 [89]. Bơ Booth được du nhập vào Việt Nam từ những năm 1998 - 2002 do Viện cây ăn quả miền Nam hợp tác cùng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm Nghiệp Tây Nguyên (Viện Eakmat), ban đầu trồng thử nghiệm tại Kiên Giang, Bà Rịa Vũng Tàu (1998) sau đó đưa lên Tây Nguyên và Vùng Đông Nam Bộ (2000 - 2002).
Kết quả khảo nghiệm và đánh giá cho thấy; cây bơ Booth khá phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng tại Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh Tây Nguyên. Chất lượng thịt quả, năng suất thậm chí còn có phần nhỉnh hơn so với cây được trồng ở khu vực bản địa [89]. Đặc điểm, điều kiện sinh thái của bơ Booth7 1. Đặc điểm của quả bơ Bơ cho tỷ lệ thịt cao 70 - 75% phần thịt có màu vàng kem rất dẻo không có xơ, hạt khít với thịt rất dễ tách.
Khi bơ già vỏ có màu xanh sạm, vỏ dày, hình dạng quả có hình tròn trọng lượng trung bình của một quả là 350 g/quả. Mỗi quả có cuống riêng, tiện cho việc thu hoạch cũng như bảo quản xuất khẩu đi nơi khác. Với giống bơ Booth7, hạt có hình tròn tương đối lớn, vỏ lụa dày, khít với thịt quả nhưng dễ tách. Hạt được 2 lớp vỏ lụa bao bọc, gồm có hai tử diệp hình bán cầu.
5 Giữa hai tử diệp có phôi hạt nằm về phía cuống quả, và khi hạt nảy mầm, cây mầm sẽ mọc thẳng từ dưới lên theo trục thẳng đứng của hạt [88]. Hình ảnh bơ Booth7 sau thu hoạch 1. Mùa vụ và điều kiện sinh thái Trong các giống bơ Booth thì Booth7 thích hợp với khí hậu nhiệt đới nhất, có khả năng thích nghi cao, sinh trưởng khỏe mạnh. Cây phân tán rộng đem lại năng suất cao ổn định qua nhiều năm.
Ngoài ra, cây bơ còn là cây che bóng và chắn gió giúp điều hòa tiểu khí hậu trong vườn cà phê, hạn chế sự mất độ ẩm, giữ ổn định duy trì năng suất. Đây là mô hình trồng trọt đem lại hiệu quả kinh tế cao, được áp dụng phổ biến tại các tỉnh Tây Nguyên. Hoa cây bơ thuộc nhóm B, hoa đực thường tung phấn vào lúc 9 giờ sáng và hoa cái sẽ nhận phấn vào 3 giờ chiều. Trọng lượng của quả nặng từ 280 - 450 g/quả, cho năng suất trung bình từ 160 - 180 kg/cây ngang tầm với giống bơ chính vụ.
Thời gian thu hoạch khoảng từ tháng 9 đến tháng 11 [89]. Thành phần dinh dưỡng, lợi ích và một số sản phẩm chế biến từ quả bơ 1. Thành phần dinh dưỡng Bảng 1. Giá trị dinh dưỡng trên 100 g phần ăn được [84] Giá trị Giá trị STT Dinh dưỡng Đơn vị dinh STT Dinh dưỡng Đơn vị dinh dưỡng dưỡng 1 Năng lượng kcal 160 12 Niacin mg 1,738 2 Protein g 2,0 13 Pantothenic acid mg 1,389 3 Lipid g 14,66 14 Pyridoxine mg 0,257 4 Cholesterol mg 0 15 Vitamin - C mg 10 5 Carbohydrate g 8,53 16 Vitamin - E mg 2,07 6 Cellulose g 6,7 17 Vitamin - K µg 21 7 Calcium mg 12 18 Vitamin - A IU 146 8 Phosphorus mg 52 19 Vitamin - B1 mg 0,067 9 Iron mg 0,55 20 Riboflavin - B2 mg 0,13 10 Magnesium mg 29 21 Carotene - α µg 24 11 Folates µg 81 22 Carotene - ß µg 62 Qua bảng thành phần dinh dưỡng 1.1 cho thấy: Lipid: chiếm tỷ lệ lớn nhất 14,66%, thành phần chủ yếu là các acid béo như acid oleic, palmitoleic, acid linoleic… Các nghiên cứu cho thấy chế độ ăn giàu acid béo giúp giảm LDL (cholesterol xấu) do đó giúp ngăn ngừa bệnh động mạch vành cũng như nguy cơ đột quỵ [90].
Đặc biệt, bơ còn là một trong số ít các loại quả không chứa cholesterol. Protein: chiếm 2%, giàu năng lượng và cân đối về mặt dinh dưỡng. Carbohydrate: chiếm 8,53%, trong đó, hàm lượng đường dưới dạng glucose, fructose và galactose rất ít (68 g thịt quả chỉ chứa 0,5 g). Do hàm lượng đường thấp nên bơ được cho là có chỉ số đường huyết thấp thấp, có nghĩa là chúng không làm thay đổi nhiều lượng đường trong máu [90].
7 Hàm lượng chất xơ cao có nhiều lợi ích cho sức khỏe giúp lượng cholesterol trong máu thấp hơn và ngăn ngừa táo bón. Bên cạnh đó, bơ là nguồn cung cấp dồi dào acid folic, đây là một loại vitamin rất quan trọng và cần thiết đối với trẻ sơ sinh và phụ nữ có thai. Ngoài ra, quả bơ chứa rất nhiều vitamin và khoáng chất thiết yếu cho cơ thể như: B9, B1, vitamin C, B6, E, kali, canxi, magie,… cùng các hợp chất khác như carotenoid, chất chống oxy hóa [84]. Các sản phẩm chế biến từ quả bơ Trên thế giới, quả bơ được đánh giá cao và được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau như ăn quả tươi, chế biến nhiều món ăn ngon (salad, past bơ, nước sốt bơ, sushi,…), tinh chiết dầu ăn và đặc biệt bơ được sử dụng rất nhiều trong mỹ phẩm cho việc chăm sóc sắc đẹp.
Ở Mexico, bơ được chế biến thành nước sốt bơ Guacamole, ăn kèm với món bánh Tacos, là thực phẩm truyền thống, đặc trưng riêng của đất nước này [90]. Một số sản phẩm phổ biến từ quả bơ như: Dầu bơ là một trong những loại dầu có giá trị dinh dưỡng cao nhất, nó còn tốt cho sức khỏe hơn dầu oliu và dầu hướng dương. Dầu bơ giàu vitamin A, E, D cùng với các khoáng chất kali, phốtpho, lưu huỳnh và clo. Tinh dầu bơ còn được sử dụng trong ngành công nghiệp mỹ phẩm như: mặt nạ dưỡng da, son môi, kem ủ tóc, xà phòng,… [81].
Một dạng sản phẩm khác là bột bơ được tạo thành nhờ công nghệ sấy và màu sắc của sản phẩm tạo ra phần lớn do phương pháp sấy quyết định. Đây là sản phẩm được sử dụng phổ biến trên thế giới, tuy nhiên ở nước ta vẫn chưa được nhiều người biết đến. Một số sản phẩm từ quả bơ [92], [81] 8 1. Tình hình trồng và tiêu thụ quả bơ trên thế giới và ở Việt Nam 1.
Tình hình trồng trên thế giới và ở Việt Nam Theo thống kê của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), diện tích trồng bơ trên thế giới tăng liên tục từ 462,305 nghìn ha (năm 2012) đến 571,879 nghìn ha (năm 2016). Tổng sản lượng bơ trong những năm gần đây cũng không ngừng tăng theo. Năm 2012, sản lượng bơ là 4,405 triệu tấn và đến năm 2016, con số này lên đến 5,614 triệu tấn. Diện tích và sản lượng bơ trên thế giới tăng dần qua các năm từ 2012 đến 2016 được trình bày ở biểu đồ hình 1.
700 10 571;879 9 600 519;19 544;022 496;208 8 Sản lượng (triệu tấn) 462;305 Diện tích (nghìn ha) 500 7 5;293 5;614 6 400 5;037 4;405 4;632 5 300 4 200 3 2 100 1 0 0 2012 2013 2014 2015 2016 Năm Sản lượng (triệu tấn) Diện tích (nghìn ha) Hình 1. Diện tích và sản lượng bơ trên thế giới giai đoạn 2012 - 2016 [82] Tính đến năm 2016, Mexico chiếm gần 35% tổng sản lượng chung của thế giới, là nước dẫn đầu trong sản xuất bơ. Vị trí thứ hai thuộc về Cộng hòa Dominican - một quốc gia thuộc vùng 39Caribe với hơn 600. Các nước có sản lượng bơ dẫn đầu thế giới năm 2016 được thể hiện ở bảng 2.
Top 10 nước có sản lượng bơ lớn nhất thế giới trong năm 2016 [82] Vị thứ Nước Sản lượng (tấn) 1 Mexico 1.860 Ở Việt Nam, cây bơ được trồng chủ yếu ở Tây Nguyên và khu vực miền núi phía Bắc, ngoài ra một số tỉnh phía Nam hiện nay cũng trồng bơ nhưng diện tích không lớn. Đắk Lắk là vùng có diện tích trồng bơ lớn nhất vùng Tây Nguyên với 4.530 ha, tăng 222 ha so với năm 2017 và tăng khoảng gấp đôi so với năm 2016, nếu tính cả diện tích trồng xen trong vườn cà phê, thì tổng diện tích bơ lên đến 12. Tuy nhiên việc phát triển cây bơ trên địa bàn thời gian qua vẫn chủ yếu mang tính tự phát, chạy theo thị trường dẫn đến nguy cơ mất cân đối cung - cầu, gây thiệt hại cho người sản xuất [93]. Tình hình tiêu thụ quả bơ trên thế giới và ở Việt Nam Đứng đầu về xuất khẩu bơ năm 2016 là Mexico với 926,957 nghìn tấn chiếm 1/2 sản lượng và chính đất nước này là nguồn gốc lâu đời của cây bơ.
Tiếp đến là Hà Lan, Pê ru, Chi Lê, Tây Ban Nha,…và các nước khác được mô tả ở hình 1. Với nhiều nỗ lực Việt Nam đã có 2 tấn bơ xuất khẩu trong danh sách thống kê của FAOSTAT năm 2016 [82]. 10 Sản lượng bơ xuất khẩu của thế giới 2016 Các nước khác 13% Mỹ 3% Nam Phi 3% Tây Ban Nha 5% Mexico 48% Chile 8% Peru 10% Hà Lan 10% Hình 1. Tổng sản lượng bơ xuất khẩu trên thế giới năm 2016 [82] Tại Việt Nam, ở thị trường nội địa, quả bơ đang trong tình trạng “cung không đủ cầu”.
Ngay tại nhà vườn, các loại bơ đạt chuẩn giá từ 90. Thị trường tiêu thụ chủ yếu ở thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hà Nội,… và các siêu thị trong nước (Co.opMart, Metro, Fivimart, Vinmart). Tuy nhiên, sản phẩm theo đúng thị hiếu, nhu cầu của thị trường nước ngoài thì chưa nhiều.