Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng Và Ván Đè Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt

Bài viết phân tích ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng và thách thức trong việc chuyển dịch sang tiếng Việt, khám phá giá trị văn hóa sâu sắc.

• Tác giả: Phan Thị Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đình Phức
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu
• Đề tài: Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng Và Ván Đè Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.1.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.2.1. Lược sử phát triển ẩn dụ
• 1.2.2. Ẩn dụ theo quan điểm truyền thống
• 1.2.3. Thuyết tương tác (Interaction Theory)
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU
• 1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. BỐ CỤC LUẬN ÁN
• 2. ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.1. CÁC LOẠI ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.1.1. Ẩn dụ phóng hình âm thanh tự nhiên
• 2.1.2. Ẩn dụ phỏng hình cấu âm - thính giác
• 2.1.3. Ẩn dụ dựa phỏng hình đồng âm
• 2.2. PHẠM VI SỬ DỤNG VÀ VAI TRÒ CỦA ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.3. ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG TÊN RIÊNG
• 2.4. VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG SANG TIẾNG VIỆT
• 2.4.1. Sư lược về bản dịch Việt ngữ của nhóm Vũ Bội Hoàng
• 2.4.2. Các phương pháp dịch ẩn dụ ngữ âm trong bản dịch của Vũ Bội Hoàng
• 2.4.2.1. Phương pháp dịch ý
• 2.4.2.2. Phương pháp dịch ý thêm chú thích
• 2.4.2.3. Phương pháp trực dịch
• 2.4.2.4. Phương pháp trực dịch kết hợp bổ sung chú thích
• 2.4.2.5. Phương pháp trực dịch kết hợp dịch ý và bổ sung chú thích
• 5. CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 5.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 5.1.1. Các khái niệm NNHTN hữu quan
• 5.1.2. Ngữ nghĩa học tri nhận
• 5.1.3. Bốn nguyên lý tạo nghĩa của nghĩa học tri nhận
• 5.1.4. Ẩn dụ ý niệm
• 5.1.5. Cơ chế tạo nghĩa và tri nhận nghĩa của ẩn dụ
• 5.1.6. Mô hình ánh xạ (Mapping)
• 5.1.7. Mô hình Hội nhập ý niệm (Conceptual Blending)
• 5.1.8. Mối tương quan giữa ẩn dụ và hoán dụ dưới góc nhìn tri nhận luận
• 5.2. ẨN DỤ NGỮ ÂM
• 5.2.1. Các thuyết ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.2. Cơ sở hình thành ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.3. Cơ sở ngôn ngữ
• 5.2.4. Các loại ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.5. Quá trình tạo nghĩa ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.6. Ẩn dụ ngữ âm trong mối tương quan với ẩn dụ ý niệm
• 5.3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TÁC PHẨM HỒNG LÂU MỘNG
• 5.3.1. Khái quát nội dung tác phẩm
• 5.3.2. Ý nghĩa và giá trị Hồng lâu mộng
• 5.3.3. Cơ sở luận giải ý nghĩa ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng
• 5.3.3.1. Thân thế, cuộc đời tác giả, bối cảnh xã hội, bối cảnh lịch sử
• 5.3.3.2. Các cứ liệu bình chú Hồng lâu mộng
• 5.4. PHƯƠNG PHÁP DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM
• 5.4.1. Phương pháp trực dịch kết hợp phương pháp phỏng dịch và dịch nghĩa có chú thích
• 5.4.2. Phương pháp dịch trung thành có thêm chú thích
• 5.4.3. Phương pháp dịch ngữ nghĩa thêm chú thích
• 5.5. SO SÁNH DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG BẢN DỊCH CỦA VŨ BỘI HOÀNG VỚI CÁC BẢN DỊCH TIẾNG ANH
• 5.5.1. Bản dịch Anh ngữ của David Hawkes và của Yang Hsianyi
• 5.5.2. So sánh dịch ẩn dụ ngữ âm lừ mô phóng âm thanh trong bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh
• 5.5.3. So sánh dịch ẩn dụ ngữ âm trong tên riêng của bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng là một lĩnh vực mới mẻ và đầy tiềm năng. Tác phẩm này không chỉ nổi bật với nội dung sâu sắc mà còn với việc sử dụng ẩn dụ ngữ âm một cách tinh tế. Việc phân tích ẩn dụ ngữ âm giúp làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và ý nghĩa sâu xa của tác phẩm. Hơn nữa, nghiên cứu này còn mở ra hướng đi mới cho việc dịch thuật các tác phẩm văn học từ tiếng Hán sang tiếng Việt.

1.1. Khái Niệm Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Văn Học

Ẩn dụ ngữ âm là hiện tượng ngôn ngữ sử dụng âm thanh để tạo ra ý nghĩa mới. Trong văn học, ẩn dụ ngữ âm không chỉ là một phương tiện nghệ thuật mà còn là một công cụ để thể hiện cảm xúc và tư tưởng của nhân vật. Việc hiểu rõ khái niệm này sẽ giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về tác phẩm.

1.2. Vai Trò Của Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng

Trong Hồng Lâu Mộng, ẩn dụ ngữ âm đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình ảnh và cảm xúc. Tác giả đã khéo léo lồng ghép các yếu tố âm thanh vào trong ngôn ngữ, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho tác phẩm. Điều này không chỉ làm tăng tính nghệ thuật mà còn giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và cảm nhận nội dung.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Mặc dù nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng mang lại nhiều giá trị, nhưng cũng gặp không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định và phân loại các ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm. Hơn nữa, việc dịch các ẩn dụ này sang tiếng Việt cũng đòi hỏi sự tinh tế và hiểu biết sâu sắc về ngôn ngữ và văn hóa.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Phân Tích Ẩn Dụ

Việc phân tích ẩn dụ ngữ âm đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức vững về ngôn ngữ học và văn học. Nhiều ẩn dụ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này làm cho việc phân tích trở nên phức tạp hơn.

2.2. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt

Chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm từ tiếng Hán sang tiếng Việt không chỉ đơn thuần là việc dịch nghĩa mà còn phải giữ được âm điệu và cảm xúc của tác phẩm. Điều này đòi hỏi người dịch phải có khả năng sáng tạo và hiểu biết sâu sắc về cả hai ngôn ngữ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Để nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định và phân loại ẩn dụ mà còn giúp phân tích ý nghĩa và vai trò của chúng trong tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Ngữ Nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa là phương pháp cơ bản trong nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố ngữ nghĩa của ẩn dụ và cách chúng tương tác với nhau trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Phương Pháp So Sánh

Phương pháp so sánh giữa các ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng và các tác phẩm khác sẽ giúp làm rõ hơn đặc điểm và vai trò của chúng. Điều này cũng giúp người nghiên cứu nhận diện được những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa các tác giả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về ẩn dụ ngữ âm có thể giúp cải thiện chất lượng dịch thuật và nâng cao khả năng sáng tác văn học.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Dịch Thuật

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm giúp người dịch hiểu rõ hơn về cách sử dụng âm thanh trong ngôn ngữ, từ đó cải thiện chất lượng bản dịch. Việc này không chỉ giúp giữ nguyên ý nghĩa mà còn bảo tồn được vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm.

4.2. Nâng Cao Khả Năng Sáng Tác

Hiểu biết về ẩn dụ ngữ âm có thể giúp các tác giả trẻ phát triển phong cách viết của mình. Việc áp dụng ẩn dụ ngữ âm một cách sáng tạo sẽ làm cho tác phẩm trở nên độc đáo và thu hút hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được khai thác sâu hơn. Việc hiểu rõ về ẩn dụ ngữ âm không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật của tác phẩm mà còn mở ra hướng đi mới cho việc dịch thuật và nghiên cứu văn học.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Tương lai của nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều tác phẩm khác và áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại hơn.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu về ẩn dụ ngữ âm trong các tác phẩm văn học khác nhau. Việc này không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng lý thuyết mà còn góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học nói chung.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng và vấn đề chuyển dịch chúng sang tiếng Việt là luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu (mã số: 9222024), do nghiên cứu sinh Phan Thị Hà thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Đình Phức và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh. Luận án tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo hướng định tính, kết hợp khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận và lý luận dịch thuật để khảo sát các biểu thức ngữ âm mang tính biểu trưng trong tác phẩm văn học cổ điển Trung Quốc và bản dịch tiếng Việt.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định dựa trên bốn căn cứ khoa học cụ thể:

• Thứ nhất, trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ, hiện tượng ẩn dụ chủ yếu được xem xét ở bình diện tu từ hoặc bình diện tri nhận gắn với từ vựng và cú pháp, trong khi bình diện ngữ âm ít được quan tâm khảo sát một cách hệ thống. Từ khi nhà ngôn ngữ học Ivan Fónagy đưa ra thuật ngữ "ẩn dụ ngữ âm" (Phonetic Metaphor) vào năm 1999 trong công trình Why Iconicity, hiện tượng này bắt đầu được nghiên cứu ở một số ngôn ngữ như tiếng Anh, tiếng Trung Quốc, tiếng Hungary, tiếng Croatia. Tại Việt Nam, thuật ngữ ẩn dụ ngữ âm vẫn chưa được nghiên cứu chính danh trong các công trình ngôn ngữ học.
• Thứ hai, ngôn ngữ học tri nhận ra đời đã thay đổi quan niệm miêu tả ngôn ngữ biệt lập ("trong bản thân nó và vì bản thân nó" theo quan điểm của F. de Saussure), thiết lập mối quan hệ giữa ngôn ngữ với các quá trình tư duy, tâm lý và kinh nghiệm nghiệm thân của con người. Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm từ góc độ tri nhận luận giúp làm rõ cơ chế tạo nghĩa và quy trình xử lý thông tin ở cấp độ vỏ âm thanh.
• Thứ ba, hiện tượng đồng âm và cận âm là cơ sở ngữ âm hình thành ẩn dụ ngữ âm. Tiếng Hán và tiếng Việt đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập. Tiếng Hán có số lượng âm tiết hạn chế (khoảng 1.330 âm tiết) nên hiện tượng đồng âm xuất hiện với tần suất cao. Tiếng Việt có 21.096 âm tiết trên phương diện cấu tạo âm vị học, thực tế sử dụng khoảng 10.000 âm tiết (theo Lê Trung Hoa và Hồ Lê, 1995) và có khoảng 7.000 đơn vị từ vựng đồng âm (theo Từ điển đồng âm tiếng Việt, Hoàng Văn Hành chủ biên, 1997). Tiếng Việt tiếp nhận khối lượng lớn từ gốc Hán, tạo nên hiện tượng tương tác và xung đột vỏ âm thanh giữa các đơn vị ngôn ngữ khác nhau về nguồn gốc.
• Thứ tư, tiểu thuyết Hồng lâu mộng viết bằng văn Bạch thoại đã khai thác triệt để hiện tượng đồng âm và tượng thanh như một phương thức tạo nghĩa ẩn dụ đa tầng (tên nhân vật, địa danh, vật phẩm, thơ từ, câu đối, câu đố). Tuy nhiên, các công trình trước đây chưa khảo sát toàn diện hệ thống ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm này, đồng thời vấn đề chuyển dịch các ẩn dụ ngữ âm sang tiếng Việt vẫn chưa được nghiên cứu có hệ thống.

Mục đích nghiên cứu của luận án gồm:

• Làm rõ vai trò của các ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm Hồng lâu mộng cũng như khả năng ứng dụng của chúng trong sáng tác văn học nghệ thuật;
• Khảo sát các thủ pháp chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng từ tiếng Hán sang tiếng Việt, từ đó góp phần xây dựng quy trình dịch thuật đối với các văn bản văn học nghệ thuật sử dụng ẩn dụ ngữ âm.

Nhiệm vụ nghiên cứu được đánh số theo văn bản luận án gồm ba nhiệm vụ:

1. Hệ thống lại lý thuyết ẩn dụ ngữ âm từ khái niệm, phân loại đến cơ sở hình thành, cơ chế tạo nghĩa ẩn dụ ngữ âm (từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận).
2. Phân tích đặc điểm và vai trò của các ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng.
3. Xác định, đánh giá các phương pháp dịch ẩn dụ ngữ âm từ tiếng Hán sang tiếng Việt trong bản dịch Việt ngữ của nhóm dịch giả Vũ Bội Hoàng, có so sánh, đối chiếu với một số bản dịch tiếng Anh; đề xuất một số giải pháp gợi ý cho dịch giả khi chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm nhằm nâng cao chất lượng bản dịch về phương diện nội dung và nghệ thuật.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các ẩn dụ ngữ âm trong lớp từ phỏng thanh, từ đồng âm và từ cận âm trong văn bản Hồng lâu mộng; các phương pháp dịch ẩn dụ ngữ âm trong bản dịch tiếng Việt của nhóm tác giả Vũ Bội Hoàng.
• Phạm vi tư liệu và ngữ liệu: Bản tiếng Trung Hồng lâu mộng bát hồi hiệu bản gồm 120 hồi của Tào Tuyết Cần và Cao Ngạc do Nhà xuất bản Văn học Nhân dân Bắc Kinh ấn hành năm 1958; bản dịch Việt ngữ gồm 3 tập của nhóm Vũ Bội Hoàng do Nhà xuất bản Văn học ấn hành (bản tái bản năm 1996). Luận án cũng đối chiếu với 2 bản dịch tiếng Anh: The Story of the Stone của David Hawkes & John Minford (1973–1986) và A Dream of Red Mansions của Yang Hsien-yi & Gladys Yang (1978).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại lịch sử nghiên cứu theo từng giai đoạn lý thuyết và từng nhóm vấn đề cụ thể:

Lược sử nghiên cứu ẩn dụ:

• Giai đoạn truyền thống: Khởi đầu từ Aristotle trong Rhetoric và Poetics (khoảng năm 335 TCN) đến giữa thế kỷ XX, ẩn dụ được nhìn nhận qua ba thuyết chính: thuyết so sánh (xem ẩn dụ là so sánh rút gọn, tiêu biểu có nhận định của Cornell Way, 1991), thuyết thay thế (Quintilian và Aristotle xem ẩn dụ là phương tiện trang trí ngôn từ), và thuyết tương tác (Interaction Theory). I.A. Richards (1936) và Max Black (1962) đặt nền tảng cho thuyết tương tác, khẳng định ẩn dụ diễn ra ở cấp độ câu thông qua sự tương tác ngữ nghĩa giữa biểu thức ẩn dụ và ngữ cảnh. Donald Davidson (1978) nhấn mạnh ẩn dụ kích hoạt quá trình tư duy, giúp nhận thức đối tượng này thông qua đối tượng khác.
• Giai đoạn tri nhận: George Lakoff và Mark Johnson (1980) công bố Metaphors We Live By, xác lập quan điểm ẩn dụ ý niệm: ẩn dụ là phương thức tư duy và công cụ tri nhận, vận hành theo cơ chế ánh xạ một chiều từ miền nguồn (source domain) cụ thể sang miền đích (target domain) trừu tượng dựa trên nền tảng kinh nghiệm nghiệm thân.

Nghiên cứu tính phỏng hình và ẩn dụ ngữ âm trên thế giới:

• Vấn đề mối quan hệ có lý do giữa âm thanh và ý nghĩa được nghiên cứu qua khái niệm tính phỏng hình (iconicity) bởi Roman Jakobson (1965), John Haiman (1980, 1983, 1985), Talmy Givón (1985), Paul Hopper & Elizabeth Traugott (2003), John Saeed (2003).
• Thuật ngữ "ẩn dụ ngữ âm" được Ivan Fónagy đưa ra năm 1999 trong bài báo Why Iconicity, xác định sự tương ứng giữa phương thức phát âm với sắc thái tình cảm và cử động cơ thể. Branko Vuletić (1980 trong Gramatika govora; 1997; 2003 trong Phonetic Metaphor) xây dựng nền móng cho thuyết ẩn dụ ngữ âm, định nghĩa đây là sự liên tưởng giữa các nội dung khác nhau thông qua sự tương đồng hoặc tương cận của cái biểu đạt.

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm tại Trung Quốc:

• Li Hong (2005) công bố bài viết Some Reflections on Phonetic Metaphors, vận dụng ngữ pháp tri nhận của Ronald Langacker và lý thuyết ẩn dụ tri nhận của Lakoff để xem ẩn dụ ngữ âm là đơn vị biểu trưng (symbolic unit), chia thành sáu loại: ẩn dụ kiểu đồng âm dị nghĩa, ẩn dụ trong yết hậu ngữ và câu đối, ẩn dụ đồng âm đồng tự dị nghĩa, nhại âm (parody), gieo vần ngữ âm, ẩn dụ ngữ âm trong văn hóa.
• Nghiên cứu lý thuyết tiếp theo gồm: Wei Wande và Yi Hui (2006) đối chiếu văn hóa Hán - Anh; Chen Jiahuang và Duan Cheng (2009, 2010) giải thích ẩn dụ ngữ âm qua thuyết tri nhận và chia thành ba loại; Liu Xiaoling và Zheng Hongping (2011) tiếp cận qua thuyết Quan yếu (Relevance Theory) với cơ chế minh chỉ - suy luận; Liu Fengxian (2015) phân tích cơ sở tâm lý và nguyên lý tiết kiệm; Jiang Taishan (2016) phân biệt ánh xạ ngữ âm với ẩn dụ ý niệm; Wang Huijuan (2016) bàn về chức năng hình ảnh của ngữ âm; Zhao Yong (2017) đề xuất cách gọi hoán dụ ngữ âm; Chen Minghong (2017) và Cheng Yige, Peng Chen, Huang Qun (2017) vận dụng lý thuyết Hội nhập ý niệm (Conceptual Blending Theory); Wang Yin (2007) phân loại thành bảy tiểu loại; Xin Chunhua (2011) phân chia theo mối quan hệ âm - nghĩa và cảm nhận âm thanh.
• Nghiên cứu ứng dụng tại Trung Quốc khảo sát ẩn dụ ngữ âm trên ngôn ngữ mạng (Li Limin 2009; Wu Zhihui 2010; Chen Yebei và Shen Meiying 2017), báo chí và thành ngữ (Zhang Lei 2009; Hu Zhongkun 2011), tiếng Nhật (Guo Xiumei 2012), quảng cáo (Wu Yiting 2010; Liu Zhiping 2013; Li Haitang 2012), giảng dạy ngoại ngữ (Chun Linluo 2014; Chen Minghong 2017), và nghệ thuật tấu hài tướng thanh.

Nghiên cứu liên quan tại Việt Nam:

• Hướng biểu tượng ngữ âm: Cao Xuân Hạo (1963) phân tích từ mô phỏng; Đỗ Hữu Châu (1997) khẳng định đặc tính vật lý của âm thanh phục vụ cho nghĩa; Cù Đình Tú (1983) xác lập 21 khuôn ngữ âm - ngữ nghĩa tạo biểu tượng ngữ âm; Nguyễn Thị Hai (1986), Phi Tuyết Hinh (1990, 1998), Nguyễn Quang Minh Triết (2009) nghiên cứu nghĩa biểu trưng khuôn vần từ láy; Đinh Trọng Lạc (2012) phân tích 4 phương tiện ngữ âm và 7 biện pháp tu từ ngữ âm; Nguyễn Thái Hòa (2006) khảo sát các biện pháp tu từ ngữ âm trong từ điển chuyên ngành.
• Hướng chơi chữ đồng âm: Lãng Nhân (1970) trong Chơi chữ khảo sát 12 thể loại văn học; Lê Trung Hoa và Hồ Lê (1990, 2013) phân loại 14 loại hình chơi chữ; Triều Nguyên (2007) phân tích nghệ thuật chơi chữ theo nguồn gốc thuần Việt và Hán - Việt.

Nghiên cứu về Hồng lâu mộng và dịch thuật:

• Cứ liệu bình chú: Bản bình của Chi Nghiễn Trai (1754–1760) gồm khoảng 3.000 lời bình chú, sử dụng hài âm đồng âm để giải mã ý đồ tác giả; phái Sách Ẩn (Vương Mộng Nguyên, Thẩm Bình Am 1916; Thái Nguyên Bồi; Đặng Cuồng Ngôn 1919); phái Tân Hồng học khảo chứng tiểu sử (Hồ Thích 1921; Du Bình Bá 1923, 1954).
• Hài âm và ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng: Hướng tu từ học truyền thống có Li Fangyuan (1996), Kong Zhaoqi (2015), Xie Shuhe (2017), Li Han (2016); hướng tri nhận luận có Meng Xiaoxi (2006), Tan Shanyan và Huang Shuguang (2008), Li Han (2017), Cheng Yige, Peng Chen và Huangpan (2017).
• Vấn đề dịch thuật: Feng Qinghua (2008), Li Xiang (2001), Wang Jinbo và Wang Yan (2004), Wang Jing (2010), Chen Ying (2016), Chen Quanxian và Zhou Yunrui (2010), Zhang Yu (2011), Bao Shanshan (2016) khảo sát chiến lược dịch hài âm sang tiếng Anh và tiếng Duy Ngô Nhĩ dựa trên bản dịch của Hawkes và Yang.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn: Luận án xác định khoảng trống là chưa có công trình nào tại Việt Nam nghiên cứu chuyên biệt về tác phẩm Hồng lâu mộng dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận, đồng thời hệ thống ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm và thực tế chuyển dịch sang tiếng Việt qua bản dịch của nhóm Vũ Bội Hoàng chưa từng được khảo sát và đánh giá có hệ thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết phân tích của luận án dựa trên các luận điểm của ngôn ngữ học tri nhận và ngữ nghĩa học tri nhận:

• Khái niệm tri nhận và mô hình không gian tinh thần: Gilles Fauconnier (1985) xác định không gian tinh thần (mental spaces) là các cấu trúc nhận thức tạm thời được thiết lập khi con người tư duy và giao tiếp; Ronald Langacker đưa ra khái niệm vùng tri nhận (domain); Trần Văn Cơ phân chia ý niệm thành ba nhóm (nhóm ý niệm lịch sử - sự kiện - tổ chức, nhóm ý niệm địa danh học, và nhóm ý niệm đời sống tinh thần - cảm xúc).
• Bốn nguyên lý tạo nghĩa của ngữ nghĩa học tri nhận (theo Vyvyan Evans & Melanie Green, 2009; William Croft & D. Alan Cruse, 2004):
  1. Cấu trúc ý niệm được nhập thân hóa (kinh nghiệm cơ thể là nền tảng tri nhận);
  2. Cấu trúc ngữ nghĩa là cấu trúc ý niệm (ngôn ngữ biểu đạt ý niệm trong tâm trí);
  3. Biểu hiện nghĩa có tính bách khoa (nghĩa quy ước là điểm truy cập vào kho kiến thức nền);
  4. Quá trình tạo nghĩa là quá trình ý niệm hóa (tạo nghĩa năng động thông qua ngữ cảnh và suy luận).
• Cơ chế tạo nghĩa của ẩn dụ: Mô hình ánh xạ hai miền (Mapping) của George Lakoff & Mark Johnson; Mô hình Hội nhập ý niệm (Conceptual Blending Theory) của Gilles Fauconnier & Mark Turner (2002) với mạng bốn không gian (hai không gian đầu vào Input 1 và Input 2, không gian chung Generic Space, và không gian hội nhập Blended Space); Thuyết Quan yếu (Relevance Theory) giải thích quy trình giải mã ngữ dụng qua cặp thao tác minh chỉ - suy luận.

Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích định tính giữ vai trò chủ đạo, có bổ sung các dữ liệu thống kê định lượng làm cơ sở miêu tả.
• Phương pháp miêu tả: Dùng để phân loại cấu tạo, mô hình hóa các ẩn dụ ngữ âm và hệ thống hóa các kỹ thuật dịch thuật trong bản dịch Việt ngữ.
• Phương pháp phân tích: Phân tích ngữ nghĩa, phân tích thành tố biểu trưng và ý nghĩa văn hóa - lịch sử hàm ẩn.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối chiếu giữa văn bản nguyên tác tiếng Hán với bản dịch tiếng Việt của Vũ Bội Hoàng, kết hợp đối sánh diện mạo dịch thuật với 2 bản dịch tiếng Anh của David Hawkes và Yang Hsien-yi.
• Năm thủ pháp nghiên cứu bổ trợ:
  1. Thủ pháp nghiên cứu tư liệu (sách giáo trình, từ điển, công trình lý thuyết và khảo cứu Hồng học);
  2. Thủ pháp tổng hợp và chọn lọc ngữ liệu (thu thập các đơn vị ẩn dụ ngữ âm phù hợp tiêu chí);
  3. Thủ pháp phân loại (phân chia ẩn dụ ngữ âm và phương pháp dịch theo hệ thống tiêu chí nhất quán);
  4. Thủ pháp thống kê (xác định tần suất sử dụng và tỷ lệ các phương pháp dịch);
  5. Thủ pháp hệ thống hóa (sắp xếp dữ liệu theo trật tự logic phục vụ miêu tả).

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu:

• Nguyên tác tiếng Hán: Hồng lâu mộng bát hồi hiệu bản 120 hồi (Tào Tuyết Cần và Cao Ngạc, NXB Văn học Nhân dân Bắc Kinh, 1958).
• Bản dịch tiếng Việt: Hồng lâu mộng (bộ 3 tập, nhóm dịch giả Vũ Bội Hoàng, NXB Văn học, 1996).
• Cứ liệu bình chú và khảo chứng: Chi Nghiễn Trai trùng bình Thạch đầu ký (1754–1760); Chi Nghiễn Trai Hồng lâu mộng tập bình của Du Bình Bá (1954); Hồng lâu mộng chú bình của Mao Đức Bưu, Lưu Mậu Thần, Lưu Thịnh Xương (1981); luận án của Huang Shengtai (2011).
• Tư liệu đối sánh tiếng Anh: Bản dịch của David Hawkes & John Minford (1973–1986) và bản dịch của Yang Hsien-yi & Gladys Yang (1978).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 1 trình bày khung lý thuyết nền tảng gồm ngôn ngữ học tri nhận, lý thuyết ẩn dụ ngữ âm, bối cảnh văn bản học của tác phẩm Hồng lâu mộng và các lý thuyết dịch thuật liên quan:

• Hệ thống hóa các khái niệm ngôn ngữ học tri nhận: tri nhận, không gian tinh thần, vùng tri nhận, ý niệm, cấu trúc miền nguồn và miền đích. Phân tích bốn nguyên lý tạo nghĩa của ngữ nghĩa học tri nhận và cơ chế ánh xạ, hội nhập ý niệm (Hình 1: Mạng hội nhập ý niệm dạng cơ bản theo Fauconnier & Turner 2002; Hình 2: Ẩn dụ That surgeon is a butcher; Hình 3: Mạng hội nhập ý niệm ẩn dụ "Thật tốt khi về già").
• Phân tích cơ sở hình thành ẩn dụ ngữ âm: tính phỏng hình ngữ âm, đặc tính âm học - thính giác, hiện tượng từ đồng âm và cận âm, cơ sở tâm lý học và nguyên tắc tiết kiệm trong giao tiếp ngôn ngữ. Xác định quá trình tạo nghĩa của ẩn dụ ngữ âm theo mô hình hội nhập ý niệm qua sự kích hoạt vỏ âm thanh tương đồng.
• Trình bày bối cảnh ra đời của Hồng lâu mộng, thân thế Tào Tuyết Cần, bối cảnh lịch sử - xã hội thời Khang Hi - Ung Chính - Càn Long. Luận án phân tích hệ thống cứ liệu bình chú của Chi Nghiễn Trai như căn cứ giải mã nghĩa ẩn dụ ngữ âm.

Dưới đây là bảng trích dẫn một số trường hợp giải mã ẩn dụ ngữ âm do Chi Nghiễn Trai bình chú được tác giả tổng hợp trong luận án:

Hồi	Câu trong nguyên tác Hồng lâu mộng	Lời bình chú của Chi Nghiễn Trai	Ý nghĩa ẩn dụ ngữ âm giải mã
Hồi 1	Chỉ có một con gái, nhũ danh là Anh Liên	Tựa như nói ƯNG LÂN (yīng lián) vậy.	"Anh Liên" đồng âm với "Ưng Lân" (đáng thương).
Hồi 7	Người nói tên Hương Lăng.	Hương Lăng khởi từ chữ liên (sen), đại khái Anh Liên tức đáng thương; Hương Lăng có nghĩa tương liên (xiāng lián).	Đổi tên từ Anh Liên sang Hương Lăng hàm ý "thương nhau".
Hồi 1	Lúc nãy đi qua cửa trước, vì nhìn thấy ả đầu Kiều Hạnh đó đi mua chỉ.	Kiều Hạnh (âm đọc Jiāo Xìng) cũng như Kiểu hạnh (jiǎo xìng) vậy.	"Kiều Hạnh" đồng âm với "kiểu hạnh" (may mắn ngẫu nhiên).
Hồi 4	Cái người bị đánh này chính là con trai của một viên quan nhỏ trong vùng tên Phùng Uyên.	Phùng Uyên (Féng Yuān) tựa như nói phùng oan (féng yuān).	"Phùng Uyên" đồng âm với "phùng oan" (gặp phải oan khiên).
Hồi 5	Trà này tên gọi Thiên Hồng Nhất Khốc.	Thiên Hồng Nhất Khốc (qiān hóng yì kū) ẩn chữ khốc (kū).	Tên trà ẩn nghĩa "nghìn sắc hồng cùng khóc than".
Hồi 5	Nên tên là Vạn Diễm Đồng Bôi.	Vạn Diễm Đồng Bôi (wàn yàn tóng bēi) ẩn chữ bi (bēi).	Tên rượu đồng âm ẩn nghĩa "muôn vẻ đẹp cùng bi thương".

• Tổng quan lý thuyết dịch thuật: Khái quát định nghĩa về dịch, các phương pháp dịch cơ bản (dịch nghĩa đen/trực dịch, dịch nghĩa bóng/dịch ý, phỏng dịch, dịch ngữ nghĩa, dịch trung thành) và sự tương tác giữa hai hệ thống ngôn ngữ khi xử lý hiện tượng hài âm.

Chương 2: Ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng

Chương 2 phân loại và miêu tả hệ thống ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm theo cấu tạo và chức năng biểu đạt:

• Phân loại ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm thành ba loại hình:
  1. Ẩn dụ phỏng hình âm thanh tự nhiên;
  2. Ẩn dụ phỏng hình cấu âm - thính giác;
  3. Ẩn dụ phỏng hình đồng âm (bao gồm đồng âm hoàn toàn, cận âm, đồng âm dị tự, đồng âm đồng tự).
• Phạm vi sử dụng và vai trò của ẩn dụ ngữ âm:
  • Ẩn dụ ngữ âm trong từ mô phỏng âm thanh: Tác giả khảo sát các từ tượng thanh không chỉ mô tả tiếng động vật lý mà còn biểu trưng cho tâm trạng, tính cách và số phận nhân vật. Luận án xác lập mô hình ẩn dụ ÂM THANH LÀ TRẠNG THÁI NHÂN VẬT (Bảng 2 trong luận án).
  • Ẩn dụ ngữ âm trong tên riêng (họ tên nhân vật, địa danh, tên vật phẩm): Luận án chứng minh tên gọi trong tác phẩm đóng vai trò tóm lược số phận nhân vật và phản ánh hiện thực xã hội thông qua các bảng khảo sát chuyên biệt:
    • Bảng 3: Một số tên nhân vật biểu trưng sự kiện lịch sử (ví dụ: các nhân vật phản ánh biến cố triều đại);
    • Bảng 4: Tóm lược một số tên nhân vật biểu trưng thực trạng xã hội (Gia Hóa - Giả Hóa, Chân Sĩ Ẩn - Chân thị ẩn, Tiền Đoạt Lễ);
    • Bảng 5: Một số ẩn dụ trong tên Lâm Đại Ngọc (phân tích mối quan hệ hài âm giữa Đại Ngọc, đới ngọc, mộc thạch tiền minh);
    • Bảng 6: Một số tên nhân vật biểu trưng sự kiện/tình tiết câu chuyện (như Bốc Thế Nhân - Bất thị nhân, Thân Hoan - Lại hoan);
    • Bảng 7: Một số tên nhân vật biểu trưng công việc/nghề nghiệp của nhân vật (như tên các a hoàn, tiểu đồng, người hầu trong Giả phủ gắn với chức năng làm việc).

Chương 3: Vấn đề chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng sang tiếng Việt

Chương 3 khảo sát thực tế dịch thuật ẩn dụ ngữ âm trong bản dịch Việt ngữ của nhóm Vũ Bội Hoàng (1996) và đối sánh với hai bản dịch tiếng Anh:

• Khảo sát bản dịch của nhóm Vũ Bội Hoàng: Luận án phân tích tám phương pháp và kỹ thuật dịch được nhóm dịch giả áp dụng:
  1. Phương pháp dịch ý;
  2. Phương pháp dịch ý thêm chú thích;
  3. Phương pháp trực dịch;
  4. Phương pháp trực dịch kết hợp bổ sung chú thích;
  5. Phương pháp trực dịch kết hợp dịch ý và bổ sung chú thích;
  6. Phương pháp trực dịch kết hợp phương pháp phỏng dịch và dịch nghĩa có chú thích;
  7. Phương pháp dịch trung thành có thêm chú thích;
  8. Phương pháp dịch ngữ nghĩa thêm chú thích.
• Đánh giá tình hình dịch từ mô phỏng âm thanh và tên riêng:
  • Bảng 8: Tình hình dịch từ tượng thanh biểu trưng tính cách nhân vật (khảo sát cách xử lý từ tượng thanh sang các từ tượng thanh hoặc từ láy tiếng Việt tương đương);
  • Bảng 9: Tình hình dịch ẩn dụ ngữ âm trong nhóm tên riêng là ẩn dụ đồng âm đồng tự;
  • Tác giả chỉ ra ưu thế của tiếng Việt khi sử dụng hệ thống âm Hán - Việt để trực dịch tên riêng, giúp giữ nguyên âm tiết nhưng đòi hỏi phải bổ sung chú thích để độc giả nhận biết nghĩa hài âm hàm ẩn.
• Đối sánh bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh của David Hawkes và Yang Hsien-yi:
  • Bảng 10: Bảng đối sánh chiến lược dịch ẩn dụ ngữ âm trong từ mô phỏng âm thanh giữa bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh;
  • Bảng 11: So sánh phương pháp dịch ẩn dụ đồng âm hoàn toàn giữa bản dịch tiếng Việt và các bản dịch tiếng Anh;
  • Bảng 12: So sánh phương pháp dịch các ẩn dụ ngữ âm có chú thích;
  • Bảng 13: So sánh dịch ẩn dụ tương cận âm và đồng âm.
  • Phân tích đối sánh cho thấy: Hai dịch giả tiếng Anh Hawkes và Yang không có hệ thống từ Hán - Việt hỗ trợ nên buộc phải dịch nghĩa tên riêng sang tiếng Anh (phương pháp dịch ý/phỏng dịch) để truyền tải nghĩa biểu trưng, hoặc phiên âm bính âm (Pinyin) kèm chú thích cuối trang. Nhóm Vũ Bội Hoàng giữ nguyên âm Hán - Việt của tên riêng, duy trì tính nguyên bản của văn hóa Trung Hoa nhưng phụ thuộc lớn vào việc có chú thích giải nghĩa hài âm hay không.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa lý thuyết ẩn dụ ngữ âm trên nền tảng ngôn ngữ học tri nhận, làm rõ mối quan hệ giữa cấu trúc âm thanh và cấu trúc ý niệm thông qua mô hình hội nhập ý niệm (Conceptual Blending).
• Chứng minh ẩn dụ không chỉ tồn tại ở bình diện từ vựng, ngữ pháp mà hiện diện có quy luật ở bình diện ngữ âm, hình thành từ tính phỏng hình, hiện tượng đồng âm - cận âm và cơ chế tiết kiệm nhận thức.
• Xác lập khung miêu tả và phân loại ẩn dụ ngữ âm trong văn bản văn học cổ điển, làm rõ đặc trưng loại hình ngôn ngữ đơn lập của tiếng Hán trong mối quan hệ đối chiếu với tiếng Việt.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp luận cứ khoa học để giới thiệu và vận dụng thuật ngữ ẩn dụ ngữ âm vào nghiên cứu Việt ngữ học.
• Khảo sát toàn diện hệ thống ẩn dụ ngữ âm trong 120 hồi Hồng lâu mộng, giải mã các tầng nghĩa hàm ẩn trong tên nhân vật, địa danh, vật phẩm và từ mô phỏng âm thanh dựa trên cứ liệu lịch sử và bình chú Hồng học.
• Đánh giá hệ thống các phương pháp dịch ẩn dụ ngữ âm trong bản dịch tiếng Việt của nhóm Vũ Bội Hoàng, chỉ ra những ưu điểm khi khai thác vốn từ Hán - Việt và những điểm hạn chế khi thiếu chú thích ngữ cảnh.
• Cung cấp bảng dữ liệu đối sánh dịch thuật giữa tiếng Việt và tiếng Anh (bản dịch của Hawkes và Yang), làm cơ sở tham khảo cho công tác biên dịch văn học nghệ thuật và giảng dạy đối chiếu Hán - Việt.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Luận án đề xuất quy trình dịch ẩn dụ ngữ âm cho dịch giả gồm các bước: (1) Nhận diện tín hiệu ngữ âm và đối chiếu ngữ cảnh bách khoa; (2) Xác định miền đích và ý đồ hàm ẩn của tác giả nguyên tác; (3) Lựa chọn chiến lược dịch phù hợp (kết hợp trực dịch âm Hán - Việt với bổ sung chú thích ngữ nghĩa đối với tên riêng; lựa chọn từ tượng thanh tương đương trong tiếng Việt đối với từ mô phỏng âm thanh).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài theo công bố trong văn bản:

• Phạm vi khảo sát ngữ liệu giới hạn trong văn bản 120 hồi của bản in Hồng lâu mộng bát hồi hiệu bản (1958) và bản dịch tiếng Việt của nhóm Vũ Bội Hoàng (1996), đối chiếu với hai bản dịch tiếng Anh của Hawkes và Yang; luận án chưa mở rộng sang các bản dịch tiếng Việt khác xuất bản ở các thời điểm khác nhau.
• Đối tượng khảo sát tập trung chủ yếu vào ba nhóm phương tiện: từ mô phỏng âm thanh, từ đồng âm và từ cận âm trong tên riêng, chưa bao quát toàn bộ các hình thức lời thoại nhân vật, thơ phú, câu đố hay các yếu tố tu từ khác trong tác phẩm.
• Việc luận giải ý nghĩa ẩn dụ phụ thuộc vào các tài liệu bình chú lịch sử hiện có (đặc biệt là bản bình của Chi Nghiễn Trai và các công trình của Tân Hồng học), chưa thể bao quát hết các giả thuyết văn bản học mới phát hiện.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Ứng dụng mô hình ẩn dụ ngữ âm để nghiên cứu các tác phẩm văn học cổ điển khác của Trung Quốc hoặc các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam có sử dụng nghệ thuật chơi chữ, hài âm (như thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Truyện Kiều).
• Khảo sát hiện tượng ẩn dụ ngữ âm trong ngôn ngữ hiện đại: ngôn ngữ quảng cáo, truyền thông, tiêu đề báo chí và giao tiếp trên mạng xã hội tại Việt Nam.
• Nghiên cứu ứng dụng ẩn dụ ngữ âm trong phương pháp giảng dạy tiếng Trung Quốc cho người Việt Nam và giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Ngôn ngữ học tri nhận: Tham khảo khung lý thuyết hội nhập ý niệm áp dụng cho bình diện ngữ âm và quy trình phân tích ngữ liệu văn bản học.
• Giảng viên và sinh viên ngành Hán học, Trung Quốc học, Văn học phương Đông: Sử dụng nguồn ngữ liệu phân tích chi tiết về tên nhân vật, địa danh, vật phẩm trong Hồng lâu mộng để phục vụ giảng dạy tác phẩm.
• Dịch giả và người làm công tác biên dịch văn học: Tham khảo các phân tích thực nghiệm về tám phương pháp dịch, các bảng đối chiếu Hán - Việt - Anh và đề xuất giải pháp dịch tên riêng, từ tượng thanh mang ẩn dụ ngữ âm.

Các phần có giá trị tư liệu cao:

• Bảng tổng hợp các trường hợp giải mã ẩn dụ ngữ âm của Chi Nghiễn Trai (Bảng 1);
• Các bảng phân loại tên riêng biểu trưng cho sự kiện lịch sử, hiện thực xã hội, nghề nghiệp nhân vật (Bảng 3, Bảng 4, Bảng 6, Bảng 7);
• Hệ thống bảng đối sánh chiến lược dịch thuật giữa bản dịch của nhóm Vũ Bội Hoàng với hai bản dịch tiếng Anh của David Hawkes và Yang Hsien-yi (Bảng 10, Bảng 11, Bảng 12, Bảng 13).

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "ẩn dụ ngữ âm" (Phonetic Metaphor) được hình thành và tiếp nhận trong ngôn ngữ học như thế nào?

Thuật ngữ này được nhà ngôn ngữ học Ivan Fónagy đưa ra lần đầu tiên vào năm 1999 trong bài báo Why Iconicity nhằm chỉ mối tương quan có lý do giữa phương thức cấu âm và ý nghĩa biểu đạt. Sau đó, Branko Vuletić (2003) xây dựng thành chuyên luận Phonetic Metaphor. Tại Trung Quốc, Li Hong (2005) là người đầu tiên đưa khái niệm này vào nghiên cứu tiếng Hán trên cơ sở kết hợp lý thuyết ẩn dụ tri nhận của Lakoff và ngữ pháp tri nhận của Langacker, mở đầu cho chuỗi nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng tại Trung Quốc.

2. Hiện tượng đồng âm đóng vai trò gì trong việc tạo lập ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng?

Hiện tượng đồng âm và cận âm là cơ sở ngôn ngữ trực tiếp để hình thành ẩn dụ ngữ âm. Tiếng Hán có số lượng âm tiết hạn chế (khoảng 1.330 âm tiết) nên lượng từ đồng âm rất lớn. Trong Hồng lâu mộng, Tào Tuyết Cần đã khai thác đặc tính này để tạo nên cấu trúc nghĩa hai tầng: tầng nghĩa hiển minh trên mặt chữ và tầng nghĩa hàm ẩn thông qua vỏ âm thanh đồng âm hoặc cận âm (như Giả Hóa đồng âm với "giả hóa", Chân Sĩ Ẩn đồng âm với "sự thật bị giấu kín", Phùng Uyên đồng âm với "phùng oan").

3. Tác giả vận dụng lý thuyết nào để giải thích cơ chế tạo nghĩa của ẩn dụ ngữ âm?

Tác giả vận dụng lý thuyết Hội nhập ý niệm (Conceptual Blending Theory) của Gilles Fauconnier và Mark Turner (2002). Theo mô hình này, nghĩa của ẩn dụ ngữ âm không chỉ là sự ánh xạ một chiều giữa miền nguồn và miền đích, mà được tạo ra thông qua sự tích hợp mạng không gian tinh thần: các yếu tố ngữ âm từ không gian đầu vào 1 và ý niệm từ không gian đầu vào 2 được phóng chiếu có chọn lọc vào không gian hội nhập (Blended Space) để làm nảy sinh nghĩa mới mang tính cấu trúc và biểu cảm.

4. Bản dịch tiếng Việt của nhóm Vũ Bội Hoàng sử dụng những phương pháp chính nào khi dịch ẩn dụ ngữ âm?

Luận án chỉ ra nhóm Vũ Bội Hoàng đã sử dụng tám phương pháp/kỹ thuật dịch: dịch ý; dịch ý thêm chú thích; trực dịch; trực dịch kết hợp bổ sung chú thích; trực dịch kết hợp dịch ý và bổ sung chú thích; trực dịch kết hợp phỏng dịch và dịch nghĩa có chú thích; dịch trung thành có thêm chú thích; dịch ngữ nghĩa thêm chú thích. Đối với tên riêng, phương pháp chủ đạo là trực dịch theo âm Hán - Việt, kết hợp có chọn lọc với việc ghi chú thích giải nghĩa hài âm.

5. Điểm khác biệt căn bản giữa bản dịch tiếng Việt của Vũ Bội Hoàng và hai bản dịch tiếng Anh của Hawkes và Yang khi xử lý tên riêng là gì?

Nhóm Vũ Bội Hoàng tận dụng lợi thế tiếng Việt có lớp từ Hán - Việt tương ứng âm - chữ với tiếng Hán nên giữ nguyên hình thức ngữ âm Hán - Việt của tên riêng (như Chân Sĩ Ẩn, Giả Vũ Thôn), giữ được tính nguyên bản nhưng độc giả phải tự liên tưởng hoặc đọc chú thích mới hiểu nghĩa ẩn dụ. Ngược lại, hai bản dịch tiếng Anh của David Hawkes và Yang Hsien-yi không có hệ thống từ trung gian này nên thường phải dịch nghĩa tên gọi sang từ tiếng Anh tương đương để truyền tải nghĩa ngụ ý cho độc giả phương Tây, hoặc dùng phiên âm bính âm kèm chú thích.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Thị Hà là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống hiện tượng ẩn dụ ngữ âm trong kiệt tác văn học Hồng lâu mộng và sự chuyển dịch của chúng sang tiếng Việt trên cơ sở lý luận của ngôn ngữ học tri nhận. Bằng phương pháp phân tích định tính kết hợp đối sánh ngữ liệu Hán - Việt - Anh, tác giả đã làm rõ cơ chế tạo nghĩa của các ẩn dụ ngữ âm trong từ tượng thanh và tên riêng, đồng thời xác lập các mô hình biểu trưng ngữ âm gắn với bối cảnh lịch sử và bình chú Hồng học. Công trình đã đánh giá khách quan các kỹ thuật dịch thuật của nhóm dịch giả Vũ Bội Hoàng, chỉ ra ưu thế cũng như giới hạn của việc sử dụng âm Hán - Việt trong dịch thuật văn học cổ điển, từ đó đề xuất các giải pháp dịch thuật giàu tính ứng dụng thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho hàng loạt nghiên cứu ẩn dụ ngừ âm trong liếng Hán được tiến hành cà từ góc độ lý thuyết và thực liền ứng dụng, tiêu biểu có thê kề đến các nghiên cứu sau: 11 (1) Các nghiên cứu tù’ góc độ lý thuyết Bài viết Tìm hiẻu và phân tích án dụ ngừ âm (2006) của Wei Wande và Yi Hui [137] giới thiệu cơ chế tri nhận của ẩn dụ ngữ âm và tiến hành phân loại, đổi chiếu với tiếng Anh. nhằm tìm ra sự khác biệt văn hóa mà ẩn dụ ngữ âm đã thể hiện trong cả hai ngôn ngữ. Tác giá cho rằng, trong quá trình tri nhận ấn dụ ngữ âm. chúng ta phải dựa vào các phương pháp tri nhận phức tạp như tri giác, trí nhớ, sự tường tượng, nhận biết, suy nghĩ và suy luận, ngoài ra phần lớn còn phụ thuộc vào ngữ cánh.

Bài viết An dụ ngữ âm và sự giải mã ngừ dụng của nó (Phonetic Metaphor and Its Pragmatic Interpretation) (2009) của Chen Jiahuang, Duan Cheng [105] cho ràng, định nghĩa ẩn dụ ngừ âm Li Hong đưa ra còn rất mơ hồ, nên đã kết hợp quan diem cua LakoíT và Branko Vuletic giai thích ân dụ ngữ âm như sau: sự liên tưởng giữa những cái biêu đạt khác nhau với những cái được biêu đạt dựa vào những nét tương đồng thê hiện ở những thành phần ngữ âm giống nhau hoặc gần giồng. Nói cách khác, đó ỉà sự ánh xạ qua các miền ý niệm (a cross-domain mapping) trong hệ thống ý niệm ờ bình diện ngừ âm. Có thế thấy rằng, định nghĩa này là sự khăng định lại định nghĩa cúa Branko Vulctíc, có điều xem sự liên tương giữa những cái biểu đạt khác nhau nhờ vào sự tương đồng ngừ âm là ánh xạ theo cách hiêu cũa ngữ học tri nhận. Bài viết An dụ ngữ âm dưới góc nhìn của thuyết Quan yếu (2011) của Liu Xiaoling, Zheng Hongping 1125] cho ràng việc giải mã ẩn dụ ngừ âm phải được tiến hành trong ngữ cánh cụ thể, xem đó là một quá trình minh chi' (ostension) - suy luận (inference).

Trong đó, sự tương đồng ngữ ăm chính là những minh chi kích thích người đọc, người nghe liên tưởng, suy luận đến ý nghĩa hàm ẩn phía sau đó. Bài viểt Cơ sở lý thuyết tồn tại ấn dụ ờ hình diện ngữ ăm cúa Liu Fengxian (2015) [123] bàn về cơ sở hình thành ân dụ ngữ âm bao gồm tính hình hiệu ngôn ngừ, sự tương đồng ngừ âm, cơ sở tâm lý và nguyên lý tiết kiệm. Ngoài ra bài viết 1 Minh chỉ là sự gây chú ý của người đọc, người nghe bằng các hành vi trực quan (ostcnsive behavior) hay các kích thích trực quan (ostensive stimulus) đê kích thích người đọc, người nghe suy luận. 12 còn phân tích mối liên hệ giữa ấn dụ ngừ âm với ân dụ ở các bình diện khác nhau và mối liên hệ giữa hai miền của ấn dụ ngừ âm.

Bài viết Thử bàn về ẩn dụ ngữ âm của Jiang Taishan (2016) 1114] trên cơ sở lý thuyết ẩn dụ tri nhận đã phân tích sâu hơn về quan điểm ấn dụ ngữ âm mà Li Hong đưa ra. Tác gia cho rằng khái niệm ẩn dụ ngữ âm cùa Li Hong bao gồm hai hiện tượng ngôn ngừ khác biệt nhau, đó là hiện tượng một từ ngữ dùng hình thức tương đong ngữ âm, gieo van (hoặc láy vần) đẽ kích hoạt một từ vựng khác; hiện tượng thứ hai chi sự ánh xạ lien miền dựa vào đặc diem phát âm hoặc cam nhận âm thanh của lời nói. Bài viết cũng tìm ra điếm khác biệt giừa ấn dụ ngữ âm với ẩn dụ ý niệm, đó là, giữa hai mien cùa ánh xạ trong ẩn dụ ngừ âm không liên quan về mặt ý nghĩa mà chi dựa vào sự tương đồng ngữ âm Bàn về chức năng ân dụ của ngừ âm (2016) của Wang Huijuan 1135] đã chứng minh ngữ âm có chức năng ẩn dụ và thể hiện ở nhiều cấp độ ngữ âm, âm điệu, từ vựng và cả ngừ đoạn, đồng thời cho rằng; nguồn gốc ngôn ngữ mang tính ẩn dụ cúa âm thanh, chức năng ấn dụ của ngữ âm gắn liền với với hình ánh (image) và tính ân dụ của ngừ âm bắt nguồn từ tư duy có tinh thơ ca cúa văn hóa Trung Quốc. Như vậy chức năng ấn dụ của ngữ âm đều có nguồn gốc sâu xa từ ngôn ngữ học và phương thức tư duy.

Bài viết Bàn về ấn dụ ngữ âm cùa và Zhao Yong (2017) 11441 thông qua mổi liên hệ giữa các từ ngừ có liên quan về mặt ngữ âm với hình thái tu từ và mối quan hệ của tính hình hiệu với ấn dụ. tác giả cho ràng giữa miền nguồn và miền đích không có tính hình hiệu về mặt ngữ nghĩa mà sự ánh xạ liên miền xáy ra dựa trên tương đồng về ngừ âm. vì thế hiện tượng này nên gọi là hoán dụ ngừ âm và cho ràng cách gọi ấn dụ ngữ âm của tu từ ngữ âm là chưa đầy đủ. nên gọi là dùng tính hình hiệu và tính biểu trưng để giải thích tu từ ngữ âm sẽ thỏa đáng hơn.

Trong khi nhiều nghiên cứu ân dụ ngữ âm đều dùng thuyết Quan yếu đế luận giải ý nghĩa ẩn dụ ngữ âm, Chen Minghong (2017) [106] đã ứng dụng lý thuyết Hòa trộn ý niệm (Blending theory) phân lích cư chế tạo nghĩa vả luận giái ý nghía ân dụ âm, đồng thời tổng kết, hệ thống những nghiên cứu quan tâm đến vẩn đề giáng dạy ân dụ ngữ âm trong môn nghe trong hoạt động giảng dạy ngoại ngữ. 13 (2) về phân loại ẩn dụ ngũ âm Wang Yin (2007) [136] trên cơ sở phân loại cùa Li Hong đã tiến hành phân ấn dụ ngừ âm thành bảy tiểu loại: 1) ấn dụ đồng âm dị nghĩa; 2) ẩn dụ trong Yet hậu ngừ và câu đối; 3) ẩn dụ đồng àm đồng tự (chừ) dị nghĩa; 4) ẩn dụ đồng âm dị tự; 5 ) ẩn dụ láy âm đầu (láy phụ âm); 6) ẩn dụ trong từ lóng, từ ám chỉ; 7) ần dụ ngừ âm trong văn hóa dân gian. Cách phân loại này rất mở, có thể bao quát đượchầu hết hiện tượng ấn dụ ngữ âm. tuy nhiên phạm vi quá rộng lại liệt kê từ nhiều góc độ nên trùng hợp.

chồng chéo lẫn nhau. Chen Jiahuang, Duan Cheng (2009) [105] cho rằng sự phân loại của Li Hong có sự chồng chéo lẫn nhau, thực chất chi cẩn phân thành ba loại: ẩn dụ đồng âm dị nghía, an dụ đồng âm đồng tự dị nghĩa và ấn dụ nhại âm (parody). Trong bài viết So sánh đối chiếu liên văn hóa cùa ấn dụ ngừ âm giữa liếng Anh và tiếng Hán (2011) [139], Xin Chunhua căn cứ vào mổi tương quan giữa hai miền ý niệm là âm và nghĩa chia an dụ ngữ âm thành hai loại lớn là: ân dụ ngữ âm dựa vào mối quan hệ ngữ âm - ngừ nghĩa (xét ờ cấp độ từ) và ấn dụ ngữ âm dựa vào âm cảm - tức cảm nhận âm thanh (xét ờ cấp độ âm vị - hình vị). Nhìn chung, chúng tôi nhận thấy từ sau nghiên cứu đầu tiên cùa Li Hong, hàng năm ở Trung Quốc đều có các nghiên cứu lý thuyết ẩn dụ ngữ âm, đồng thời tập trung chù yếu ờ ba khía cạnh: 1) Cơ sở hình thành ẩn dụ ngừ âm (Wang Yin, Liu Fcngxiang, Zhao Yong, Wang Huijuan.); 2) Phân loại an dụ ngữ âm (Wang Yin, Chen Jiahuang, Duan Cheng, Xin Chuanhua, Li HaiTang, Liu Zhiping.); 3) Tim hiếu cơ chế tri nhận ân dụ ngừ âm.

Đối với cơ sở hình thành ân dụ ngữ âm, phần lớn các nghiên cứu đã xác định ân dụ ngữ âm được hình thành từ nguyên lý phóng hình của ngôn ngừ ờ bình diện ngừ âm, từ đồng âm và cơ sở tâm lý xuất phát từ nguyên tắc tiết kiệm trong giao tiếp ngôn ngữ. Điều này góp phần chứng minh ẩn dụ cũng tồn tại ờ bình diện ngữ âm chứ không chi có ở bình diện ngừ pháp hay từ vựng mà người ta thường gọi là ẩn dụ ngữ pháp và ấn dụ từ vựng. Tuy nhiên, các nghiên cứu này vẫn chí dừng lại ờ mức độ gợi ý chứ chưa bàn sâu về vấn đề này. Do đó đây cũng là một khoảng trống 14 để luận án tiếp tục bổ sung, củng cố thêm luận cứ.

chứng minh hiện tượng ẩn dụ ngừ âm ton tại trong ngôn ngữ là tất yếu. về phân loại ân dụ ngừ âm, các nghiên cứu ban đầu liệt kê đay đú những trường hợp được cho là ân dụ ngừ âm, tuy nhiên sự phân loại này không cùng góc độ và cấp độ nên chồng chéo nhau (Li Hong (2005) [118], Wang Yin (2007) [136]). Các nghiên cứu sau này đà tập tiling xem xét ân dụ ngữ âm ở góc độ ngôn ngừ học và tiến hành phân loại cụ thể và có trình tự rõ ràng hơn. Chẳng hạn, Chen Jiahuang và Duan Cheng (2010) [105] chia ẩn dụ ngữ âm thành ba loại là ấn dụ đồng âm dị nghĩa, ẩn dụ đồng âm đồng tự dị nghĩa và ẩn dụ do nhại lại âm (parody); Chen Chuanhua phân thành hai loại là ẩn dụ ngữ âm dựa vào cảm âm (cảm nhận âm thanh) và ẩn dụ ngừ âm dựa vào mối quan hệ âm và nghĩa.

Cách phân loại cúa Chen Chuanhua tương ứng vói cơ sớ hình thành an dụ ngừ âm. Đó là, ấn dụ dựa vào cám âm - tức tính hình hiệu ngừ âm và mối quan hệ âm - nghĩa là ẩn dụ ở cấp độ từ vựng. Các tác giả lập trung lìm hiếu cơ chế tri nhận ADNA đều lừ góc nhìn của thuyết quan yếu (Relavance Theory), trong đó nổi bật có Wei Wande và Yi Hui (2006) [137], Liu Xiaoling, Guo Hongping (2011) [125]. Họ cho ràng, việc sử dụng và luận giải ẩn dụ ngữ âm phải được tiến hành trong ngữ cảnh nhất định và cơ chế tri nhận nó là quá trình minh chi - suy luận.

Góc nhìn này làm rõ dược yếu tố ngừ dụng. Tuy nhiên, các nhà ngừ học tri nhận cho ràng, suy nghi và tư duy cùa con người vốn là một quá trình phức tạp, và ẩn dụ cũng chinh là một phương thức tư duy mà theo ngôn ngữ học tri nhận nó phái được phân tích là sự ánh xạ giữa các miền ý niệm và cơ sở luận giải ý nghĩa là kinh nghiệm luận, còn cơ chế tạo nghía là quá trình hội nhập ý niệm (Conceptual Blending) (xem Lakoff & Johnson (1980), Ungerer. Trên cơ sở này, Chen Minghong (2017) [106], Cheng Yige, Peng Chen, Huang Qun (2017) [109] đã ứng dụng lý thuyết Hội nhập ý niệm phân tích cư chế tạo nghĩa và luận giải ý nghĩa ân dụ âm.