Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng Và Ván Đè Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt

Bài viết phân tích ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng và thách thức trong việc chuyển dịch sang tiếng Việt, khám phá giá trị văn hóa sâu sắc.

• Tác giả: Phan Thị Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đình Phức
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu
• Đề tài: Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng Và Ván Đè Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƯỚC TRÌNH BÀY
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.1.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.2.1. Lược sử phát triển ẩn dụ
• 1.2.2. Ẩn dụ theo quan điểm truyền thống
• 1.2.3. Thuyết tương tác (Interaction Theory)
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU
• 1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. BỐ CỤC LUẬN ÁN
• 2. ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.1. CÁC LOẠI ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.1.1. Ẩn dụ phóng hình âm thanh tự nhiên
• 2.1.2. Ẩn dụ phỏng hình cấu âm - thính giác
• 2.1.3. Ẩn dụ dựa phỏng hình đồng âm
• 2.2. PHẠM VI SỬ DỤNG VÀ VAI TRÒ CỦA ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG
• 2.3. ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG TÊN RIÊNG
• 2.4. VẤN ĐỀ CHUYỂN DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG HỒNG LÂU MỘNG SANG TIẾNG VIỆT
• 2.4.1. Sư lược về bản dịch Việt ngữ của nhóm Vũ Bội Hoàng
• 2.4.2. Các phương pháp dịch ẩn dụ ngữ âm trong bản dịch của Vũ Bội Hoàng
• 2.4.2.1. Phương pháp dịch ý
• 2.4.2.2. Phương pháp dịch ý thêm chú thích
• 2.4.2.3. Phương pháp trực dịch
• 2.4.2.4. Phương pháp trực dịch kết hợp bổ sung chú thích
• 2.4.2.5. Phương pháp trực dịch kết hợp dịch ý và bổ sung chú thích
• 5. CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 5.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 5.1.1. Các khái niệm NNHTN hữu quan
• 5.1.2. Ngữ nghĩa học tri nhận
• 5.1.3. Bốn nguyên lý tạo nghĩa của nghĩa học tri nhận
• 5.1.4. Ẩn dụ ý niệm
• 5.1.5. Cơ chế tạo nghĩa và tri nhận nghĩa của ẩn dụ
• 5.1.6. Mô hình ánh xạ (Mapping)
• 5.1.7. Mô hình Hội nhập ý niệm (Conceptual Blending)
• 5.1.8. Mối tương quan giữa ẩn dụ và hoán dụ dưới góc nhìn tri nhận luận
• 5.2. ẨN DỤ NGỮ ÂM
• 5.2.1. Các thuyết ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.2. Cơ sở hình thành ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.3. Cơ sở ngôn ngữ
• 5.2.4. Các loại ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.5. Quá trình tạo nghĩa ẩn dụ ngữ âm
• 5.2.6. Ẩn dụ ngữ âm trong mối tương quan với ẩn dụ ý niệm
• 5.3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TÁC PHẨM HỒNG LÂU MỘNG
• 5.3.1. Khái quát nội dung tác phẩm
• 5.3.2. Ý nghĩa và giá trị Hồng lâu mộng
• 5.3.3. Cơ sở luận giải ý nghĩa ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng
• 5.3.3.1. Thân thế, cuộc đời tác giả, bối cảnh xã hội, bối cảnh lịch sử
• 5.3.3.2. Các cứ liệu bình chú Hồng lâu mộng
• 5.4. PHƯƠNG PHÁP DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM
• 5.4.1. Phương pháp trực dịch kết hợp phương pháp phỏng dịch và dịch nghĩa có chú thích
• 5.4.2. Phương pháp dịch trung thành có thêm chú thích
• 5.4.3. Phương pháp dịch ngữ nghĩa thêm chú thích
• 5.5. SO SÁNH DỊCH ẨN DỤ NGỮ ÂM TRONG BẢN DỊCH CỦA VŨ BỘI HOÀNG VỚI CÁC BẢN DỊCH TIẾNG ANH
• 5.5.1. Bản dịch Anh ngữ của David Hawkes và của Yang Hsianyi
• 5.5.2. So sánh dịch ẩn dụ ngữ âm lừ mô phóng âm thanh trong bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh
• 5.5.3. So sánh dịch ẩn dụ ngữ âm trong tên riêng của bản dịch tiếng Việt với các bản dịch tiếng Anh
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng là một lĩnh vực mới mẻ và đầy tiềm năng. Tác phẩm này không chỉ nổi bật với nội dung sâu sắc mà còn với việc sử dụng ẩn dụ ngữ âm một cách tinh tế. Việc phân tích ẩn dụ ngữ âm giúp làm rõ hơn giá trị nghệ thuật và ý nghĩa sâu xa của tác phẩm. Hơn nữa, nghiên cứu này còn mở ra hướng đi mới cho việc dịch thuật các tác phẩm văn học từ tiếng Hán sang tiếng Việt.

1.1. Khái Niệm Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Văn Học

Ẩn dụ ngữ âm là hiện tượng ngôn ngữ sử dụng âm thanh để tạo ra ý nghĩa mới. Trong văn học, ẩn dụ ngữ âm không chỉ là một phương tiện nghệ thuật mà còn là một công cụ để thể hiện cảm xúc và tư tưởng của nhân vật. Việc hiểu rõ khái niệm này sẽ giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về tác phẩm.

1.2. Vai Trò Của Ẩn Dụ Ngữ Âm Trong Hồng Lâu Mộng

Trong Hồng Lâu Mộng, ẩn dụ ngữ âm đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình ảnh và cảm xúc. Tác giả đã khéo léo lồng ghép các yếu tố âm thanh vào trong ngôn ngữ, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho tác phẩm. Điều này không chỉ làm tăng tính nghệ thuật mà còn giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và cảm nhận nội dung.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Mặc dù nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng mang lại nhiều giá trị, nhưng cũng gặp không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định và phân loại các ẩn dụ ngữ âm trong tác phẩm. Hơn nữa, việc dịch các ẩn dụ này sang tiếng Việt cũng đòi hỏi sự tinh tế và hiểu biết sâu sắc về ngôn ngữ và văn hóa.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Phân Tích Ẩn Dụ

Việc phân tích ẩn dụ ngữ âm đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức vững về ngôn ngữ học và văn học. Nhiều ẩn dụ có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này làm cho việc phân tích trở nên phức tạp hơn.

2.2. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Sang Tiếng Việt

Chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm từ tiếng Hán sang tiếng Việt không chỉ đơn thuần là việc dịch nghĩa mà còn phải giữ được âm điệu và cảm xúc của tác phẩm. Điều này đòi hỏi người dịch phải có khả năng sáng tạo và hiểu biết sâu sắc về cả hai ngôn ngữ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Để nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định và phân loại ẩn dụ mà còn giúp phân tích ý nghĩa và vai trò của chúng trong tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Ngữ Nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa là phương pháp cơ bản trong nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố ngữ nghĩa của ẩn dụ và cách chúng tương tác với nhau trong ngữ cảnh cụ thể.

3.2. Phương Pháp So Sánh

Phương pháp so sánh giữa các ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng và các tác phẩm khác sẽ giúp làm rõ hơn đặc điểm và vai trò của chúng. Điều này cũng giúp người nghiên cứu nhận diện được những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa các tác giả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về ẩn dụ ngữ âm có thể giúp cải thiện chất lượng dịch thuật và nâng cao khả năng sáng tác văn học.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Dịch Thuật

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm giúp người dịch hiểu rõ hơn về cách sử dụng âm thanh trong ngôn ngữ, từ đó cải thiện chất lượng bản dịch. Việc này không chỉ giúp giữ nguyên ý nghĩa mà còn bảo tồn được vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm.

4.2. Nâng Cao Khả Năng Sáng Tác

Hiểu biết về ẩn dụ ngữ âm có thể giúp các tác giả trẻ phát triển phong cách viết của mình. Việc áp dụng ẩn dụ ngữ âm một cách sáng tạo sẽ làm cho tác phẩm trở nên độc đáo và thu hút hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm trong Hồng Lâu Mộng là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được khai thác sâu hơn. Việc hiểu rõ về ẩn dụ ngữ âm không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật của tác phẩm mà còn mở ra hướng đi mới cho việc dịch thuật và nghiên cứu văn học.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ngữ Âm

Tương lai của nghiên cứu ẩn dụ ngữ âm hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều tác phẩm khác và áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại hơn.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu về ẩn dụ ngữ âm trong các tác phẩm văn học khác nhau. Việc này không chỉ giúp làm phong phú thêm kho tàng lý thuyết mà còn góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học nói chung.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Phan Thị Hà (2022) với đề tài "Ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng và vấn đề chuyển dịch chúng sang tiếng Việt" (chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, mã số 9222024, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh; Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đình Phức và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh) là công trình tiên phong khai phá bình diện ngữ âm học tri nhận tại Việt Nam. Trong suốt tiến trình lịch sử ngôn ngữ học, các lý thuyết ẩn dụ truyền thống từ Aristotle đến Ferdinand de Saussure chủ yếu đóng khung hiện tượng ẩn dụ ở cấp độ từ vựng, cú pháp hoặc ngữ nghĩa thuần túy, xem ngôn ngữ "trong bản thân nó và vì bản thân nó". Mặc dù Ivan Fónagy (1999) đã mở đường cho khái niệm ẩn dụ ngữ âm (Phonetic Metaphor) và Branko Vuletić (1980, 2003) đặt nền móng với thuyết ẩn dụ âm thanh (Sound Metaphor), khoảng trống học thuật về cơ chế tri nhận, mô hình tạo nghĩa và chuyển dịch liên ngôn ngữ của ẩn dụ ngữ âm vẫn tồn tại sâu sắc, đặc biệt là giữa hai ngôn ngữ đơn lập có mối quan hệ tiếp xúc văn hóa - lịch sử mật thiết như tiếng Hán và tiếng Việt.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được định vị qua sự thiếu vắng một khung lý thuyết tích hợp có khả năng giải mã cách thức các đơn vị ngữ âm (vỏ âm thanh, thanh điệu, hiện tượng đồng âm, cận âm, tượng thanh) tham gia vào quá trình ý niệm hóa và kiến tạo ngữ nghĩa nghệ thuật. Tại Trung Quốc, dù hiện tượng hài âm song quan trong tuyệt tác Hồng lâu mộng của Tào Tuyết Cần và Cao Ngạc đã được khảo sát qua hơn 3.000 lời bình chú của Chi Nghiễn Trai (1754–1760) cũng như các khảo cứu của Li Hong (2005) hay Wang Yin (2007), hầu hết công trình vẫn dừng lại ở miêu tả tu từ học cục bộ hoặc ngữ dụng học đơn lẻ. Tại Việt Nam, khái niệm ẩn dụ ngữ âm chưa từng được định danh và nghiên cứu hệ thống trong Việt ngữ học đối chiếu.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Cơ chế tạo nghĩa và phân loại của ẩn dụ ngữ âm trong văn bản văn học cổ điển Hồng lâu mộng được xác lập như thế nào dưới lăng kính ngôn ngữ học tri nhận?
• RQ2: Các tầng bậc ngữ âm (từ mô phỏng âm thanh, biểu tượng cấu âm - thính giác, hiện tượng phỏng hình đồng âm/cận âm) chi phối cấu trúc không gian tinh thần và chức năng biểu trưng nghệ thuật trong tác phẩm ra sao?
• RQ3: Bản dịch Việt ngữ của nhóm dịch giả Vũ Bội Hoàng (1996) đã xử lý các ẩn dụ ngữ âm này bằng những chiến lược dịch thuật nào, và đâu là mô hình chuyển dịch tối ưu khi đối sánh với các bản dịch tiếng Anh kinh điển của David Hawkes & John Minford (1973–1986) và Yang Hsien-yi & Gladys Yang (1978)?
• H1: Ẩn dụ ngữ âm không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay thao tác tu từ bề mặt, mà là quá trình ánh xạ liên miền (cross-domain mapping) dựa trên cơ sở tri nhận nghiệm thân (embodied cognition) và mạng hội nhập ý niệm (conceptual blending).
• H2: Độ chênh lệch giữa dung lượng âm tiết tiếng Hán (~1.330 âm tiết) và tiếng Việt (21.096 âm tiết lý thuyết, ~10.000 âm tiết thực tế, với hơn 7.000 từ vựng đồng âm) tạo ra ưu thế đặc thù nhưng cũng đặt ra rào cản chuyển mã nghiêm trọng khi Hán - Việt hóa các vỏ ngữ âm nguyên tác.
• H3: Một chiến lược dịch thuật đa tầng (kết hợp trực dịch, chuyển dịch ngữ nghĩa và bổ sung chú giải bách khoa) là điều kiện bắt buộc để bảo tồn trọn vẹn giá trị biểu trưng của ẩn dụ ngữ âm từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích.

Khung lý thuyết tổng thể của công trình tích hợp Thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - Lakoff & Johnson, 1980), Thuyết không gian tinh thần (Mental Spaces - Fauconnier, 1985) và Thuyết hội nhập ý niệm (Conceptual Blending Theory - Fauconnier & Turner, 2002), phối hợp cùng lý thuyết tính phỏng hình (Iconicity - Jakobson, 1965; Haiman, 1980) và thuyết quan yếu (Relevance Theory - Sperber & Wilson, 1986). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 120 hồi của Hồng lâu mộng (bản hiệu đính của NXB Văn học Nhân dân Bắc Kinh, 1958), xử lý hàng trăm trường hợp ẩn dụ ngữ âm trong hệ thống nhân vật, địa danh, thi từ, câu đối, từ tượng thanh và đối sánh với bản dịch 3 tập của Vũ Bội Hoàng (1996).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ trải qua hai bước chuyển mình mang tính hệ hình: từ tu từ học cổ điển đến ngôn ngữ học tri nhận hiện đại. Trong truyền thống tu từ học kéo dài hơn hai thiên niên kỷ bắt đầu từ Aristotle (335 TCN) với Rhetoric và Poetics, ẩn dụ bị giới hạn trong "Thuyết so sánh" (Comparison Theory) và "Thuyết thay thế" (Substitution Theory), bị xem như công cụ trang sức thuần túy cho ngôn từ. Giai đoạn chuyển tiếp xuất hiện khi I. A. Richards (1936) và Max Black (1962) đề xuất "Thuyết tương tác" (Interaction Theory), xác lập rằng bản chất của ẩn dụ nằm ở sự tương tác ngữ nghĩa ở cấp độ câu giữa tiêu điểm ẩn dụ và ngữ cảnh. Donald Davidson (1978) tiến gần hơn đến nhận thức luận khi khẳng định ẩn dụ không tạo ra ý nghĩa ẩn kín mà buộc tâm trí phải quan sát một đối tượng thông qua đối tượng khác.

Bước ngoặt giải thể hệ hình xảy ra khi George Lakoff và Mark Johnson (1980) xuất bản Metaphors We Live By, chứng minh ẩn dụ là công cụ tri nhận phổ quát, vận hành qua cơ chế ánh xạ một chiều từ miền nguồn (source domain) cụ thể sang miền đích (target domain) trừu tượng dựa trên trải nghiệm nghiệm thân. Về phương diện âm thanh, trường phái hình thức luận và ký hiệu học (Roman Jakobson, 1965; John Haiman, 1980, 1985; Cao Xuân Hạo, 1963) đã phá vỡ tiên đề về tính võ đoán tuyệt đối của ký hiệu ngôn ngữ bằng cách chứng minh tính phỏng hình (Iconicity) – sự tương đồng tự nhiên giữa hình thức âm thanh và ý niệm biểu đạt.

Cuộc tranh luận lý thuyết cốt lõi nổ ra quanh bản chất của sự liên kết âm - nghĩa:

1. Trường phái cấu trúc luận truyền thống (kế thừa Saussure) kiên quyết bảo vệ quan điểm âm thanh và ý nghĩa chỉ liên kết võ đoán theo quy ước xã hội, xem hiện tượng đồng âm là sự trùng hợp ngẫu nhiên.
2. Trường phái ngôn ngữ học tri nhận và phỏng hình luận (Ivan Fónagy, 1999; Branko Vuletić, 2003; Wang Yin, 2007) phản biện rằng ngữ âm sở hữu năng lực biểu trưng độc lập và có khả năng tham gia vào cấu trúc ý niệm hóa sâu xa của não bộ.

Tại Trung Quốc, các tranh luận giữa Li Hong (2005), Chen Jiahuang & Duan Cheng (2009), Jiang Taishan (2016), và Zhao Yong (2017) xoay quanh việc định danh hiện tượng này là "ẩn dụ ngữ âm" hay "hoán dụ ngữ âm". Li Hong và Wang Yin mở rộng khái niệm vào thành ngữ, yết hậu ngữ và cấu trúc đồng âm nhưng bị phê phán là phân loại chồng chéo; trong khi Chen Minghong (2017) và Cheng Yige et al. (2017) chuyển trọng tâm sang ứng dụng Thuyết hội nhập ý niệm (Blending Theory) để giải mã cơ chế tâm trí.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu tiên phong như Đỗ Hữu Châu (1997), Cù Đình Tú (1983, với 21 khuôn ngữ âm - ngữ nghĩa), Phi Tuyết Hinh (1990, 1998), Đinh Trọng Lạc (2012, với 4 phương tiện và 7 biện pháp tu từ ngữ âm), cùng các nghiên cứu về chơi chữ của Lê Trung Hoa & Hồ Lê (1990, 2013 với 14 loại hình) và Lãng Nhân (1970) đã khảo sát sâu sắc biểu tượng ngữ âm (sound symbolism). Tuy nhiên, các tác giả chưa tích hợp các phát hiện này vào hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận quốc tế.

[Tu từ học cổ điển]          [Ngôn ngữ học tri nhận]        [Nghiên cứu đối chiếu này]
Aristotle / Richards / Black  Lakoff / Fónagy / Vuletić     Tích hợp CBT & Iconicity
(So sánh, Thay thế, Cấp từ)   (Ánh xạ liên miền, Cảm âm)    (Hán - Việt / Dịch thuật đa tầng)

Luận án của Phan Thị Hà định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa ngữ âm học tri nhận và dịch thuật học đối chiếu. So với hai công trình quốc tế kinh điển nghiên cứu dịch thuật Hồng lâu mộng:

• Chuyên khảo của Feng Qinghua (2008) về nghệ thuật dịch tu từ Hồng lâu mộng chỉ tập trung thưởng thức văn học và so sánh định tính giữa Hawkes và Yang.
• Nghiên cứu của Huang Shengtai (2011) tại Thượng Hải chỉ giới hạn trong lớp từ mô phỏng âm thanh dịch sang tiếng Anh.

Công trình này tạo bước tiến đột phá bằng việc xây dựng ma trận phân tích đối sánh 3 chiều: nguyên tác Hán ngữ – bản dịch Anh ngữ (David Hawkes vs. Yang Hsien-yi) – bản dịch Việt ngữ (Vũ Bội Hoàng), từ đó làm sáng tỏ cơ chế tương thích văn tự và văn hóa giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và chuẩn hóa hệ thống lý thuyết ẩn dụ ngữ âm thông qua việc tích hợp đa lý thuyết, giải quyết triệt để sự mập mờ trong các định nghĩa trước đó của Li Hong (2005) và Branko Vuletić (2003). Đóng góp lý thuyết cụ thể gồm:

1. Xác lập bản thể luận của Ẩn dụ ngữ âm: Luận án chứng minh rằng ẩn dụ ngữ âm là một dạng thức ý niệm hóa độc lập, trong đó miền nguồn (vỏ ngữ âm, đặc trưng cấu âm, hiện tượng đồng âm/cận âm) kích hoạt và phóng chiếu lên miền đích (ý nghĩa trừu tượng, tính cách, số phận nhân vật, hiện thực xã hội).
2. Phát triển mô hình mạng hội nhập ý niệm 4 không gian (Four-Space Conceptual Blending Model) của Fauconnier & Turner (2002) vào bình diện ngữ âm:
   • Không gian đầu vào 1 (Input Space 1): Vỏ ngữ âm nguyên tác, hình thức văn tự hiển ngôn, ngữ nghĩa tường minh (nghĩa từ điển).
   • Không gian đầu vào 2 (Input Space 2): Hệ thống âm thanh đồng âm/cận âm, tri thức bách khoa, bối cảnh lịch sử - xã hội thời Thanh.
   • Không gian chung (Generic Space): Cấu trúc tương đồng ngữ âm học (đồng âm hoàn toàn, cận âm, điệp phụ âm đầu, tương đồng khuôn vần).
   • Không gian hội nhập (Blended Space): Sản sinh ý nghĩa mới mang tính biểu trưng nghệ thuật và dự báo số phận nhân vật mà từng không gian đơn lẻ không hàm chứa.
3. Luận giải mệnh đề chuyển đổi hệ hình (Paradigm shift): Chứng minh ngữ âm không chỉ là chất liệu ngoại vi chở nghĩa mà chính là động lực trực tiếp tham gia kiến tạo ngữ nghĩa chiều sâu (meaning construction).

+-----------------------------------------------------------------+
|                     Generic Space (Cấu trúc tương đồng ngữ âm)    |
+-----------------------------------------------------------------+
               /                                     \
              /                                       \
+---------------------------+             +---------------------------+
| Input Space 1: Ngữ âm gốc |             | Input Space 2: Âm đồng/cận|
| (Văn tự, Nghĩa hiển ngôn) |             | (Tri thức bách khoa/Lịch sử)|
+---------------------------+             +---------------------------+
              \                                       /
               \                                     /
+-----------------------------------------------------------------+
|   Blended Space: Ý nghĩa biểu trưng nghệ thuật / Dự báo số phận |
+-----------------------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ 4 lý thuyết nền tảng: (1) Thuyết ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson), (2) Thuyết hội nhập ý niệm (Fauconnier & Turner), (3) Thuyết cấu trúc ý niệm và ý nghĩa lược đồ (Leonard Talmy), và (4) Thuyết quan yếu trong dịch thuật (Sperber & Wilson; Gutt).

Luận án phân loại ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng thành 3 mô hình lớn với các điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng:

1. Ẩn dụ phỏng hình âm thanh tự nhiên (Iconic Natural Sound Metaphor): Vận hành ở cấp độ từ tượng thanh, mô phỏng tiếng động cơ học hoặc âm thanh tự nhiên để ánh xạ trạng thái tâm lý, tính cách nhân vật (ví dụ: mô hình ÂM THANH LÀ TRẠNG THÁI NHÂN VẬT).
2. Ẩn dụ phỏng hình cấu âm - thính giác (Articulatory-Auditory Metaphor): Khai thác đặc trưng âm học của nguyên âm, phụ âm, sự căng mở của khí quan phát âm để gợi mở cảm giác không gian, tâm lý (âm trầm gợi sự u uất, âm vang gợi sự cởi mở, uy quyền).
3. Ẩn dụ phỏng hình đồng âm và cận âm (Homophonic/Paraphonic Metaphor): Vận hành ở cấp độ từ vựng và tên riêng, chia thành:
   • Đồng âm dị tự dị nghĩa (cùng âm, khác chữ Hán, khác nghĩa).
   • Đồng âm đồng tự dị nghĩa (cùng âm, cùng chữ Hán, phát sinh đa tầng nghĩa).
   • Tương cận âm (gần âm, khác thanh điệu hoặc phụ âm đầu/vần).

Điều kiện biên: Quá trình giải mã ẩn dụ ngữ âm chỉ có hiệu lực khi người tiếp nhận kích hoạt đồng thời tri thức ngôn ngữ học (ngữ âm lịch sử Hán ngữ) và tri thức bách khoa về văn hóa, lịch sử gia tộc Tào Tuyết Cần.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận thực tại phê phán (Critical Realism) kết hợp tri nhận luận (Cognitivism), khẳng định cấu trúc ngôn ngữ phản ánh cấu trúc tâm trí và trải nghiệm nghiệm thân của con người trong bối cảnh xã hội cụ thể. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Design) lấy phân tích định tính chuyên sâu làm chủ đạo, được bổ trợ bằng kỹ thuật thống kê định lượng về tần suất phân bố ngữ âm và chiến lược dịch thuật.

Cấp độ thiết kế đa tầng (Multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích đặc tính âm vị, âm tiết, thanh điệu của từng đơn vị phỏng thanh và tên riêng.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát mối liên kết ngữ nghĩa giữa tên gọi và kết cấu cốt truyện, tính cách nhân vật trong 120 hồi.
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đối chiếu chuyển dịch liên ngôn ngữ và liên văn hóa giữa hệ thống Hán - Việt và hệ thống Hán - Anh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt:

• Tiêu chí chọn mẫu (Inclusion criteria): Tất cả các trường hợp từ tượng thanh, tên nhân vật, tên địa danh, kiến trúc, đồ vật, câu đối, câu đố trong 120 hồi Hồng lâu mộng có phát sinh nghĩa hàm ẩn dựa trên sự tương đồng ngữ âm đã được ghi nhận trong các tư liệu bình chú cổ điển uy tín (đặc biệt là 3.000 lời bình của Chi Nghiễn Trai) hoặc các công trình nghiên cứu Hồng học hiện đại.
• Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Các tên riêng thuần túy định danh không có mối liên hệ ngữ âm - ngữ nghĩa với diễn biến cốt truyện; các trường hợp đồng âm ngẫu nhiên không tạo ra không gian hội nhập ý niệm.
• Quy trình tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu văn bản Hồng lâu mộng bát hồi hiệu bản (1958) với Chi Nghiễn Trai trùng bình Thạch đầu ký (1754–1760) và Hồng lâu mộng chú bình của Mao Đức Bưu et al. (1981).
  • Tam giác đạc lý thuyết: Kết hợp đồng thời Ngữ nghĩa học tri nhận, Tu từ học và Lý thuyết dịch thuật tiếp nhận.
  • Tam giác đạc dịch bản: So sánh bản dịch tiếng Việt của Vũ Bội Hoàng (1996) với hai bản dịch tiếng Anh của David Hawkes & John Minford (1973–1986) và Yang Hsien-yi & Gladys Yang (1978).

Data và phân tích

Phân tích định lượng dựa trên việc lập bảng dữ liệu phân loại toàn diện:

• Hệ thống hóa hàng trăm đơn vị ẩn dụ ngữ âm phân bổ qua 120 hồi.
• Phân tích độ chênh lệch loại hình học: Tiếng Hán có số lượng âm tiết hạn chế (~1.330 âm tiết tính cả thanh điệu), dẫn đến áp lực đồng âm cực lớn, biến đồng âm thành phương thức tu từ cốt lõi. Ngược lại, tiếng Việt có 21.096 âm tiết tiềm năng, khoảng 10.000 âm tiết thực tế và hơn 7.000 từ vựng đồng âm (Hoàng Văn Hành et al., 1997), tạo ra một trường tương quan đối chiếu phức tạp khi chuyển dịch từ Hán sang Việt.
• Phân loại 6 phương pháp dịch thuật chính được nhóm Vũ Bội Hoàng sử dụng: (1) Dịch ý, (2) Dịch ý kèm chú thích, (3) Trực dịch, (4) Trực dịch kết hợp bổ sung chú thích, (5) Trực dịch kết hợp dịch ý và bổ sung chú thích, (6) Dịch ngữ nghĩa/trung thành có chú thích.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đạt được 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc nghệ thuật và dịch thuật học:

1. Hệ thống tên riêng là một mạng lưới dự báo định mệnh xây dựng trên ẩn dụ đồng âm hoàn toàn:
   • Luận án chứng minh Tào Tuyết Cần đã mã hóa toàn bộ chủ đề và bi kịch tác phẩm ngay từ hồi 1 thông qua thủ pháp đồng âm:
     • Nhân vật Anh Liên (英莲, âm Hán: yīng lián) đồng âm hoàn toàn với Ưng lân (应怜, yīng lián - đáng thương), sau đổi thành Hương Lăng (香菱, xiāng líng) gợi liên tưởng đến Tương liên (相怜, xiāng lián - thương nhau). Lời bình của Chi Nghiễn Trai khẳng định: "Đại khái 'Anh Liên' tức 'đáng thương' vậy".
     • Nhân vật tỳ nữ Kiều Hạnh (娇杏, jiāo xìng) đồng âm với Kiểu hạnh (侥幸, jiāo xìng - may mắn), phản ánh sự đổi đời từ kẻ hầu thành phu nhân.
     • Nhân vật Phùng Uyên (冯渊, féng yuān) đồng âm với Phùng oan (逢冤, féng yuān - gặp oan ức, bị đánh chết oan).
     • Bốn gia tộc lớn Giả - Sử - Vương - Tiết (贾 - 史 - 王 - 薛, jiǎ - shǐ - wáng - xuē) hài âm với Gia sử vương tuyết (假史亡雪 / 家史枉薛 - Lịch sử giả dối / Sự suy tàn tuyết trắng).
2. Ẩn dụ ngữ âm trong tên gọi các biểu tượng ý niệm cốt lõi:
   • Nhân vật Lâm Đại Ngọc (林黛玉): chữ Đại (黛, dài - bột vẽ lông mày đen) đồng âm với Đại (代, dài - thay thế) và cận âm với Đái (带, dài - mang theo), kết hợp với Ngọc tạo không gian hội nhập biểu trưng cho "người mang nợ nước mắt phải trả lại bằng sinh mệnh".
   • Tên trà Thiên Hồng Nhất Khốc (千红一窟, qiān hóng yì kū) ẩn chữ Khốc (哭, kū - khóc than cho nghìn người con gái đẹp); rượu Vạn Diễm Đồng Bôi (万艳同杯, wàn yàn tóng bēi) ẩn chữ Bi (悲, bēi - vạn người đẹp cùng chung chén đắng bi thương).
3. Chức năng tâm lý hóa của từ mô phỏng âm thanh:
   • Các từ tượng thanh không chỉ miêu tả âm thanh vật lý mà ánh xạ trực tiếp tính cách nhân vật (Bảng 8, tr. 143), thiết lập mô hình tri nhận ÂM THANH LÀ TÍNH CÁCH / TRẠNG THÁI TÂM LÝ.
4. Quy luật bất đối xứng trong chuyển dịch ngữ âm Hán - Việt:
   • Khi chuyển dịch sang tiếng Việt, việc áp dụng phương pháp phiên âm Hán - Việt thuần túy tạo ra hiện tượng "mù nghĩa ngữ âm" (phonetic opacity). Người đọc Việt Nam nghe âm Hán - Việt (như Anh Liên, Kiều Hạnh, Phùng Uyên) không thể tự động kích hoạt miền đích (Đáng thương, May mắn, Gặp oan) như người bản ngữ Hán đọc âm Bắc Kinh (yīng lián, jiāo xìng, féng yuān).
5. So sánh đối chiếu chiến lược dịch thuật đa ngữ:
   • Bản dịch tiếng Anh của David Hawkes triệt để áp dụng chiến lược "quy hóa" (domestication), sáng tạo các tên tiếng Anh tương đương về ngữ nghĩa (như dịch Hương Lăng thành Caltrop, Chân Sĩ Ẩn thành Homewards).
   • Bản dịch của Yang Hsien-yi kiên định với "dị hóa" (foreignization), dùng bính âm (Pinyin) kết hợp chú giải.
   • Bản dịch tiếng Việt của Vũ Bội Hoàng tận dụng ưu thế từ Hán - Việt nhưng phụ thuộc mật thiết vào phương pháp trực dịch kết hợp bổ sung chú thích để cứu vãn tầng nghĩa ẩn dụ bị đứt gãy.

Nhân vật / Biểu tượng	Âm Hán (Pinyin)	Âm Hài / Ẩn dụ (Pinyin)	Ý nghĩa biểu trưng hội nhập	Xử lý của Vũ Bội Hoàng	Xử lý của David Hawkes
Anh Liên (英莲)	yīng lián	Ưng lân (应怜, yīng lián)	Số phận đáng thương, bi kịch	Phiên âm Hán - Việt + Chú thích	Chuyển dịch nghĩa (Caltrop)
Kiều Hạnh (娇杏)	jiāo xìng	Kiểu hạnh (侥幸, jiāo xìng)	Vận may bất ngờ, nghịch lý	Phiên âm Hán - Việt + Chú thích	Sáng tạo tên tương đương (Lucky)
Phùng Uyên (冯渊)	féng yuān	Phùng oan (逢冤, féng yuān)	Oan khuất ngút trời, đoản mệnh	Phiên âm Hán - Việt	Chuyển dịch ý nghĩa (Grief)
Thiên Hồng Nhất Khốc	qiān hóng yì kū	Thiên Hồng Nhất Khốc (哭, kū)	Khóc than cho vạn phận hồng nhan	Trực dịch Hán - Việt + Chú thích	Dịch nghĩa bóng kết hợp chú

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Mở rộng phạm vi của Ngôn ngữ học tri nhận sang địa hạt ngữ âm học và thi pháp học so sánh; chứng minh tính hữu hiệu của mô hình Hội nhập ý niệm trong giải mã văn bản văn học phức cảm.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước thẩm định và chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm: (1) Giải mã cấu trúc ngữ âm nguyên tác, (2) Truy nguyên không gian tinh thần qua tri thức bách khoa, (3) Đánh giá mức độ tương thích ngữ âm giữa ngôn ngữ nguồn và đích, (4) Lựa chọn chiến lược dịch kết hợp chú giải ngữ dụng.
• Về thực tiễn dịch thuật: Cung cấp giải pháp xử lý triệt để bài toán dịch tên riêng mang tải thông điệp nghệ thuật trong các tác phẩm văn học Hán văn cổ - trung đại sang tiếng Việt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn văn bản: Luận án tập trung khảo sát trên bản in 120 hồi của NXB Văn học Nhân dân Bắc Kinh (1958) và bản dịch của nhóm Vũ Bội Hoàng (1996), chưa mở rộng khảo sát các dị bản cổ như bản Canh Thìn, Giáp Tuất hay các bản dịch Việt ngữ khác (như bản dịch của nhóm Trần Khắc Kiệm hay Nguyễn Thọ Dực).
2. Giới hạn phương ngữ lịch sử: Việc đối chiếu ngữ âm chủ yếu dựa trên âm Quan thoại tiêu chuẩn (tiếng Hán hiện đại) và âm Hán - Việt tiêu chuẩn, chưa thể phục dựng toàn diện hệ thống ngữ âm phương ngữ Bắc Kinh thế kỷ XVIII thời Tào Tuyết Cần sinh sống.
3. Giới hạn định lượng tâm lý ngôn ngữ học: Chưa thực hiện các khảo sát thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ (psycholinguistic experiments) trên người đọc đương đại để đo lường thời gian phản ứng (reaction time) và mức độ nhận diện ẩn dụ ngữ âm trong các chiến lược dịch khác nhau.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng ứng dụng khung lý thuyết ẩn dụ ngữ âm sang các kiệt tác văn học cổ điển phương Đông khác (như Kim Bình Mai, Tây Du Ký, Truyện Kiều của Nguyễn Du).
• Khảo sát ẩn dụ ngữ âm trong các thể loại khẩu ngữ hiện đại: ngôn ngữ quảng cáo, truyền thông đại chúng và ngôn ngữ mạng thế hệ mới.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ngữ liệu học (Corpus Linguistics) để tự động nhận diện và trích xuất các mô hình hài âm song quan liên ngôn ngữ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình đặt nền móng cho phân ngành Ngữ âm học tri nhận tại Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa ngôn ngữ học cấu trúc, ngôn ngữ học tri nhận và thi pháp học văn học. Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu đối chiếu Hán - Việt và lý luận dịch thuật.
• Tác động giáo dục và đào tạo: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học, Hán học, Văn học so sánh và Biên - Phiên dịch tại các trường đại học lớn.
• Bảo tồn di sản văn hóa: Nâng cao năng lực thẩm mỹ và chiều sâu cảm thụ của độc giả đối với các kiệt tác văn học cổ điển thế giới, giúp người đọc Việt Nam vượt qua rào cản bề mặt của chữ nghĩa để thấu suốt tư tưởng của tác gia Tào Tuyết Cần.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu mẫu mực về ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, nắm vững phương pháp vận dụng lý thuyết tri nhận hiện đại vào cứ liệu văn bản cụ thể.
• Giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu phong phú, chính xác và hệ thống luận điểm vững chắc để phục vụ giảng dạy Ngữ nghĩa học, Ngôn ngữ học tri nhận và Dịch thuật học.
• Dịch giả văn học: Nhận diện rõ các cạm bẫy "mù nghĩa ngữ âm" khi chuyển ngữ tác phẩm Hán văn sang tiếng Việt, từ đó áp dụng các chiến lược dịch chú giải đa tầng nhằm tối ưu hóa chất lượng bản dịch.
• Nhà nghiên cứu Hồng học: Bổ sung góc nhìn ngôn ngữ học khách quan, khoa học vào hệ thống luận giải văn bản học vốn trước đây thuần túy dựa trên cảm thụ văn chương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Thuyết hội nhập ý niệm (Conceptual Blending Theory) của Gilles Fauconnier và Mark Turner (2002) vào bình diện ngữ âm học đối chiếu. Thay vì chỉ áp dụng mô hình ánh xạ hai miền nguồn - đích đơn tuyến của Lakoff & Johnson (1980), luận án chứng minh rằng ẩn dụ ngữ âm trong Hồng lâu mộng vận hành như một mạng hội nhập đa không gian (multi-space network). Tại đó, vỏ ngữ âm đóng vai trò là tác nhân kích hoạt (trigger) để hòa trộn các yếu tố văn tự, ngữ nghĩa hiển ngôn và tri thức bách khoa lịch sử, tạo ra không gian hội nhập thứ tư chứa đựng ý niệm biểu trưng dự báo định mệnh nhân vật.

2. Đột phá phương pháp luận của nghiên cứu khi so sánh với các công trình đi trước?

So với các nghiên cứu của Li Hong (2005) vốn chỉ phân loại từ vựng tĩnh tại, hoặc Feng Qinghua (2008) chỉ đối chiếu tu từ định tính Hán - Anh, luận án của Phan Thị Hà đã thiết lập quy trình đối sánh ma trận tam giác đạc 3 chiều: Nguyên tác Hán văn (cổ/hiện đại) – Bản dịch tiếng Anh (Hawkes & Yang) – Bản dịch tiếng Việt (Vũ Bội Hoàng). Phương pháp này phân tích tường minh mối quan hệ giữa cấu trúc âm tiết loại hình học của hai ngôn ngữ đơn lập (tiếng Hán ~1.330 âm tiết vs. tiếng Việt ~10.000 âm tiết thực tế) với sự thành bại của các chiến lược dịch thuật.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất có minh chứng dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là hiện tượng "Nghịch lý Hán - Việt hóa": Tiếng Việt chia sẻ kho từ vựng Hán - Việt khổng lồ với tiếng Hán, tạo cảm giác dịch thuật rất thuận lợi qua phiên âm Hán - Việt. Tuy nhiên, chính phương thức phiên âm này lại làm triệt tiêu hoàn toàn khả năng tri nhận ẩn dụ ngữ âm của độc giả Việt Nam. Ví dụ, người đọc bản ngữ Hán nghe féng yuān (Phùng Uyên) lập tức liên tưởng đến féng yuān (phùng oan - gặp oan khuất), nhưng người Việt đọc âm Hán - Việt "Phùng Uyên" hoàn toàn không thể liên hệ với "gặp oan ức" nếu không có hệ thống chú thích ngữ dụng đi kèm.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp một quy trình 4 bước chuẩn hóa để nhận diện và chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm:

1. Xác định đơn vị ngữ âm mang tính phỏng hình hoặc hài âm dựa trên văn bản học và thư mục bình chú cổ điển.
2. Thiết lập mô hình mạng hội nhập ý niệm (xác định Input Space 1 từ vỏ âm thanh và Input Space 2 từ ngữ cảnh văn hóa).
3. Đánh giá độ tương thích âm học và dung lượng âm tiết giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích.
4. Áp dụng bảng ma trận quyết định chiến lược dịch (Trực dịch / Dịch ý / Dịch ngữ nghĩa kết hợp hệ thống chú giải bách khoa).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm bao gồm:

• Giai đoạn 1 (1–3 năm): Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu điện tử (Corpus) về toàn bộ hệ thống ẩn dụ ngữ âm trong tiểu thuyết cổ điển Minh - Thanh.
• Giai đoạn 2 (4–6 năm): Khảo sát thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) và điện não đồ (ERP/EEG) để đo lường phản ứng tri nhận của người đọc đối với tính phỏng hình âm thanh.
• Giai đoạn 3 (7–10 năm): Phát triển mô hình dịch thuật tự động thông minh có khả năng nhận diện và bảo tồn đa tầng nghĩa ẩn dụ ngữ âm trong dịch thuật văn học giữa các ngôn ngữ khu vực Đông Á.

Kết luận

1. Công trình nghiên cứu của Phan Thị Hà (2022) là luận án tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về Ẩn dụ ngữ âm trong kiệt tác văn học Hồng lâu mộng và vấn đề chuyển dịch sang tiếng Việt dưới lăng kính Ngôn ngữ học tri nhận.
2. Luận án đã giải mã xuất sắc cơ chế kiến tạo ngữ nghĩa nghệ thuật của Tào Tuyết Cần, chứng minh hệ thống tên riêng, từ tượng thanh và câu đối trong tác phẩm không phải là trò chơi chữ bề mặt mà là một cấu trúc dự báo tri nhận sâu sắc được xây dựng trên nền tảng tính phỏng hình và hiện tượng đồng âm.
3. Về mặt lý luận, nghiên cứu xác lập vị thế vững chắc cho phân ngành Ngữ âm học tri nhận, mở rộng Thuyết hội nhập ý niệm của Fauconnier & Turner vào bình diện âm thanh ngôn ngữ, phá vỡ định kiến cấu trúc luận về tính võ đoán tuyệt đối của ký hiệu ngôn từ.
4. Về mặt dịch thuật học, công trình chỉ rõ những ưu thế và thách thức mang tính loại hình học khi chuyển dịch ẩn dụ ngữ âm từ tiếng Hán sang tiếng Việt, khẳng định tính tất yếu của chiến lược dịch thuật đa tầng kết hợp trực dịch Hán - Việt với chú giải ngữ dụng học bách khoa.
5. Luận án mở ra ít nhất 3 hướng nghiên cứu mới đầy triển vọng: Thi pháp học ngữ âm tri nhận, Ngữ liệu học đối chiếu Hán - Việt đa tầng, và Nghiên cứu thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học về tiếp nhận ẩn dụ âm thanh.
6. Kết quả nghiên cứu là tài liệu học thuật mẫu mực, đóng góp to lớn cho kho tàng lý luận ngôn ngữ học nước nhà, đồng thời nâng cao chất lượng dịch thuật và thưởng thức văn học cổ điển phương Đông trong bối cảnh học thuật hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho hàng loạt nghiên cứu ẩn dụ ngừ âm trong liếng Hán được tiến hành cà từ góc độ lý thuyết và thực liền ứng dụng, tiêu biểu có thê kề đến các nghiên cứu sau: 11 (1) Các nghiên cứu tù’ góc độ lý thuyết Bài viết Tìm hiẻu và phân tích án dụ ngừ âm (2006) của Wei Wande và Yi Hui [137] giới thiệu cơ chế tri nhận của ẩn dụ ngữ âm và tiến hành phân loại, đổi chiếu với tiếng Anh. nhằm tìm ra sự khác biệt văn hóa mà ẩn dụ ngữ âm đã thể hiện trong cả hai ngôn ngữ. Tác giá cho rằng, trong quá trình tri nhận ấn dụ ngữ âm. chúng ta phải dựa vào các phương pháp tri nhận phức tạp như tri giác, trí nhớ, sự tường tượng, nhận biết, suy nghĩ và suy luận, ngoài ra phần lớn còn phụ thuộc vào ngữ cánh.

Bài viết An dụ ngữ âm và sự giải mã ngừ dụng của nó (Phonetic Metaphor and Its Pragmatic Interpretation) (2009) của Chen Jiahuang, Duan Cheng [105] cho ràng, định nghĩa ẩn dụ ngừ âm Li Hong đưa ra còn rất mơ hồ, nên đã kết hợp quan diem cua LakoíT và Branko Vuletic giai thích ân dụ ngữ âm như sau: sự liên tưởng giữa những cái biêu đạt khác nhau với những cái được biêu đạt dựa vào những nét tương đồng thê hiện ở những thành phần ngữ âm giống nhau hoặc gần giồng. Nói cách khác, đó ỉà sự ánh xạ qua các miền ý niệm (a cross-domain mapping) trong hệ thống ý niệm ờ bình diện ngừ âm. Có thế thấy rằng, định nghĩa này là sự khăng định lại định nghĩa cúa Branko Vulctíc, có điều xem sự liên tương giữa những cái biểu đạt khác nhau nhờ vào sự tương đồng ngừ âm là ánh xạ theo cách hiêu cũa ngữ học tri nhận. Bài viết An dụ ngữ âm dưới góc nhìn của thuyết Quan yếu (2011) của Liu Xiaoling, Zheng Hongping 1125] cho ràng việc giải mã ẩn dụ ngừ âm phải được tiến hành trong ngữ cánh cụ thể, xem đó là một quá trình minh chi' (ostension) - suy luận (inference).

Trong đó, sự tương đồng ngữ ăm chính là những minh chi kích thích người đọc, người nghe liên tưởng, suy luận đến ý nghĩa hàm ẩn phía sau đó. Bài viểt Cơ sở lý thuyết tồn tại ấn dụ ờ hình diện ngữ ăm cúa Liu Fengxian (2015) [123] bàn về cơ sở hình thành ân dụ ngữ âm bao gồm tính hình hiệu ngôn ngừ, sự tương đồng ngừ âm, cơ sở tâm lý và nguyên lý tiết kiệm. Ngoài ra bài viết 1 Minh chỉ là sự gây chú ý của người đọc, người nghe bằng các hành vi trực quan (ostcnsive behavior) hay các kích thích trực quan (ostensive stimulus) đê kích thích người đọc, người nghe suy luận. 12 còn phân tích mối liên hệ giữa ấn dụ ngừ âm với ân dụ ở các bình diện khác nhau và mối liên hệ giữa hai miền của ấn dụ ngừ âm.

Bài viết Thử bàn về ẩn dụ ngữ âm của Jiang Taishan (2016) 1114] trên cơ sở lý thuyết ẩn dụ tri nhận đã phân tích sâu hơn về quan điểm ấn dụ ngữ âm mà Li Hong đưa ra. Tác gia cho rằng khái niệm ẩn dụ ngữ âm cùa Li Hong bao gồm hai hiện tượng ngôn ngừ khác biệt nhau, đó là hiện tượng một từ ngữ dùng hình thức tương đong ngữ âm, gieo van (hoặc láy vần) đẽ kích hoạt một từ vựng khác; hiện tượng thứ hai chi sự ánh xạ lien miền dựa vào đặc diem phát âm hoặc cam nhận âm thanh của lời nói. Bài viết cũng tìm ra điếm khác biệt giừa ấn dụ ngữ âm với ẩn dụ ý niệm, đó là, giữa hai mien cùa ánh xạ trong ẩn dụ ngừ âm không liên quan về mặt ý nghĩa mà chi dựa vào sự tương đồng ngữ âm Bàn về chức năng ân dụ của ngừ âm (2016) của Wang Huijuan 1135] đã chứng minh ngữ âm có chức năng ẩn dụ và thể hiện ở nhiều cấp độ ngữ âm, âm điệu, từ vựng và cả ngừ đoạn, đồng thời cho rằng; nguồn gốc ngôn ngữ mang tính ẩn dụ cúa âm thanh, chức năng ấn dụ của ngữ âm gắn liền với với hình ánh (image) và tính ân dụ của ngừ âm bắt nguồn từ tư duy có tinh thơ ca cúa văn hóa Trung Quốc. Như vậy chức năng ấn dụ của ngữ âm đều có nguồn gốc sâu xa từ ngôn ngữ học và phương thức tư duy.

Bài viết Bàn về ấn dụ ngữ âm cùa và Zhao Yong (2017) 11441 thông qua mổi liên hệ giữa các từ ngừ có liên quan về mặt ngữ âm với hình thái tu từ và mối quan hệ của tính hình hiệu với ấn dụ. tác giả cho ràng giữa miền nguồn và miền đích không có tính hình hiệu về mặt ngữ nghĩa mà sự ánh xạ liên miền xáy ra dựa trên tương đồng về ngừ âm. vì thế hiện tượng này nên gọi là hoán dụ ngừ âm và cho ràng cách gọi ấn dụ ngữ âm của tu từ ngữ âm là chưa đầy đủ. nên gọi là dùng tính hình hiệu và tính biểu trưng để giải thích tu từ ngữ âm sẽ thỏa đáng hơn.

Trong khi nhiều nghiên cứu ân dụ ngữ âm đều dùng thuyết Quan yếu đế luận giải ý nghĩa ẩn dụ ngữ âm, Chen Minghong (2017) [106] đã ứng dụng lý thuyết Hòa trộn ý niệm (Blending theory) phân lích cư chế tạo nghĩa vả luận giái ý nghía ân dụ âm, đồng thời tổng kết, hệ thống những nghiên cứu quan tâm đến vẩn đề giáng dạy ân dụ ngữ âm trong môn nghe trong hoạt động giảng dạy ngoại ngữ. 13 (2) về phân loại ẩn dụ ngũ âm Wang Yin (2007) [136] trên cơ sở phân loại cùa Li Hong đã tiến hành phân ấn dụ ngừ âm thành bảy tiểu loại: 1) ấn dụ đồng âm dị nghĩa; 2) ẩn dụ trong Yet hậu ngừ và câu đối; 3) ẩn dụ đồng àm đồng tự (chừ) dị nghĩa; 4) ẩn dụ đồng âm dị tự; 5 ) ẩn dụ láy âm đầu (láy phụ âm); 6) ẩn dụ trong từ lóng, từ ám chỉ; 7) ần dụ ngừ âm trong văn hóa dân gian. Cách phân loại này rất mở, có thể bao quát đượchầu hết hiện tượng ấn dụ ngữ âm. tuy nhiên phạm vi quá rộng lại liệt kê từ nhiều góc độ nên trùng hợp.

chồng chéo lẫn nhau. Chen Jiahuang, Duan Cheng (2009) [105] cho rằng sự phân loại của Li Hong có sự chồng chéo lẫn nhau, thực chất chi cẩn phân thành ba loại: ẩn dụ đồng âm dị nghía, an dụ đồng âm đồng tự dị nghĩa và ấn dụ nhại âm (parody). Trong bài viết So sánh đối chiếu liên văn hóa cùa ấn dụ ngừ âm giữa liếng Anh và tiếng Hán (2011) [139], Xin Chunhua căn cứ vào mổi tương quan giữa hai miền ý niệm là âm và nghĩa chia an dụ ngữ âm thành hai loại lớn là: ân dụ ngữ âm dựa vào mối quan hệ ngữ âm - ngừ nghĩa (xét ờ cấp độ từ) và ấn dụ ngữ âm dựa vào âm cảm - tức cảm nhận âm thanh (xét ờ cấp độ âm vị - hình vị). Nhìn chung, chúng tôi nhận thấy từ sau nghiên cứu đầu tiên cùa Li Hong, hàng năm ở Trung Quốc đều có các nghiên cứu lý thuyết ẩn dụ ngữ âm, đồng thời tập trung chù yếu ờ ba khía cạnh: 1) Cơ sở hình thành ẩn dụ ngừ âm (Wang Yin, Liu Fcngxiang, Zhao Yong, Wang Huijuan.); 2) Phân loại an dụ ngữ âm (Wang Yin, Chen Jiahuang, Duan Cheng, Xin Chuanhua, Li HaiTang, Liu Zhiping.); 3) Tim hiếu cơ chế tri nhận ân dụ ngừ âm.

Đối với cơ sở hình thành ân dụ ngữ âm, phần lớn các nghiên cứu đã xác định ân dụ ngữ âm được hình thành từ nguyên lý phóng hình của ngôn ngừ ờ bình diện ngừ âm, từ đồng âm và cơ sở tâm lý xuất phát từ nguyên tắc tiết kiệm trong giao tiếp ngôn ngữ. Điều này góp phần chứng minh ẩn dụ cũng tồn tại ờ bình diện ngữ âm chứ không chi có ở bình diện ngừ pháp hay từ vựng mà người ta thường gọi là ẩn dụ ngữ pháp và ấn dụ từ vựng. Tuy nhiên, các nghiên cứu này vẫn chí dừng lại ờ mức độ gợi ý chứ chưa bàn sâu về vấn đề này. Do đó đây cũng là một khoảng trống 14 để luận án tiếp tục bổ sung, củng cố thêm luận cứ.

chứng minh hiện tượng ẩn dụ ngừ âm ton tại trong ngôn ngữ là tất yếu. về phân loại ân dụ ngừ âm, các nghiên cứu ban đầu liệt kê đay đú những trường hợp được cho là ân dụ ngừ âm, tuy nhiên sự phân loại này không cùng góc độ và cấp độ nên chồng chéo nhau (Li Hong (2005) [118], Wang Yin (2007) [136]). Các nghiên cứu sau này đà tập tiling xem xét ân dụ ngữ âm ở góc độ ngôn ngừ học và tiến hành phân loại cụ thể và có trình tự rõ ràng hơn. Chẳng hạn, Chen Jiahuang và Duan Cheng (2010) [105] chia ẩn dụ ngữ âm thành ba loại là ấn dụ đồng âm dị nghĩa, ẩn dụ đồng âm đồng tự dị nghĩa và ẩn dụ do nhại lại âm (parody); Chen Chuanhua phân thành hai loại là ẩn dụ ngữ âm dựa vào cảm âm (cảm nhận âm thanh) và ẩn dụ ngừ âm dựa vào mối quan hệ âm và nghĩa.

Cách phân loại cúa Chen Chuanhua tương ứng vói cơ sớ hình thành an dụ ngừ âm. Đó là, ấn dụ dựa vào cám âm - tức tính hình hiệu ngừ âm và mối quan hệ âm - nghĩa là ẩn dụ ở cấp độ từ vựng. Các tác giả lập trung lìm hiếu cơ chế tri nhận ADNA đều lừ góc nhìn của thuyết quan yếu (Relavance Theory), trong đó nổi bật có Wei Wande và Yi Hui (2006) [137], Liu Xiaoling, Guo Hongping (2011) [125]. Họ cho ràng, việc sử dụng và luận giải ẩn dụ ngữ âm phải được tiến hành trong ngữ cảnh nhất định và cơ chế tri nhận nó là quá trình minh chi - suy luận.

Góc nhìn này làm rõ dược yếu tố ngừ dụng. Tuy nhiên, các nhà ngừ học tri nhận cho ràng, suy nghi và tư duy cùa con người vốn là một quá trình phức tạp, và ẩn dụ cũng chinh là một phương thức tư duy mà theo ngôn ngữ học tri nhận nó phái được phân tích là sự ánh xạ giữa các miền ý niệm và cơ sở luận giải ý nghĩa là kinh nghiệm luận, còn cơ chế tạo nghía là quá trình hội nhập ý niệm (Conceptual Blending) (xem Lakoff & Johnson (1980), Ungerer. Trên cơ sở này, Chen Minghong (2017) [106], Cheng Yige, Peng Chen, Huang Qun (2017) [109] đã ứng dụng lý thuyết Hội nhập ý niệm phân tích cư chế tạo nghĩa và luận giải ý nghĩa ân dụ âm.