Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Hôn Nhân và Gia Đình Trong Tiếng Việt

Khám phá ẩn dụ ý niệm về hôn nhân gia đình trong tiếng Việt qua các tác phẩm văn xuôi hiện đại, phản ánh sâu sắc văn hóa và xã hội.

• Tác giả: Vũ Hoàng Cúc
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Hôn Nhân và Gia Đình Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ HỮU QUAN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.1.2. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.3. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Ý niệm và ý niệm hóa
• 1.2.2. Nghiệm thân và lược đồ hình ảnh
• 1.2.3. Không gian tinh thần và sự pha trộn ý niệm
• 1.3. Ẩn dụ ý niệm
• 1.3.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm
• 1.3.2. Miền đích và miền nguồn
• 1.3.3. Sự ánh xạ trong ẩn dụ ý niệm
• 1.3.4. Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm
• 1.3.5. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.3.6. Cơ sở trải nghiệm và động lực hình thành ẩn dụ ý niệm
• 1.3.7. Quy trình nhận dạng ẩn dụ ý niệm
• 1.4. Hôn nhân và gia đình trong đời sống người Việt
• 1.4.1. Hôn nhân của người Việt
• 1.4.2. Gia đình của người Việt
• 1.4.3. Sự chi phối của các yếu tố văn hóa truyền thống trong quan niệm về hôn nhân, gia đình của người Việt
• 1.4.4. Đặc điểm nội dung của văn xuôi Việt Nam hiện đại
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ HÔN NHÂN
• 2.1. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích HÔN NHÂN
• 2.2. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn cuộc HÀNH TRÌNH
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn sự KẾT HỢP
• 2.4. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn THỨC ĂN
• 2.5. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT CHỨA
• 2.6. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn SÔNG NƯỚC
• 2.7. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn HOẠT ĐỘNG KINH DOANH
• 2.8. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn SINH THỂ
• 2.9. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT THỂ
• 2.10. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích (NGƯỜI) CHỒNG
• 2.11. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT THỂ
• 2.12. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn CON NGƯỜI
• 2.13. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích (NGƯỜI) VỢ
• 2.14. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn CON NGƯỜI
• 2.15. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn TÀI SẢN
• 2.16. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ GIA ĐÌNH
• 3.1. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích GIA ĐÌNH
• 3.2. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT CHỨA
• 3.3. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT THỂ
• 3.4. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn THỰC VẬT
• 3.5. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích CHA MẸ
• 3.6. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT THỂ
• 3.7. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn CON NGƯỜI
• 3.8. Các ẩn dụ ý niệm có miền đích CON CÁI
• 3.9. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn CON NGƯỜI
• 3.10. Ẩn dụ ý niệm với miền nguồn VẬT THỂ
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận. Hôn nhân và gia đình không chỉ là những khái niệm xã hội mà còn là những biểu tượng văn hóa sâu sắc. Các ẩn dụ này phản ánh cách mà người Việt nhận thức và thể hiện các giá trị văn hóa, tâm lý và xã hội liên quan đến hôn nhân và gia đình.

1.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ học

Ẩn dụ ý niệm (ADYN) là một phương thức tư duy giúp con người hiểu và diễn đạt thế giới xung quanh. Nó cho phép người sử dụng ngôn ngữ hình dung các khái niệm trừu tượng thông qua các hình ảnh cụ thể, từ đó tạo ra sự kết nối giữa các ý niệm.

1.2. Vai trò của hôn nhân và gia đình trong văn hóa Việt Nam

Hôn nhân và gia đình là hai yếu tố cốt lõi trong đời sống xã hội của người Việt. Chúng không chỉ là nơi nuôi dưỡng tình yêu thương mà còn là nền tảng cho sự phát triển của xã hội. Các giá trị văn hóa truyền thống ảnh hưởng mạnh mẽ đến quan niệm về hôn nhân và gia đình.

II. Những thách thức trong nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình gặp phải nhiều thách thức. Các yếu tố văn hóa, ngôn ngữ và xã hội có thể tạo ra những khó khăn trong việc xác định và phân tích các ẩn dụ này. Sự đa dạng trong cách diễn đạt và hiểu biết về hôn nhân và gia đình cũng là một vấn đề cần được xem xét.

2.1. Sự đa dạng trong cách hiểu về hôn nhân

Khái niệm hôn nhân có thể khác nhau giữa các vùng miền và các thế hệ. Điều này tạo ra sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc nghiên cứu và phân tích các ẩn dụ liên quan đến hôn nhân.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa truyền thống đến gia đình

Văn hóa truyền thống Việt Nam có ảnh hưởng sâu sắc đến cấu trúc và chức năng của gia đình. Các giá trị như tôn trọng, hiếu thảo và trách nhiệm gia đình thường được thể hiện qua các ẩn dụ trong ngôn ngữ.

III. Phương pháp nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình

Để nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ học tri nhận. Việc xác định miền nguồn và miền đích của các ẩn dụ là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cách mà người Việt nhận thức về hôn nhân và gia đình.

3.1. Phân tích cấu trúc ẩn dụ

Phân tích cấu trúc ẩn dụ giúp xác định các yếu tố chính trong việc hình thành các ẩn dụ về hôn nhân và gia đình. Điều này bao gồm việc xác định miền nguồn và miền đích, cũng như các mối quan hệ giữa chúng.

3.2. Khảo sát ngữ liệu văn xuôi hiện đại

Việc khảo sát ngữ liệu văn xuôi hiện đại cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà các ẩn dụ về hôn nhân và gia đình được sử dụng trong thực tế. Điều này giúp làm rõ hơn về sự phát triển và biến đổi của các ẩn dụ này theo thời gian.

IV. Kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các ẩn dụ về hôn nhân và gia đình không chỉ phản ánh quan niệm văn hóa mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy của người Việt. Những ẩn dụ này giúp làm rõ các giá trị và niềm tin của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.

4.1. Các mô hình ánh xạ trong ẩn dụ

Các mô hình ánh xạ giúp hiểu rõ hơn về cách mà người Việt hình dung về hôn nhân và gia đình. Những mô hình này thường liên quan đến các hình ảnh cụ thể như 'ngôi nhà', 'cây gia đình', hay 'hành trình'.

4.2. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình có thể được áp dụng trong giáo dục, truyền thông và các lĩnh vực khác. Điều này giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa và xã hội trong cộng đồng.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu ẩn dụ ý niệm

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ hơn về các ẩn dụ này không chỉ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển văn hóa Việt Nam.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ẩn dụ

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các nhà nghiên cứu cần chú ý đến sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài đến các ẩn dụ trong tiếng Việt.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về các ẩn dụ liên quan đến hôn nhân và gia đình trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của tác giả Vũ Hoàng Cúc với đề tài "Ẩn dụ ý niệm về hôn nhân, gia đình trong tiếng Việt (trên cứ liệu văn xuôi hiện đại)" (Mã số: 9229020), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Văn Hiệp và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2022), là một công trình nghiên cứu tiên phong áp dụng hệ hình Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) vào việc giải mã thế giới tinh thần và văn hóa của người Việt. Trong bối cảnh lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới nhưng tại Việt Nam chủ yếu mới dừng lại ở các đề tài đơn lẻ về cảm xúc, thời gian hoặc không gian, công trình này đã tạo ra bước đột phá khi lần đầu tiên hệ thống hóa một cách toàn diện và chuyên sâu hai phạm trù rường cột của đời sống nhân sinh: hôn nhân và gia đình.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng: các nghiên cứu trước đây về hôn nhân và gia đình ở Việt Nam chủ yếu tiếp cận dưới góc độ xã hội học, văn hóa học truyền thống hoặc nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ dân gian (như Lê Đình Tường, 2016; Nguyễn Thị Kim Anh, 2014, 2017). Chưa có bất kỳ công trình nào phân tích có hệ thống cơ chế tri nhận về hôn nhân, gia đình thông qua cứ liệu văn xuôi hiện đại – nơi phản chiếu chân thực và đa chiều nhất những chuyển biến tâm lý, tư tưởng và cấu trúc quan hệ xã hội của con người Việt Nam từ thời kỳ đổi mới (1986) đến nay. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách trả lời ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Người Việt ý niệm hóa hôn nhân và gia đình thông qua những miền nguồn (source domains) cụ thể nào trong văn xuôi hiện đại?
2. Cơ chế ánh xạ (mapping) và mô hình tích hợp không gian tinh thần (conceptual blending) diễn ra như thế nào giữa các miền trải nghiệm cụ thể và các phạm trù trừu tượng về hôn nhân, gia đình?
3. Các yếu tố nghiệm thân (embodiment), môi trường sinh thái nông nghiệp lúa nước và các hệ tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo chi phối như thế nào đến tính phổ quát và tính biến thiên văn hóa của các ẩn dụ ý niệm này?

Nghiên cứu kiểm chứng các giả thuyết khoa học:

• H1: Hệ thống ẩn dụ ý niệm về hôn nhân, gia đình trong tiếng Việt vừa mang tính phổ quát nhân loại dựa trên nền tảng nghiệm thân sinh học, vừa thể hiện tính biến thiên văn hóa sâu sắc gắn liền với phương thức sản xuất lúa nước và đạo lý truyền thống.
• H2: Sự chuyển dịch từ xã hội truyền thống sang hiện đại tạo ra sự tương tác và pha trộn giữa các mô hình tri nhận cổ mẫu (như duyên nợ, môn đăng hộ đối, phụ xướng phụ tùy) với các mô hình tri nhận hiện đại (bình đẳng giới, quyền tự quyết cá nhân, hôn nhân là sự hợp tác kinh doanh).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980, 2003), Lý thuyết Nghiệm thân và Lược đồ hình ảnh của Johnson (1987), Lý thuyết Không gian Tinh thần và Pha trộn Ý niệm của Fauconnier & Turner (2002), kết hợp với quan điểm về Ngôn ngữ học Văn hóa của Sharifian (2017) và mô hình bối cảnh ẩn dụ của Zoltán Kövecses (2002, 2005, 2010, 2015). Phạm vi khảo sát của luận án bao quát 182 tuyển tập văn xuôi Việt Nam hiện đại, khảo sát hàng ngàn trang văn bản của các tác giả tiêu biểu từ giai đoạn 1930 đến nay (tập trung trọng tâm từ sau 1986 đến 2022), định lượng và phân loại 14 ẩn dụ ý niệm về hôn nhân, 4 ẩn dụ về người chồng, 3 ẩn dụ về người vợ, cùng hệ thống ẩn dụ phong phú về gia đình, cha mẹ và con cái.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm đã trải qua hơn bốn thập kỷ phát triển với các mốc tiến trình lý thuyết quan trọng. Dòng nghiên cứu khởi nguồn từ công trình kinh điển Metaphors We Live By của George Lakoff và Mark Johnson (1980), khẳng định: "Ẩn dụ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà cả trong tư duy và hành động". Lakoff và Johnson đã lật đổ quan niệm tu từ học truyền thống xem ẩn dụ chỉ là biện pháp trang sức của ngôn từ, thay vào đó xác lập bản chất tri nhận của ẩn dụ: hiểu và trải nghiệm một miền ý niệm trừu tượng (miền đích - Target Domain) thông qua một miền ý niệm cụ thể, hữu hình hơn (miền nguồn - Source Domain).

Tiếp nối nền tảng đó, Mark Johnson (1987) với The Body in the Mind đã đào sâu về lược đồ hình ảnh (image schema) và cơ sở nghiệm thân của ý nghĩa; Kövecses (1986, 2000, 2002, 2010) hệ thống hóa các miền nguồn phổ biến và chứng minh mối quan hệ giữa cảm xúc, văn hóa và ẩn dụ; Fauconnier & Turner (2002) trong The Way We Think phát triển thuyết Không gian pha trộn (Conceptual Blending Theory), mở rộng mô hình ánh xạ hai miền thành mạng lưới tích hợp đa không gian; và Joseph Grady (1997) định vị các ẩn dụ sơ cấp (primary metaphors).

Trong tiến trình phát triển lý thuyết, xuất hiện cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai quan điểm:

• Quan điểm Phổ quát luận Nghiệm thân thuần túy: Đại diện bởi Lakoff, Johnson, Gibbs (2006), cho rằng trải nghiệm sinh học của cơ thể người trong môi trường vật lý là cội nguồn quyết định toàn bộ hệ thống ẩn dụ ý niệm.
• Quan điểm Văn hóa - Bối cảnh luận: Đại diện bởi Zoltán Kövecses (2005, 2015) và Farzad Sharifian (2017). Kövecses (2015) trong Where Metaphors Come From đã phản biện quan điểm truyền thống khi cho rằng kinh nghiệm thân thể không phải là cơ sở duy nhất mà chỉ là một nhân tố; ẩn dụ còn bắt nguồn trực tiếp từ tình huống hành động, diễn ngôn tương tác và tri thức văn hóa tích lũy. Sharifian (2017) xác lập khái niệm "ẩn dụ văn hóa" (cultural metaphors), chỉ ra rằng các ngôn ngữ khác nhau sở hữu những sơ đồ ý niệm xuyên miền mang đậm căn tính tín ngưỡng, thế giới quan và lịch sử dân tộc.

graph TD
    A["Nền tảng Sinh học / Nghiệm thân (Embodiment)<br>Lakoff & Johnson (1980), Johnson (1987)"] --> C["Khung Lý thuyết Tích hợp của Luận án"]
    B["Mô hình Văn hóa & Bối cảnh (Cultural Context)<br>Kövecses (2005, 2015), Sharifian (2017)"] --> C
    D["Mô hình Pha trộn Ý niệm (Conceptual Blending)<br>Fauconnier & Turner (2002)"] --> C
    C --> E["Hệ thống Ẩn dụ Hôn nhân & Gia đình<br>trong Văn xuôi Việt Nam Hiện đại"]

Trên bình diện quốc tế, các nghiên cứu chuyên biệt về ẩn dụ hôn nhân và gia đình đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật:

• Cynthia Dickel Dunn (2008) phân tích diễn ngôn tiệc cưới tại Nhật Bản, chỉ ra ba ẩn dụ trung tâm: Hôn nhân là sự sáng tạo chung, Hôn nhân là sự kết hợp thể xác, và Hôn nhân là một cuộc hành trình, phản ánh sự hòa hợp và nỗ lực hợp tác giữa hai cá nhân.
• Winifred Yuk Ying Leung (2008) so sánh đối chiếu ẩn dụ hôn nhân giữa tiếng Trung và tiếng Anh trên 300 tiêu đề báo chí, chỉ ra điểm tương đồng (Hành trình, Sự trói buộc, Doanh nghiệp liên doanh, Món ăn) và những nét đặc thù mang tính văn hóa của người Trung Quốc (Cung điện/Đền đài, Nhân duyên tiền định, Thành trì bị bao vây).
• Muhammad Abdo (2015) nghiên cứu ngôn ngữ Internet của giới trẻ Ai Cập, chỉ ra các ẩn dụ Hôn nhân là sự buôn bán, Hôn nhân là sự ổn định, và Hôn nhân là trở ngại.
• Joko Kusmanto (2016) khảo sát văn hóa tri nhận Indonesia với ẩn dụ Người luống tuổi chưa kết hôn là hàng hóa ế ẩm, Hôn nhân là chuyến ra khơi.

Tại Việt Nam, các công trình của Lý Toàn Thắng (2005, 2015), Trần Văn Cơ (2007, 2011), Nguyễn Thiện Giáp (2014, 2015), Nguyễn Văn Hiệp (2016) đã đặt nền móng tiếp nhận Ngôn ngữ học tri nhận. Tuy nhiên, các nghiên cứu ứng dụng về hôn nhân mới chỉ dừng ở phạm vi tục ngữ, ca dao (Lê Đình Tường, 2016; Nguyễn Thị Kim Anh, 2014), còn mảng đề tài gia đình hầu như chưa được khảo sát độc lập ngoài một số luận văn đối chiếu từ vựng ngữ nghĩa (Đào Thị Quỳnh Trang, 2011). Luận án của Vũ Hoàng Cúc đã định vị chính xác vị trí khoa học của mình: công trình chuyên khảo đầu tiên ứng dụng đồng bộ CMT, lý thuyết Không gian pha trộn và Ngôn ngữ học văn hóa để giải mã hệ thống ẩn dụ ý niệm về hôn nhân và gia đình trên cứ liệu văn xuôi hiện đại Việt Nam, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học, văn học và văn hóa học.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc củng cố và mở rộng năng lực giải thích của Ngôn ngữ học tri nhận trong ngữ cảnh ngôn ngữ đơn lập, giàu tính biểu cảm và đậm đặc dấu ấn văn hóa phương Đông như tiếng Việt. Công trình chứng minh rằng mô hình phân loại ba phân chia truyền thống của Lakoff & Johnson (ẩn dụ cấu trúc, bản thể, định hướng) có tính giao thoa cao và không hoàn toàn tự nhiên khi áp dụng vào diễn ngôn nghệ thuật; mọi ẩn dụ ý niệm đều mang tính cấu trúc và bản thể ở các mức độ khác nhau.

Nghiên cứu mở rộng lý thuyết Ẩn dụ văn hóa của Sharifian (2017) và Bối cảnh hóa ẩn dụ của Kövecses (2015) bằng việc xác lập 4 luận đề lý thuyết:

• Luận đề 1: Sự ánh xạ từ miền nguồn đến miền đích không phải là sự sao chép đẳng cấu cơ học mà là quá trình chọn lọc thuộc tính (selective projection), bị chi phối bởi các giá trị văn hóa cốt lõi (cultural prototypes).
• Luận đề 2: Khái niệm "nghiệm thân" không chỉ giới hạn ở cơ thể vật lý sinh học mà bao hàm cả "nghiệm thân sinh thái - xã hội" (socio-ecological embodiment) – nơi phương thức canh tác lúa nước tạo ra các lược đồ hình ảnh đặc thù như dòng nước, cày bừa, gánh nặng.
• Luận đề 3: Các quan niệm triết lý tôn giáo (nhân duyên của Phật giáo, trật tự tôn ti của Nho giáo) đóng vai trò là "mô hình văn hóa nền tảng" (foundational cultural models) cấu trúc hóa miền đích.
• Luận đề 4: Trong diễn ngôn văn xuôi hiện đại, tồn tại sự cùng hiện diện và xung đột giữa các không gian ý niệm truyền thống và hiện đại, tạo nên các ẩn dụ pha trộn phức hợp phản ánh sự biến đổi nhân sinh quan của xã hội Việt Nam đương đại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa tầng giữa:

1. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm cổ điển (Lakoff & Johnson, 1980): Nhận diện các cặp ánh xạ cố định $MN \rightarrow MĐ$.
2. Lý thuyết Không gian pha trộn (Fauconnier & Turner, 2002): Vận dụng mô hình 4 không gian (Generic Space, Input Space 1, Input Space 2, Blend Space) để giải mã những biểu thức ngôn từ sáng tạo, đa nghĩa trong văn xuôi nghệ thuật.
3. Phương pháp Nhận dạng Ẩn dụ MIP (Pragglejaz Group, 2007): Chuẩn hóa quy trình truy xuất biểu thức ẩn dụ từ văn bản.

+-------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG                   |
+-------------------------------------------------------------+
| TẦNG 1: DỮ LIỆU VĂN BẢN (182 tuyển tập văn xuôi hiện đại)   |
|         Áp dụng Quy trình nhận diện MIP 4 bước              |
+-------------------------------------------------------------+
                              ↓
+-------------------------------------------------------------+
| TẦNG 2: MÔ HÌNH ÁNH XẠ TRI NHẬN (CMT & Blending Theory)     |
|         Tích hợp Không gian đầu vào & Không gian pha trộn   |
+-------------------------------------------------------------+
                              ↓
+-------------------------------------------------------------+
| TẦNG 3: GIẢI MÃ VĂN HÓA - TƯ TƯỞNG (Cultural Linguistics)    |
|         - Nền tảng nông nghiệp lúa nước & sông nước         |
|         - Hệ tư tưởng Nho giáo (Gia trưởng, Tam cương)       |
|         - Triết lý Phật giáo (Duyên nợ, Nghiệp quả)          |
+-------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Ngữ liệu khảo sát thuộc thể loại văn xuôi hư cấu và bán hư cấu (tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn) của Việt Nam từ 1930 đến 2022. Khung phân tích tập trung vào các ý niệm ngôn ngữ đã được cố định hóa hoặc được tái tạo mang tính điển hình trong diễn ngôn văn học, không bao quát khẩu ngữ đời thường phi văn bản hoặc các văn bản hành chính pháp lý.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án đứng trên lập trường triết học Thực tại luận nghiệm thân (Experiential Realism / Cognitive Realism) kết hợp với Thuyết diễn giải (Interpretivism), khẳng định nhận thức của con người về thực tại khách quan luôn được trung gian hóa qua cơ thể sinh học và lăng kính văn hóa. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design) kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính chuyên sâu và thống kê định lượng:

• Cấp độ 1 (Ngôn ngữ bề mặt): Thống kê, phân loại tần số xuất hiện của các từ ngữ chỉ điểm ẩn dụ và biểu thức ẩn dụ.
• Cấp độ 2 (Cấu trúc tri nhận): Thiết lập mô hình ánh xạ tương ứng giữa các yếu tố thành phần của miền nguồn và miền đích.
• Cấp độ 3 (Bình diện văn hóa - xã hội): Giải mã các động lực kinh nghiệm, lược đồ hình ảnh và hệ giá trị văn hóa ẩn chìm sau các mô hình ánh xạ.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định chuẩn xác: Khảo sát toàn diện 182 tuyển tập văn xuôi Việt Nam hiện đại, bao gồm tác phẩm của các nhà văn gạo cội (Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng, Bảo Ninh, Chu Lai, Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Ngọc Tư, Lý Lan, Y Ban, Võ Thị Xuân Hà...) đến các cây bút đương đại (Nguyễn Ngọc Thạch, Anh Khang, Phan Ý Yên, Gào, Hamlet Trương, Trang Hạ, Nguyễn Phong Việt...).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học tối đa, tác giả tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình Nhận dạng Ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) do nhóm Pragglejaz (2007) đề xuất, gồm 4 bước chuẩn hóa:

• Bước 1: Đọc toàn văn tác phẩm để nắm bắt nghĩa tổng thể của ngữ cảnh diễn ngôn.
• Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng (lexical units) trong ngữ cảnh.
• Bước 3: Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) của đơn vị từ vựng với nghĩa cơ bản (basic meaning) – tức nghĩa cụ thể, trực tiếp, gắn với trải nghiệm thể chất/vật lý. Nếu nghĩa ngữ cảnh đối lập/khác biệt với nghĩa cơ bản nhưng có thể được giải thích thông qua sự đối chiếu so sánh, đơn vị từ vựng đó được đánh dấu là từ ngữ biểu lộ ẩn dụ tiềm năng.
• Bước 4: Định danh miền nguồn và miền đích, xác nhận biểu thức ẩn dụ và quy về mô hình ẩn dụ ý niệm tổng quát.

Quy trình tam giác hóa (triangulation) được thực hiện đa chiều:

• Tam giác hóa dữ liệu: Thu thập từ 182 tuyển tập trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử (1930–1945, 1945–1975, 1975–1986, 1986 đến nay), đại diện cho phong cách của nhiều thế hệ nhà văn và bối cảnh văn hóa vùng miền.
• Tam giác hóa lý thuyết: Kết hợp đồng thời CMT, Lý thuyết Nghiệm thân, Lý thuyết Không gian pha trộn và Ngôn ngữ học văn hóa để kiểm tra chéo tính tương thích của các kiến giải.
• Độ tin cậy và giá trị: Hệ thống ánh xạ được chuẩn hóa cấu trúc đối sánh bảng ma trận 1-1, đảm bảo tính nhất quán nội tại (internal validity) và khả năng tái lập quy trình trên các khối ngữ liệu văn xuôi khác.

Data và phân tích

Từ khối ngữ liệu 182 tác phẩm văn xuôi, nghiên cứu đã bóc tách và phân tích định lượng chi tiết hệ thống ẩn dụ ý niệm. Kết quả thống kê chỉ ra sự phân bố của 8 miền nguồn chủ đạo cấu trúc hóa miền đích HÔN NHÂN:

STT	Ẩn dụ ý niệm (Miền đích: HÔN NHÂN)	Số lần xuất hiện	Tỷ lệ phần trăm (%)
1	HÔN NHÂN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH	60	15.9%
2	HÔN NHÂN LÀ SỰ KẾT HỢP	58	15.4%
3	HÔN NHÂN LÀ THỨC ĂN	52	13.8%
4	HÔN NHÂN LÀ VẬT CHỨA	49	13.0%
5	HÔN NHÂN LÀ DÒNG SÔNG / SÔNG NƯỚC	45	11.9%
6	HÔN NHÂN LÀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH	41	10.9%
7	HÔN NHÂN LÀ SINH THỂ	39	10.3%
8	HÔN NHÂN LÀ VẬT THỂ	33	8.8%
Tổng cộng	8 Nhóm miền nguồn chủ đạo	377	100.0%

Đối với các thực thể thành phần trong quan hệ hôn nhân và gia đình:

• Miền đích (NGƯỜI) CHỒNG: Xác lập 4 ADYN chính (Vật che chở, Trụ cột, Điểm tựa, Người nắm quyền lực).
• Miền đích (NGƯỜI) VỢ: Xác lập 3 ADYN chính (Người nắm quyền lực, Một phần con người của chồng, Tài sản).
• Miền đích GIA ĐÌNH: Xác lập 5 ADYN chính (Cái tổ, Ngôi nhà, Vật thể rắn tròn trịa, Cái gánh nặng, Cái cây).
• Miền đích CHA MẸ: Xác lập 3 ADYN chính (Điểm tựa, Nóc nhà, Bạn đồng hành).
• Miền đích CON CÁI: Xác lập 7 ADYN chính (Máu thịt, Khúc ruột/Núm ruột, Phiên bản của cha mẹ, Vật trời cho, Của cải, Sợi dây ràng buộc, Điểm tựa).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tính đa dạng và sự phân tầng của các miền nguồn ý niệm hóa Hôn nhân: Luận án phát hiện hôn nhân được tri nhận qua 8 miền nguồn phong phú, trong đó Cuộc hành trình (15.9%) và Sự kết hợp (15.4%) chiếm tỷ lệ cao nhất. Đáng chú ý, ẩn dụ HÔN NHÂN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH thể hiện tính phổ quát toàn nhân loại khi người Việt cùng chia sẻ cách tri nhận với người Anh, người Trung Quốc, người Nhật Bản và người Ai Cập (Winifred Leung, 2008; Cynthia Dunn, 2008; Abdo, 2015). Tuy nhiên, nếu người Anh tri nhận hôn nhân là chuyến hải trình viễn dương với nguy cơ "mắc cạn trên đá ngầm" (on the rocks) hay "bão tố" (stormy relationship), thì người Việt lại nghiệm thân qua hành trình đường bộ hoặc đường sông nước nội địa gắn liền với sinh thái nông nghiệp: ngã rẽ, vũng lầy, lạc lối, đứt gánh giữa đường, chuyến đò, qua sông.

MÔ HÌNH ÁNH XẠ: HÔN NHÂN LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH
Miền nguồn: CUỘC HÀNH TRÌNH             Miền đích: HÔN NHÂN
- Hai người lữ khách              --->  - Hai vợ chồng
- Con đường/Lộ trình              --->  - Quá trình chung sống
- Phương tiện di chuyển           --->  - Tình yêu, sự thấu hiểu, trách nhiệm
- Chướng ngại vật/Vũng lầy/Đèo dốc--->  - Khó khăn, mâu thuẫn, biến cố gia đình
- Điểm đến cuối cùng              --->  - Hạnh phúc trọn vẹn, đầu bạc răng long
- Bỏ cuộc/Rẽ hướng khác           --->  - Ly hôn, ly thân

2. Sự thâm nhập của miền nguồn Sông nước và Nông nghiệp lúa nước: Khác biệt với các nền văn hóa du mục hay công nghiệp phương Tây, người Việt sử dụng miền nguồn DÒNG SÔNG / SÔNG NƯỚC (11.9%) để cấu trúc hóa hôn nhân: Hôn nhân là con đò, Hôn nhân là bến đỗ, Hôn nhân là dòng sông trôi nổi ba chìm bảy nổi. Miền nguồn CÀY RUỘNG được vận dụng độc đáo để biểu thị sự nhọc nhằn của mưu sinh nuôi sống gia đình và thậm chí cả hoạt động tính dục vợ chồng ("tuổi 50, mỗi tuần cày một lần là oải lắm"), phản ánh trực tiếp cơ sở nghiệm thân trong lao động nông nghiệp truyền thống.

3. Khám phá nghịch lý tri nhận (Counter-intuitive findings) về vai trò Vợ - Chồng: Kết quả phân tích cho thấy sự song tồn của hai mô hình tri nhận đối lập:

• Một mặt, mô hình Nho giáo truyền thống vẫn duy trì: CHỒNG LÀ TRỤ CỘT, CHỒNG LÀ VẬT CHE CHỞ, CHỒNG LÀ NGƯỜI NẮM QUYỀN LỰC, đối chiếu với VỢ LÀ TÀI SẢN, VỢ LÀ MỘT PHẦN CƠ THỂ CỦA CHỒNG (lược đồ bộ phận - chỉnh thể).
• Mặt khác, văn xuôi hiện đại ghi nhận sự trỗi dậy mạnh mẽ của ẩn dụ VỢ LÀ NGƯỜI NẮM QUYỀN LỰC (biểu hiện qua các hình ảnh: sư tử Hà Đông, nội tướng, tay hòm chìa khóa, chủ nợ). Điều này phản ánh truyền thống mẫu hệ ngầm ẩn của văn hóa bản địa Đông Nam Á đan xen với xu hướng giải phóng phụ nữ thời hiện đại.

4. Ý niệm hóa Con cái – Sự tích hợp giữa Tâm thức huyết thống và Tư tưởng Duyên nợ Phật giáo: Trong khi các nghiên cứu phương Tây xem con cái độc lập như những cá nhân đang trưởng thành, người Việt tri nhận CON CÁI LÀ KHÚC RUỘT / NÚM RUỘT CỦA MẸ, CON CÁI LÀ MÁU THỊT CỦA CHA MẸ (lược đồ nghiệm thân sinh học tối cao). Đồng thời, ẩn dụ CON CÁI LÀ SỢI DÂY RÀNG BUỘC và CON CÁI LÀ VẬT TRỜI CHO minh chứng cho quan niệm hôn nhân không chỉ vì tình yêu đôi lứa mà tối thượng là để duy trì dòng giống và trả nợ ân nghĩa kiếp trước.

5. Sự chuyển dịch từ "Hôn nhân tiền định" sang "Hôn nhân giao dịch / Hợp tác": Văn xuôi hiện đại chứng kiến sự gia tăng đột biến của ẩn dụ HÔN NHÂN LÀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH (10.9%) với các biểu thức: đầu tư, lãi/lỗ, vốn liếng, phá sản, hợp đồng. Điều này phản ánh sự va đập khốc liệt giữa kinh tế thị trường và các giá trị đạo đức truyền thống trong đời sống gia đình Việt Nam đương đại.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án khẳng định và hoàn thiện luận điểm của Kövecses về tính biến thiên văn hóa của ẩn dụ ý niệm; cung cấp một hệ thống ngữ liệu tiếng Việt quy chuẩn làm giàu cho kho tàng Ngôn ngữ học tri nhận thế giới.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa việc ứng dụng quy trình MIP kết hợp mô hình Không gian pha trộn vào phân tích diễn ngôn văn học, mở ra hướng tiếp cận định lượng - tri nhận cho nghiên cứu ngữ văn.
• Về ứng dụng thực tiễn:
  • Giảng dạy và Nghiên cứu Văn học: Cung cấp công cụ giải mã cấu trúc biểu tượng nghệ thuật trong văn xuôi Việt Nam thế kỷ XX – XXI.
  • Biên dịch văn học: Giúp dịch giả nhận thức rõ các miền nguồn mang tính đặc thù văn hóa (như bến đỗ, khúc ruột, duyên nợ) để tìm phương án chuyển ngữ tương đương về mặt tri nhận sang các ngôn ngữ khác.
  • Tư vấn tâm lý và Giáo dục gia đình: Cung cấp dữ liệu thực chứng cho các nhà tâm lý và xã hội học về cách thức người Việt hình dung và phản ứng trước các khủng hoảng hôn nhân trong thời kỳ hội nhập.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Phạm vi ngữ liệu: Nghiên cứu tập trung hoàn toàn vào văn xuôi nghệ thuật hư cấu và bán hư cấu. Dù văn xuôi phản ánh chân thực ngôn ngữ đời thường nhưng vẫn mang dấu ấn sáng tạo cá nhân của nhà văn, chưa bao quát toàn diện khẩu ngữ tự nhiên trong giao tiếp sinh hoạt hàng ngày hoặc diễn ngôn trên mạng xã hội số (social media discourse).
2. Yếu tố phương ngữ và địa văn hóa: Cứ liệu chưa phân tách độc lập biến số phương ngữ (Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ) để so sánh chi tiết sự khác biệt về tần suất và mô hình tri nhận giữa các tiểu vùng văn hóa.
3. Phân tích đa phương thức (Multimodality): Nghiên cứu mới dừng lại ở ẩn dụ ý niệm dạng ngôn từ (verbal metaphor), chưa mở rộng sang ẩn dụ đa phương thức (kết hợp hình ảnh, cử chỉ, âm thanh) trong điện ảnh, sân khấu hoặc truyền thông thị giác về hôn nhân gia đình.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng:

• Mở rộng ứng dụng lý thuyết Ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor Theory - Forceville, 2008) để nghiên cứu biểu tượng hôn nhân, gia đình trong điện ảnh và phim truyền hình Việt Nam đương đại.
• Khảo sát đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hóa sâu rộng hơn giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á (Thái Lan, Indonesia, Malaysia) và Đông Á (Hàn Quốc, Nhật Bản).
• Ứng dụng kỹ thuật Ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) với các công cụ gán nhãn tự động để xử lý các tập ngữ liệu khổng lồ (Big Data) từ mạng xã hội, diễn đàn gia đình trực tuyến.
• Đi sâu nghiên cứu sự biến đổi thế hệ (Gen X, Gen Y, Gen Z) trong cách ý niệm hóa về hôn nhân đơn thân, hôn nhân đồng giới và gia đình không con cái tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự báo trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học, Lý luận văn học và Văn hóa học tại Việt Nam. Cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực cho các nghiên cứu sinh tiếp tục khai thác các miền ý niệm khác (như quyền lực, cái chết, tiền bạc, bệnh tật).
• Chuyển biến trong nghiên cứu liên ngành: Thúc đẩy sự kết hợp giữa Ngôn ngữ học tri nhận với Phê bình văn học (Cognitive Literary Studies), mở ra góc nhìn khoa học mới thay thế lối bình giảng trực cảm truyền thống.
• Tác động văn hóa - xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách xã hội, bình đẳng giới và gia đình thấu hiểu căn nguyên tâm lý - ngôn ngữ của người dân; từ đó xây dựng các thông điệp truyền thông giáo dục hôn nhân gia đình phù hợp với bản sắc tâm thức người Việt trong kỷ nguyên số hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu kết hợp hoàn chỉnh giữa lý thuyết Tây phương hiện đại (CMT, Blending, MIP) với thực tiễn ngữ liệu tiếng Việt phong phú.
• Nhà nghiên cứu và Phê bình Văn học: Sở hữu công cụ phân tích cấu trúc tầng sâu của hình tượng nhân vật và thông điệp tác phẩm qua lăng kính tri nhận học.
• Dịch giả và Chuyên gia Ngôn ngữ ứng dụng: Nắm vững các mô hình tương đương tri nhận xuyên ngôn ngữ để nâng cao chất lượng dịch thuật các tác phẩm văn học và văn hóa phẩm Việt Nam ra thế giới.
• Chuyên gia Tâm lý, Xã hội học và Hoạch định Chính sách: Hiểu rõ cấu trúc tư duy và sự chuyển dịch giá trị của người Việt về gia đình để thiết kế các chương trình can thiệp xã hội, bảo tồn các giá trị gia đình bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc chứng minh và xác lập mô hình "Nghiệm thân sinh thái - văn hóa" trong tiếng Việt. Luận án đã mở rộng lý thuyết CMT của Lakoff & Johnson bằng cách chứng minh rằng miền nguồn không chỉ xuất phát từ cơ thể sinh học thuần túy mà là sự tích hợp chặt chẽ giữa cơ thể sinh học với môi trường sinh thái nông nghiệp lúa nước (dòng nước, bến đò, gánh nặng, cày ruộng) và các khuôn mẫu văn hóa Nho - Phật - Đạo (mô hình duyên nợ, tôn ti gia trưởng, huyết thống ruột rà).

2. Đột phá phương pháp luận của nghiên cứu khi so sánh với các công trình trước đây? Trả lời: Khác với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu trích dẫn ví dụ minh họa cảm tính hoặc chỉ dựa vào tục ngữ ca dao cố định, luận án đã tiên phong ứng dụng quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước chuẩn hóa quốc tế (Pragglejaz Group, 2007) trên một khối ngữ liệu văn bản thực chứng đồ sộ (182 tuyển tập văn xuôi). Đồng thời, luận án vượt qua giới hạn của mô hình ánh xạ 2 miền cổ điển bằng cách tích hợp Lý thuyết Không gian pha trộn (Fauconnier & Turner, 2002) để giải mã thành công những ẩn dụ nghệ thuật phức hợp, đa tầng nghĩa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự trỗi dậy mạnh mẽ của ẩn dụ HÔN NHÂN LÀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH (chiếm 10.9%) và ẩn dụ VỢ LÀ NGƯỜI NẮM QUYỀN LỰC trong văn xuôi hiện đại. Dữ liệu chứng minh có sự xung đột sâu sắc trong tâm thức người Việt đương đại: một mặt vẫn tha thiết tìm kiếm sự gắn kết tâm linh "duyên nợ", mặt khác ngày càng thực dụng hóa hôn nhân thành các thương vụ đầu tư rủi ro; đồng thời giải cấu trúc quyền uy gia trưởng truyền thống để xác lập vị thế quyền lực thực tế của người phụ nữ trong gia đình.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình 4 bước kế thừa MIP cực kỳ chi tiết, kèm theo hệ thống bảng ma trận ánh xạ đối sánh 1-1 giữa miền nguồn và miền đích, danh mục 182 nguồn ngữ liệu minh bạch và các tiêu chí phân loại rõ ràng. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng nguyên vẹn giao thức này để kiểm chứng trên các tập ngữ liệu văn xuôi giai đoạn khác hoặc các thể loại diễn ngôn báo chí, mạng xã hội.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Tác giả định hướng mở rộng nghiên cứu sang 3 trụ cột: (1) Xây dựng Ngân hàng ngữ liệu ẩn dụ ý niệm tiếng Việt (Vietnamese Metaphor Bank) đa phương thức; (2) Thực hiện các nghiên cứu đối chiếu loại hình học tri nhận giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ Nam Á, Nam Đảo và Đông Á; (3) Ứng dụng khoa học tri nhận thần kinh (Cognitive Neuroscience) để đo lường phản ứng xử lý thông tin của não bộ người Việt trước các ẩn dụ văn hóa đặc thù.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Vũ Hoàng Cúc đã đạt được 6 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống toàn diện gồm 14 ẩn dụ ý niệm về Hôn nhân, 4 ẩn dụ về Người chồng, 3 ẩn dụ về Người vợ, 5 ẩn dụ về Gia đình, 3 ẩn dụ về Cha mẹ và 7 ẩn dụ về Con cái trên ngữ liệu văn xuôi hiện đại Việt Nam.
2. Chứng minh một cách thuyết phục cơ chế tương tác giữa tính phổ quát sinh học (nghiệm thân) và tính đặc thù văn hóa (sinh thái nông nghiệp lúa nước, Nho - Phật giáo) trong quá trình ý niệm hóa.
3. Chuẩn hóa quy trình nhận diện ẩn dụ MIP kết hợp mô hình Không gian pha trộn đa chiều trong nghiên cứu ngôn ngữ học và văn học tại Việt Nam.
4. Phát hiện sự biến chuyển sâu sắc trong hệ hình tư duy của người Việt: từ mô hình tiền định, vị gia tộc sang mô hình tự chủ cá nhân và hợp tác bình đẳng.
5. Cung cấp khối dữ liệu thực chứng tin cậy với 182 tuyển tập văn xuôi, đóng góp một case-study điển hình của ngôn ngữ phương Đông vào bản đồ Ngôn ngữ học tri nhận quốc tế.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu giàu tiềm năng: Ẩn dụ đa phương thức, Ngôn ngữ học tri nhận khối liệu (Corpus-based Cognitive Linguistics) và Phê bình văn học tri nhận tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề him quan Trinh bày tông quan tinh hình nghiên cứu về ADYN nói chung, ADYN về hôn nhân và gia đình nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam. Xác định các vấn đề lý thuyết quan yếu về ADYN làm cơ sở nghiên cứu của đề tài. Trình bày quan niệm về hôn nhân và gia đinh cua người Việt và sự chi phối cùa các ycu tố văn hóa đến những quan niệm này. - Chương 2: Àn dụ ý niệm về hôn nhân Khảo sát các ADYN có MĐ HÔN NHẢN, có MĐ (NGƯỜI) VỢ và MĐ (NGƯỜI) CHÒNG.

Lý giải CƠ sờ tri nhận, động lực hình thành và phân tích mô hình 4 ánh xạ của các ADYN cụ thề. Giải mã quan niệm của người Việt về hôn nhân, về người vợ và người chồng qua từng AĐYN. - Chương 3: Ẩn dụ ý niệm về gia đình Khảo sát các ADYN có MĐ GIA ĐÌNH, có MĐ BỔ MẸ và MĐ CON CÁI. Lý giải cơ sở tri nhận, động lực hình thành và phân tích mô hình ánh xạ của các ADYN cụ the.

Giải mã quan niệm của người Việt về gia đình, cha mẹ và con cái qua từng ADYN. 5 Chuông 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN cứu VÀ CÁC VÁN ĐÈ HỮU QUAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cún 1. Tình hình nghiên cún về ấn dụ ý niệm 1.

Các nghiên cứu ỏ’ nước ngoài ADYN là một nội dung quan trọng cúa Ngôn ngữ học tri nhận. Nó đã được các nhà ngôn ngừ học trên thế giới phân tích một cách toàn diện trong mối tương quan chặt chẽ với các vấn đề khác của ngôn ngừ học tri nhận. Công trình đầu tiên trình bày một cách sâu sắc về khái niệm ADYN là Metaphors We live bỵ (Chúng ta song bang ấn dụ) cùa George Lakoff và Mark Johnson được xuất bàn năm 1980. Các tác giả đã chi ra rằng “chúng ta sổng bằng ý niệm” vì “ẩn dụ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngừ mà cà trong tư duy và hành động”.

Metaphors We live bỵ trình bày một cách tường tận và mạch lạc các khía cạnh của ADYN như: thế nào là ADYN. hệ thống cùa ý niệm mang tính ấn dụ, hệ thống cùa ẩn dụ, các loại ân dụ, mối quan hệ giữa ấn dụ và vãn hóa, cơ sờ hình thành các ADYN, cẩu trúc tương hợp cùa trài nghiệm, những dạng tương hợp giữa các ẩn dụ, mối quan hệ giữa ẩn dụ và thực tể, một sổ giá trị ứng dụng cùa ADYN. Bời vậy, tác phẩm này được xem là “kinh thánh” của ADYN. Dựa vào nó, nhiều công trình nghiên cứu về ADYN đã được tiến hành và đạt được thành quả đáng ghi nhận.

Sau thành tựu của Metaphors We live by, ADYN tiếp tục được quan tâm nghiên cứu ngày một sâu sắc. Có thế điếm qua một số công trình tiêu biếu theo tiến trình thời gian sau: Năm 1986, trong công trình Metaphors of Anger, Pride and Love: A Lexical Approach to the Structure of Concepts (Ân dụ ý niệm về sự giận dừ, niềm kiêu hãnh và tình yêu: Một cách tiếp cận từ vựng học về cẩu trúc của các ý niệm), Kõvecses phát biêu rằng ADYN về cảm xúc được hình thành trcn cơ sớ sinh lý cùa con người trong sự tương hòa với các thành tố văn hóa. Năm 1987, trong The Body in the Mind: The Bodily Basis of Meaning, Imagination, and Reason (Thân thể trong tâm trí: Cơ sờ thân thế cùa ý nghĩa, sự tường tượng và lý trí), Johnson trình bày về sơ đô hình ảnh, cấu trúc AD và cơ sở vật chất của 6 chúng; trong Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind (Phụ nữ, lửa và những vật nguy hiểm: Những phạm trù biểu lộ về tàm trí), Lakoff trình bày về vai trò tiling tâm của ADYN và những tác động của nó đối với ngừ pháp của một số ngôn ngừ; trong Foundation of Cognitive Grammar (Cơ sờ của ngừ pháp tri nhận), Langaker cũng chi ra nhừng ảnh hưởng của ADYN đối với ngừ pháp. Năm 1989, trong More than cool reason: A field guide to poetic metaphor (Hơn cà lý trí lạnh lùng: Một lĩnh vực hướng dẫn về ấn dụ ý niệm trong thơ ca), Lakoff và Turner đã đề cập đến bản chất bên trong của ADYN và chỉ ra ràng, sự ánh xạ từ MN tới MĐ là sự ánh xạ không hoàn toàn.

Năm 1997, trong Foundations of meaning: Primary metaphors and primary scenses (Cơ sờ của ngừ nghĩa: Àn dụ ý niệm sơ cấp và ngữ cảnh sư cấp), Joseph Grady cho ràng ADYN phức được hình thành từ những ADYN sơ cấp - những ADYN được hình thành từ sự liên kết của các trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày với miền phán đoán chú quan của chúng ta. Năm 2002, Kõvecses viết Metaphor: A Practical Introduction (Àn dụ ý niệm: Sự giới thiệu mang tính thực hành), khắng định một lần nữa các vấn đề cốt lõi của ADYN bao gồm: khái niệm và cấu tạo; các miền nguồn và miền đích phổ biến; các loại ẩn dụ; hiện thực phi ngôn ngữ của ân dụ; nền tảng cúa ân dụ; bản chất ưu tiên của sự ánh xạ ý niệm; mô hình tri nhận, ẩn dụ và sự nghiệm thân; những sự kế thừa mang tính ẩn dụ; phạm vi cùa ân dụ; hệ thông ân dụ; sự khác nhau vê vãn hóa trong ân dụ và hoán dụ; phân biệt ấn dụ với hoán dụ và thành ngữ; ứng dụng cúa ấn dụ trong việc nghiên cứu ngôn ngừ, ân dụ và sự pha trộn; ân dụ trong diễn ngôn. Cũng trong năm 2002, với The Way We Think: Conceptual Blending and the Mind’s Hidden Complexities (Cách chúng ta suy nghĩ: Sự pha trộn ý niệm và sự phức tạp tiềm ân của tâm trí), Fauconnier và Turner đã trình bày lý thuyết không gian pha trộn và khăng định cơ sở vật lý của quá trình ánh xạ từ MN đến MĐ trong ẩn dụ giống \ * một bản đô thân kinh. Năm 2003, với công trình Metaphors in Education Discourse (Án dụ trong diễn ngôn giáo dục), Cameron đã bàn về việc sử dụng ADYN trong dạy học và quả quyết rằng ấn dụ không chì là công cụ giao tiếp mà còn là biếu hiện cùa cách con người ý niệm hóa về thực tể khách quan.

7 Năm 2005, trong Metaphors in Culture: Universality and Variation (Ân dụ ý niệm trong văn hóa: Tính phổ quát và sự biến đối), Kõvecses tiếp tục củng cố quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận về sự tương quan chặt chẽ giữa ẩn dụ và văn hóa, trong đó, tác gia đặc biệt nhấn mạnh đốn những nhân tố đưa đến sự tương đong và khác biệt trong ẩn dụ ý niệm. Năm 2006, trong Cognitive Linguistics - An introduction (Ngôn ngừ học tri nhận - Giới thiệu), V.Green tiếp tục khắng định về vai trò làm công cụ cúa tư duy và nhận thức của ADYN trong cuộc sống của chúng ta; trong Embodiment and Cognitive Science (Nghiệm thân và khoa học tri nhận), Gibbs mô ta các bang chứng thực nghiệm và khăng định một lần nữa về vai trò của sự nghiệm thân đối với tâm trí của con người trong việc tạo ra các ADYN; trong Language, mind, and culture. A practical introduction (Ngôn ngừ, tâm trí và văn hóa. Một sự giới thiệu mang tính thực hành), Kồvecses làm rõ mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngừ.

tâm trí và văn hóa và đặc biệt nhấn mạnh rang ADYN nằm trong khung văn hóa cho nôn chúng có sự biến đổi qua các nền văn hóa. Năm 2010, trong Why we mix metaphors (and mix them well): Discourse coherence, conceptual metaphor, and beyond (Tại sao chúng ta trộn ân dụ ý niệm (và trộn chúng tot): Mạch lạc của diễn ngôn, ẩn dụ ý niệm và hơn thế nữa), Kimmel khám phá ra rằng ADYN được pha trộn một cách rất tự nhiên trong diễn ngôn, nó là một phương tiện liên kết bên trong của lời nói, là phương tiện hữu hiệu tạo ra mạch lạc »*• trong diên ngôn. Cũng trong năm 2010, với công trình Researching and Applying Metaphor in the Real World (Nghiên cứu và ứng dụng ân dụ vào thế giới thực tế), Low, Todd, Deignan và Cameron đà trình bày về việc nghiên cứu và ứng dụng ADYN trong thế giới thực bang 17 nghiên cứu chi tiết, chu yếu dựa trên thực nghiệm, bao gom các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dạy và học ngôn ngữ, đối thoại hòa giải, diễn ngôn ở giảng đường đại học, thơ và mô tả rượu. Bằng các phương pháp phân tích ngữ liệu, thử nghiệm, phân tích diễn ngôn, phân tích đa văn hóa và phân tích the loại, các tác giả đã xem xét ADYN trong bối cảnh xã hội và diễn ngôn mà chúng được sữ dụng, đồng thời chỉ ra vai trò cúa chúng trong từng lĩnh vực thể giới thực.

Năm 2015, trong Where Metaphors Come From. Reconsidering Context in Metaphor (Án dụ đến từ đâu. Xem xét lại bối cảnh trong ẩn dụ), Kõvecses cho đã cũng 8 Cố và phát triển lý thuyết ADYN trước đó. Ông cho rằng, quan điểm ADYN được hình thành dựa trên trai nghiệm thân thề con người như trong truyền thống nên được diễn đạt lại, không nên xem kinh nghiệm từ thân thể con người là cơ sở duy nhất của ADYN mà chi nên xem nó là cơ sở quan trọng, mang tính quyết định.

Òng khắng định ràng, ngoài những trải nghiệm mang tính nghiệm thân của thân thể con người, ADYN còn được bắt nguồn từ các trải nghiệm về các tình huống mà con người hành động và dẫn dắt cuộc sống cùa họ; các diễn ngôn mà trong đó con người tham gia, tương tác với nhau; kiến thức khái niệm mà họ đã tích lũy được về thế giới trong quá trình họ trai nghiệm nó. Năm 2017, trong Cultural Linguistics (Ngôn ngừ học vãn hóa), Sharifian khẳng định sự chi phoi của văn hóa đối với ngôn ngừ nói chung và ADYN nói riêng. Ông đưa ra khái niệm ADYN văn hóa (cultural metaphors) và khẳng định ràng, đó là những ý niệm xuyên miền dựa trên các truyền thống văn hóa như y học dân gian, the giới quan hoặc hệ thống tín ngưỡng tâm linh; các ngôn ngữ khác nhau sẽ có những ADYN văn hóa không giống nhau. Ngoài các công trình nghiên cứu cùa các nhà khoa học được thế giới vinh danh ở trên, trong các tạp chí ngôn ngừ, các hội thảo Ngôn ngữ học quốc tế, vấn đề ADYN cũng được đề cập rất nhiều.

Bên cạnh việc khăng định các đặc trưng của ADYN, việc ứng dụng lý thuyết ADYN vào nghiên cứu ngôn ngừ cụ thể cũng được tiến hành một cách mạnh mẽ. Các nghiên cứu theo hướng này tăng cá về số lượng lẫn chất lượng theo thời gian. Cho đến nay, có the khăng định một cách chắc chắn rằng, số lượng các nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm là vô cùng lớn, khó có thể thống kê hết được.