Tìm Hiểu Nghệ Thuật Trào Phúng Của Vũ Trọng Phụng Qua Tiểu Thuyết Số Đỏ

Tài liệu nghiên cứu Luâṇ văn thac̣ sĩ văn học việt nam tìm hiểu nghệ thuật trào phúng của vũ trọng phụng qua tiểu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Choi Young Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Văn Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghệ Thuật Trào Phúng Trong Tiểu Thuyết Số Đỏ Của Vũ Trọng Phụng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 2. Giai đoạn trước Cách mạng Tháng 8 năm 1945
• 2. Giai đoạn từ sau Cách mạng Tháng 8 năm 1945 đến năm 1986
• 2. Giai đoạn từ sau năm 1986 đến nay
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Đóng góp mới của luận văn
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TIỂU THUYẾT TRÀO PHÚNG NÓI CHUNG VÀ TIỂU THUYẾT SỐ ĐỎ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG
• 1.1. Khái lược về trào phúng
• 1.2. Nghệ thuật trào phúng trong văn học hiện thực phê phán
• 1.3. Tiểu thuyết trào phúng Số đỏ của Vũ Trọng Phụng
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT TRÀO PHÚNG TRONG TIỂU THUYẾT SỐ ĐỎ
• 2.1. Khái niệm nhân vật trào phúng
• 2.2. Nhân vật trào phúng trong tiểu thuyết Số đỏ
• 2.3. Nhân vật trung tâm – Xuân Tóc Đỏ
• 2.4. Các chân dung nhân vật khác
• 2.5. Nhân vật đám đông
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG TÌNH HUỐNG TRÀO PHÚNG
• 3.1. Khái niệm tình huống trào phúng
• 3.2. Nghệ thuật xây dựng tình huống trào phúng trong tiểu thuyết Số đỏ
• 3.3. Tình huống ngẫu nhiên
• 3.4. Tình huống mang tính chất vô nghĩa lý của nhân vật
• 3.5. Tình huống hiểu nhầm
• 4. CHƯƠNG 4: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRÀO PHÚNG TRONG TIỂU THUYẾT SỐ ĐỎ
• 4.1. Từ ngữ quen thuộc của nhân vật
• 4.2. Ngôn ngữ mang tính hài hước
• 4.3. Ngôn ngữ đối thoại
• 4.4. Ngôn ngữ trần thuật
• 4.5. Giọng điệu trần thuật
• 4.6. Giọng điệu châm biếm - đả kích
• 4.7. Giọng điệu hài hước, hóm hỉnh
• 4.8. Giọng điệu giễu nhại
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Trào Phúng Trong Số Đỏ

Nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng là một trong những yếu tố nổi bật, thể hiện sự phản ánh sắc nét về xã hội Việt Nam thời kỳ thực dân nửa phong kiến. Tác phẩm không chỉ đơn thuần là một câu chuyện mà còn là một bức tranh phê phán sâu sắc những thói hư tật xấu của xã hội. Trào phúng được sử dụng như một công cụ mạnh mẽ để chỉ trích và mỉa mai những hiện tượng tiêu cực, từ đó tạo nên tiếng cười chua chát nhưng cũng đầy suy ngẫm.

1.1. Khái Niệm Nghệ Thuật Trào Phúng

Nghệ thuật trào phúng là một hình thức nghệ thuật sử dụng tiếng cười để chỉ trích và phê phán những điều xấu xa trong xã hội. Theo định nghĩa, trào phúng không chỉ đơn thuần là hài hước mà còn mang tính chất sâu sắc, phản ánh những mâu thuẫn trong xã hội.

1.2. Đặc Điểm Của Nghệ Thuật Trào Phúng Trong Số Đỏ

Trong Số Đỏ, Vũ Trọng Phụng đã khéo léo kết hợp giữa hài hước và châm biếm để tạo nên những tình huống trào phúng độc đáo. Các nhân vật trong tác phẩm thường bị đặt vào những tình huống dở khóc dở cười, từ đó bộc lộ rõ nét bản chất của họ.

II. Vấn Đề Xã Hội Được Phản Ánh Qua Nghệ Thuật Trào Phúng

Tiểu thuyết Số Đỏ không chỉ đơn thuần là một tác phẩm văn học mà còn là một tài liệu quý giá phản ánh những vấn đề xã hội nghiêm trọng. Vũ Trọng Phụng đã sử dụng nghệ thuật trào phúng để chỉ trích những thói hư tật xấu của tầng lớp tư sản và những người theo đuổi lối sống Âu hóa giả tạo. Tác phẩm mở ra một cái nhìn sâu sắc về sự tha hóa của con người trong xã hội thực dân.

2.1. Tầng Lớp Tư Sản Trong Số Đỏ

Tầng lớp tư sản trong Số Đỏ được miêu tả với những đặc điểm tiêu cực, thể hiện sự giả dối và tham lam. Vũ Trọng Phụng đã khéo léo phê phán những giá trị đạo đức bị tha hóa của họ thông qua các tình huống hài hước nhưng cũng đầy châm biếm.

2.2. Sự Tha Hóa Của Con Người

Nhân vật Xuân Tóc Đỏ là hình mẫu tiêu biểu cho sự tha hóa trong xã hội. Hành trình của nhân vật này không chỉ là một cuộc sống đầy bi kịch mà còn là một tiếng cười chua chát về sự mất phương hướng của con người trong xã hội thực dân.

III. Phương Pháp Sử Dụng Nghệ Thuật Trào Phúng Trong Số Đỏ

Nghệ thuật trào phúng trong Số Đỏ được thể hiện qua nhiều phương pháp khác nhau, từ việc xây dựng nhân vật đến việc tạo ra các tình huống hài hước. Vũ Trọng Phụng đã sử dụng ngôn ngữ sắc sảo và hình ảnh sinh động để tạo nên những tình huống trào phúng độc đáo, khiến người đọc không chỉ cười mà còn phải suy ngẫm.

3.1. Xây Dựng Nhân Vật Trào Phúng

Nhân vật trong Số Đỏ thường được xây dựng với những đặc điểm phóng đại, thể hiện rõ nét tính cách và bản chất của họ. Vũ Trọng Phụng đã khéo léo sử dụng nghệ thuật phóng đại để làm nổi bật những thói hư tật xấu của nhân vật.

3.2. Tình Huống Hài Hước Trong Tác Phẩm

Các tình huống trong Số Đỏ thường mang tính chất ngẫu nhiên và vô nghĩa lý, tạo nên những khoảnh khắc hài hước nhưng cũng đầy châm biếm. Những tình huống này không chỉ giải trí mà còn phản ánh sâu sắc thực trạng xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghệ Thuật Trào Phúng

Nghệ thuật trào phúng trong Số Đỏ không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang lại những bài học quý giá cho xã hội hiện đại. Vũ Trọng Phụng đã chỉ ra rằng tiếng cười có thể là một công cụ mạnh mẽ để phê phán và chỉ trích những điều xấu xa trong xã hội. Tác phẩm vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Nghệ Thuật Trào Phúng

Nghệ thuật trào phúng trong Số Đỏ mang lại những bài học quý giá về đạo đức và nhân cách. Tác phẩm khuyến khích người đọc suy ngẫm về những giá trị sống và cách ứng xử trong xã hội.

4.2. Tác Động Đến Văn Hóa Đương Đại

Số Đỏ đã tạo ra một ảnh hưởng lớn đến văn hóa và văn học Việt Nam. Nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng đã mở ra một hướng đi mới cho các tác giả sau này trong việc sử dụng tiếng cười để phê phán xã hội.

V. Kết Luận Về Nghệ Thuật Trào Phúng Trong Số Đỏ

Nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng không chỉ là một phương pháp nghệ thuật mà còn là một cách nhìn nhận sâu sắc về xã hội. Tác phẩm đã khắc họa rõ nét những mâu thuẫn và nghịch lý trong cuộc sống, từ đó tạo nên một tiếng cười đầy chua chát nhưng cũng rất nhân văn. Số Đỏ xứng đáng được xem là một trong những kiệt tác của văn học Việt Nam.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghệ Thuật Trào Phúng

Nghệ thuật trào phúng không chỉ giúp người đọc giải trí mà còn khuyến khích họ suy ngẫm về những vấn đề xã hội. Tác phẩm của Vũ Trọng Phụng đã chứng minh rằng tiếng cười có thể là một công cụ mạnh mẽ để phê phán xã hội.

5.2. Tương Lai Của Nghệ Thuật Trào Phúng

Nghệ thuật trào phúng trong Số Đỏ sẽ tiếp tục là nguồn cảm hứng cho các thế hệ tác giả sau này. Những giá trị mà tác phẩm mang lại vẫn còn nguyên giá trị và sẽ tiếp tục được khám phá trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật trào phúng trong văn học hiện thực phê phán là một phương tiện quan trọng để phản ánh và phê phán xã hội, đặc biệt trong bối cảnh xã hội Việt Nam thời thực dân nửa phong kiến. Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, sáng tác năm 1936, là một tác phẩm tiêu biểu thể hiện nghệ thuật trào phúng độc đáo, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội đầy mâu thuẫn, giả dối và thối nát. Qua khoảng 5 tháng diễn ra câu chuyện, tác phẩm phác họa chân dung các tầng lớp xã hội từ lưu manh, trí thức giả tạo đến tầng lớp thượng lưu giả dối, với những tình huống trào phúng đậm nét. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ đặc trưng nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng qua tiểu thuyết Số đỏ, từ đó soi chiếu xã hội thực dân nửa phong kiến Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tiểu thuyết Số đỏ, với góc nhìn của một học viên nước ngoài, nhằm góp phần làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp một phân tích chi tiết về thủ pháp trào phúng, góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của tiếng cười trong văn học hiện thực phê phán và giá trị lịch sử - xã hội của tác phẩm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về nghệ thuật trào phúng và văn học hiện thực phê phán. Trào phúng được định nghĩa là một hình thức sáng tác văn học sử dụng tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại để tố cáo những mặt tiêu cực trong xã hội. Tiếng cười trong trào phúng được chia thành ba cấp độ: hài hước, châm biếm và đả kích, với mức độ phê phán tăng dần. Văn học hiện thực phê phán là dòng văn học phản ánh hiện thực xã hội một cách chân thực, sắc sảo, nhằm phê phán các mâu thuẫn giai cấp và xã hội. Tiểu thuyết Số đỏ được xem là một tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học này, sử dụng nghệ thuật trào phúng để phản ánh xã hội thực dân nửa phong kiến Việt Nam. Các khái niệm chính bao gồm: nhân vật trào phúng, tình huống trào phúng, ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng, cùng với thủ pháp phóng đại và biếm họa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp lịch sử để khảo sát bối cảnh xã hội và văn học thời kỳ 1930-1945, phương pháp phân tích văn bản để khai thác nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ, phương pháp so sánh đối chiếu với các tác phẩm trào phúng khác và phương pháp hệ thống để tổng hợp các yếu tố nghệ thuật. Nguồn dữ liệu chính là toàn bộ nội dung tiểu thuyết Số đỏ cùng các công trình nghiên cứu phê bình liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ tác phẩm và các nhân vật tiêu biểu trong đó. Phương pháp phân tích tập trung vào việc giải mã các tình huống, nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng. Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến nay, dựa trên các tài liệu và công trình phê bình đã công bố.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhân vật trào phúng điển hình: Nhân vật trung tâm Xuân Tóc Đỏ là biểu tượng của tầng lớp lưu manh vô học nhưng nhờ xã hội giả dối mà thăng tiến nhanh chóng. Xuân vừa vô học, vừa láu lỉnh, vừa dâm đãng, đại diện cho sự giả tạo và thối nát của xã hội. Các nhân vật phụ như bà Phó Đoan, ông bà Văn Minh, ông TYPN cũng được xây dựng với tính cách phóng đại, hài hước nhưng sâu sắc, phản ánh các mặt tiêu cực của tầng lớp thượng lưu và trí thức giả tạo. Ví dụ, bà Phó Đoan là hình tượng bà góa dâm đãng, vừa lố bịch vừa độc đáo, tạo nên tiếng cười chua chát.

2. Tình huống trào phúng đa dạng và phức tạp: Số đỏ xây dựng chuỗi tình huống trào phúng liên tiếp, từ những tình huống ngẫu nhiên, vô nghĩa lý đến tình huống hiểu nhầm, tạo nên hệ thống mâu thuẫn xã hội được phóng đại. Ví dụ, việc Xuân Tóc Đỏ từ kẻ nhặt banh trở thành anh hùng cứu quốc là một tình huống phi lý nhưng hợp lý trong logic trào phúng, phản ánh sự giả dối của xã hội.

3. Ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng sắc sảo: Ngôn ngữ trong tác phẩm sử dụng từ ngữ quen thuộc, hài hước, đối thoại sinh động và giọng điệu châm biếm, đả kích mạnh mẽ. Giọng điệu vừa hài hước, hóm hỉnh, vừa giễu nhại, tạo nên hiệu quả phê phán sâu sắc. Ví dụ, các câu thoại của Xuân Tóc Đỏ thể hiện sự láu lỉnh nhưng cũng rất ngây ngô, tạo tiếng cười vừa mỉa mai vừa thương cảm.

4. Nhân vật đám đông và bức tranh xã hội: Tác phẩm khắc họa đám đông thành thị và nông thôn với tính cách vô nghĩa lý, bộc lộ sự bế tắc và mù mờ của quần chúng trong xã hội thực dân phong kiến. Đám đông trong đám tang cụ cố Tổ và trong buổi diễn thuyết của Xuân Tóc Đỏ đều thể hiện sự giả tạo, vô cảm và mù quáng, góp phần làm nổi bật sự thối nát của xã hội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân thành công của nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ là do Vũ Trọng Phụng kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và phóng đại, tạo nên những hình tượng nhân vật và tình huống vừa chân thực vừa hài hước, châm biếm. So với các tác phẩm trào phúng khác cùng thời, Số đỏ có hệ thống tình huống phức tạp và đa tầng nghĩa hơn, thể hiện sự sâu sắc trong phê phán xã hội. Tiếng cười trong tác phẩm không chỉ để giải trí mà còn là tiếng cười đả kích, phủ định xã hội giả dối, bất công. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân loại nhân vật theo tầng lớp xã hội và bảng tổng hợp các tình huống trào phúng tiêu biểu, giúp minh họa rõ nét hơn về cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm. Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của nghệ thuật trào phúng trong việc phản ánh và phê phán xã hội Việt Nam thời kỳ thực dân nửa phong kiến, đồng thời góp phần nâng cao giá trị văn học của Số đỏ trong dòng văn học hiện thực phê phán.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật trào phúng trong văn học Việt Nam: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng phân tích các tác phẩm trào phúng khác để so sánh và làm rõ đặc trưng nghệ thuật, nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu văn học hiện đại. Thời gian thực hiện: 2-3 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu và trường đại học.

2. Ứng dụng nghệ thuật trào phúng trong giảng dạy văn học: Đưa nội dung về nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng vào chương trình giảng dạy đại học và sau đại học để sinh viên hiểu sâu sắc hơn về phương pháp phản ánh xã hội qua tiếng cười. Thời gian: 1-2 năm; chủ thể: các khoa văn học, giảng viên.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về trào phúng và văn học hiện thực phê phán: Tạo diễn đàn trao đổi học thuật giữa các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm cập nhật các phương pháp nghiên cứu mới và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Thời gian: hàng năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Khuyến khích dịch thuật và phổ biến tác phẩm Số đỏ ra nước ngoài: Giúp nâng cao vị thế của tác phẩm trên trường quốc tế, đồng thời giới thiệu nghệ thuật trào phúng Việt Nam đến bạn đọc toàn cầu. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: nhà xuất bản, các tổ chức văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam: Giúp hiểu sâu sắc về nghệ thuật trào phúng và văn học hiện thực phê phán, nâng cao kỹ năng phân tích văn bản.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích chi tiết để phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về văn học hiện đại Việt Nam.

3. Nhà phê bình văn học và biên tập viên: Hỗ trợ trong việc đánh giá, nhận định các tác phẩm trào phúng và phát hiện giá trị nghệ thuật trong văn học Việt Nam.

4. Độc giả yêu thích văn học cổ điển và hiện đại: Giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và nghệ thuật của tiểu thuyết Số đỏ, từ đó nâng cao trải nghiệm đọc và nhận thức văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ có điểm gì đặc biệt?
   Nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ nổi bật với việc sử dụng tình huống phóng đại, nhân vật điển hình hài hước nhưng sâu sắc, cùng ngôn ngữ châm biếm sắc sảo để phản ánh xã hội thực dân nửa phong kiến một cách sinh động và thuyết phục.

2. Nhân vật Xuân Tóc Đỏ đại diện cho điều gì trong xã hội?
   Xuân Tóc Đỏ là biểu tượng của tầng lớp lưu manh vô học nhưng nhờ xã hội giả dối mà thăng tiến, phản ánh sự giả tạo, thối nát và vô nghĩa lý của xã hội thượng lưu thời bấy giờ.

3. Tình huống trào phúng được xây dựng như thế nào trong tác phẩm?
   Tác phẩm xây dựng chuỗi tình huống liên tiếp, từ ngẫu nhiên đến vô nghĩa lý, tạo nên hệ thống mâu thuẫn xã hội được phóng đại, giúp bộc lộ sâu sắc các mặt tiêu cực của xã hội.

4. Vai trò của ngôn ngữ và giọng điệu trong nghệ thuật trào phúng?
   Ngôn ngữ sử dụng từ ngữ quen thuộc, hài hước, đối thoại sinh động; giọng điệu châm biếm, đả kích tạo hiệu quả phê phán sâu sắc, vừa gây cười vừa khiến người đọc suy ngẫm.

5. Tại sao nghệ thuật trào phúng lại quan trọng trong văn học hiện thực phê phán?
   Nghệ thuật trào phúng giúp nhà văn phê phán xã hội một cách sinh động, hấp dẫn, làm nổi bật những mâu thuẫn và bất công, đồng thời truyền tải thông điệp cải tạo xã hội qua tiếng cười sắc bén.

Kết luận

• Vũ Trọng Phụng đã tạo nên nghệ thuật trào phúng độc đáo trong tiểu thuyết Số đỏ, phản ánh sâu sắc xã hội thực dân nửa phong kiến Việt Nam.
• Nhân vật trung tâm Xuân Tóc Đỏ và các nhân vật phụ được xây dựng với thủ pháp phóng đại, hài hước nhưng chân thực, tạo nên tiếng cười châm biếm sắc sảo.
• Tình huống trào phúng đa dạng, liên kết chặt chẽ, góp phần làm nổi bật mâu thuẫn xã hội và giá trị phê phán của tác phẩm.
• Ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng là công cụ hiệu quả để truyền tải thông điệp xã hội và tư tưởng của nhà văn.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi mới cho việc phân tích nghệ thuật trào phúng trong văn học Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng dụng và phát triển nghiên cứu trong tương lai.

Độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp tục khai thác sâu hơn về nghệ thuật trào phúng trong các tác phẩm hiện thực phê phán để góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thể loại phóng sự ở Việt Nam. Tam Lang đã viết tập phóng sự Tôi kéo xe (1932), Vũ Trọng Phụng cũng viết phóng sự Cạm bẫy người (1933) và Kĩ nghệ lấy Tây (1934) đóng góp vào văn học hiện thực phê phán. Cây bút đáng chú ý của văn ho ̣c thời kỳ này còn có Tú Mỡ với thơ trào phúng : “Bằng những vần thơ trào phúng, Tú Mỡ đã phê phán những cái xấu xa, bỉ ổi, rởm đời cùng với những hủ tục, tập quán lạc hậu trong xã hội thực dân phong kiến. Tiếng cười trào phúng của ông đậm đà màu sắc dân tộc, hóm hỉnh, có duyên nhưng đôi khi chưa thật sâu sắc” [38, 202].

Nói chung, tính chiến đấu của văn học hiện thực phê phán chặng đường này chưa cao, mục đích phê phán có khi còn chưa chính xác, nền tảng nhân đạo chủ nghĩa chưa vững vàng nhưng nhà văn hiện thực phê phán đã nỗ lực để phản ánh được tính bất công, vô nhân đạo của xã hội, đồng thời bộc lộ sự cảm thông, thương xót đối với những nạn nhân của xã hội đó. Chặng đường 1936 – 1939, thời kỳ Mặt trận Dân chủ, văn học hiện thực phê phán phát triển mạnh mẽ, phong phú trên nhiều thể loại mà trong đó tiêu biểu nhất là tiểu thuyết và truyện ngắn. Chặng đường này, ngoài Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Tú Mỡ, Vũ Trọng Phụng và Tam Lang, xuấ t hiê ̣n nhiề u nhà văn cách mạng như Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Lạp, Bùi Huy Phồn, Mạnh Phú Tư. Phạm vi phản ánh, tầm bao quát hiện thực trong văn học hiện thực phê phán ở giai đoạn này sâu sắc hơn, không chỉ phản ánh những hiện tượng nổi lên trên bề mặt của xã hội mà còn khám phá được chiều sâu của hiện thực.

Nhà văn hiện thực phê phán đã đặt được những vấn đề lớn có tầm khái quát cao của thời đại và được thể hiện những mâu thuẫn cơ bản, chủ yếu của xã hội. “Nhiều cây bút dường như đã đưa hẳn những sự kiện chính trị, xã hội có tính chất thời sự nóng hổi vào trong tác phẩm của mình (Giông tố, Số đỏ, Vỡ đê của Vũ Trọng Phụng, Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan, Lầm than của Lan 16 Khai, Kim tiền của Vi Huyền Đắc. Chính vì vậy, có thể nhâ ̣n thấ y tình hình chính trị, xã hội chính là một trong những nhân tố thúc đẩy văn học hiện thực phê phán phát triển. Chặng đường 1940 – 1945, trong văn học hiện thực phê phán ít đề cập đến những vấn đề xã hội rộng lớn và cũng ít trực tiếp thể hiện phê phán những mâu thuẫn xã hội một cách mãnh liệt như ở chặng đường trước.

Bởi chế độ kiểm duyệt khắt khe và sự khủng bố của chính quyền thực dân không cho phép các nhà văn hiện thực viết về những vấn đề ấy. “Dưới gọng kìm kiểm duyệt của bọn phát xít, những tác phẩm của Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài. tuy không trực tiếp bóc trần những mâu thuẫn giai cấp đối kháng trong xã hội và ca ngợi tinh thần đấu tranh của quần chúng nhưng cũng duy trì được một thái độ dám nhìn thẳng vào sự thật, thấy được cái không khí oi bức, dông bão của một xã hội đang ngột thở, đang quằn quại lột xác để chuyển mình, để đổi thay” [28, 351]. Trong trào lưu văn học hiện thực phê phán ở chặng đường cuối cùng này, Nam Cao được đánh giá cao với những truyện ngắn Chí Phèo (1941), Lão Hạc (1943), Đời thừa, Một đám cưới (1944), và tiểu thuyết Sống mòn (1944).

Qua hai đề tài người nông dân và người trí thức tiể u tư sản , Nam Cao đã dựng đươ ̣c bức tranh chân thực về nông thôn Việt Nam đương thời trên con đường bần cùng hóa, phá sản, không lối thoát, hết sức đau lòng và khắ c ho ̣a sâu sắ c những tấn bi kịch tinh thần của người trí thức tiểu tư sản nghèo đầy khát vọng, giàu tài năng mà phải số ng mòn. Như đã nói , trong giai đoạn 1930 – 1945, chúng tôi thấy các nhà văn hiện thực phê phán đã có ý thức gắn liền cảm hứng sáng tác với hiện thực xã hội và do đó các tác phẩm của họ được mang tính thời sự. Nhiều tác phẩm đã hòa nhập được với bầu không khí, những sự kiện văn hóa, chính trị xã hội đương thời. Nhà văn miêu tả cuộc sống một cách chân thật và miêu tả về con người rất cụ thể, chính xác nhằm đáp ứng một phần những yêu cầu cơ bản của cuộc đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc.

“Các nhà văn hiện thực phê phán đều tập trung hướng ngòi bút của mình vào việc phê phán, tố cáo mãnh liệt những thủ đoạn áp bức bóc lột, những chính sách mị dân bịp bợm, giả dối của giai cấp thống trị, đồng thời phơi bày nỗi thống khổ của nhân dân với một thái độ cảm thông sâu sắc” [38, 204]. Trong trào 17 lưu văn học hiện thực phê phán, đã hình thành một dòng chảy của văn học trào phúng với hàng loạt sáng tác dưới ngòi bút châm biếm sắc sảo của Ngô Tất Tố, với một bút pháp riêng đầy tính sáng tạo của Nam Cao, truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan, dưới ngòi bút đả kích trực diện vào bọn đề quốc Nhật – Pháp của Nguyên Hồng. và đặc biệt là nhà văn Vũ Trọng Phụng với những tác phẩm tiểu thuyết như Số đỏ, Giông tố, Cạm bẫy người, Cơm thầy cơm cô. Văn học hiện thực phê phán Việt Nam không phải là không có mạch nguồn từ trong quá khứ.

Ở Việt Nam, truyện tiếu lâm, văn học trào phúng đặc biệt phong phú, có truyền thống và đã có một vị trí đặc biệt quan trọng, bởi dân tộc Việt Nam là một dân tộc yêu chuộng tiếng cười, rất lạc quan, và rất giỏi về nghệ thuật tạo tiếng cười. “Văn học cười và trào phúng của Việt Nam được sáng tác ra trong những điều kiện lịch sử nhất định để phục vụ cho giáo dục và đấu tranh giai cấp” [42, 170] và “đến ngày nay vẫn có tác dụng bồi dưỡng đạo đức, tư tưởng con người, và rèn giũa ý chí đấu tranh của con người” [42, 171]. Tiểu thuyết hiện thực phê phán cũng tiếp thu truyền thống hài hước, châm biếm của văn học dân tộc với nghệ thuật trào phúng dồi dào. Nhưng đối với mục đích của nghệ thuật trào phúng thì văn chương truyền thống và văn học hiện thực phê phán khác nhau.

Tiếng cười trong văn học truyền thống thì phần lớn là tiếng cười hài hước, cười hả hê vui tươi và cũng có ít nhiều khi có tiếng cười chế giễu, trào lộng nhưng cũng làm người đọc thoải mái, thư giãn mà thôi. Nhưng các nhà văn hiện thực phê phán đã sử dụng tiếng cười trong văn học như những mũi tên nhằm vào một loại đối tượng nào đó của xã hội. Vì tiếng cười mang trong mình sức mạnh cách mạng, góp phần vào việc lật đổ các thế lực phản động trong xã hội giai cấp. “Thơ trào phúng của Tú Mỡ thường xuyên châm biếm, đả kích những người và việc diễn ra hàng ngày.

Nhiều phóng sự của Tam Lang, Vũ Trọng Phụng đã phản ánh và tố cáo nhanh nhạy, kịp thời những tệ nạn xã hội bị dư luận 18 lên án” [38, 213-214]. Chính vì vậy, những nhà văn hiện thực phê phán đã có ý thức sử dụng đến tiếng cười phê phán trào phúng để lên án tố cáo những mặt xấu xa thối nát, rởm đời của xã hội thực dân phong kiến đương thời, và nói lên nỗi thống khổ của các tầng lớp nhân dân lao động. Còn văn học hiện thực phê phán của Việt Nam là vừa kế thừa truyền thống thích cười vừa khắc phục những nhược điểm còn tồn tại trong thế giới quan để đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ mới mẻ của thời kỳ hiện đại. Đầu năm thế kỷ XX, ở Hàn Quốc bắt đầu hình thành văn học hiện đại với phong trào Shinmunhak (văn học mới), nhà văn tiêu biểu là Yi Kwang Su, Kim Tong In, Kim Yoo Jeong.

Trong bài Văn Xuôi Triều Tiên trên đường hiện thực chủ nghĩa, giáo sư Yu Chong Ho cho rằng văn xuôi Triều Tiên thời kỳ đầu có quan điểm coi văn học như là một công cụ để xây dựng hoặc khai sáng xã hội cho nên những tác phẩm không tránh khỏi mang tính chất giáo huấn khô cứng. Nhưng nhận thức về vai trò khai sáng và giải phóng của văn học lại ngày càng phù hợp với quan niê ̣m sáng tác của các nhà văn đi theo xu hướng chủ nghĩa hiện thực. Nói về thời kỳ này chúng tôi không thể không nhắc tên của ông Yom Sang Sop và Chae Man Shik vì hai ông này đều là nhà văn hiện thực phê phán tiêu biểu nhất trong giai đoạn này và đã phản ánh đươ ̣c nhiề u phương diện thực tế Hàn Quốc thời thuộc địa thông qua nghệ thuật trào phúng. Ông Yom Sang Sop đã viết tiểu thuyết Mansejeon (Trước hoan hô) và Sam đae (Ba thế hệ), trong đó ông đã nêu bâ ̣t l ên những đă ̣c trưng hiện thực chủ nghĩa một cách sắc sảo.

Sam đae là “một tác phẩm hiếm hoi kết hợp được cả tiểu thuyết xã hội và tiểu thuyết phong tục. Nhờ bức tranh xã hội rộng lớn và những bức chân dung tính cách sinh động thể hiện trong đó, cuốn tiểu thuyết này đã được xem như một trong những thành tựu nổi bật của văn học Triều Tiên đương đại” [11, 17]. Đối với ông Chae Man Shik, tuy tác phẩm của ông không nhiều nhưng các tác phẩm đều mang đậm cảm hứng phê phán. Trong tiểu thuyết Thakryu (Dòng chảy tăm tối) đã nêu lên những mâu thuẫn xã hội đầy bất công và dối trá và tố cáo sự bóc lột kinh tế của Nhật Bản một cách mạnh mẽ.

Ngày ấy, người dân Hàn Quốc sống khổ dưới ách đô hộ Nhật Bản cũng như 19 Việt Nam dưới chế độ nửa phong kiến thực dân Pháp. Chính quyền đô hộ hiểu rõ văn học chính là một thứ vũ khí sắc bén và lợi hại có thể làm lung lay địa vị thống trị của chúng. Vì các nhà văn thực sự có năng lực, có tinh thần dân tộc, có thể sử dụng ngòi bút của mình để tuyên truyền, quảng bá được cho đại chúng tinh thần yêu nước và đấu tranh giải phóng trong thời gian ngắn. Cho nên chính quyền đô hộ Nhật Bản đã kiểm soát khắt khe văn học Hàn Quốc “buộc các nhà văn phải quay sang viết các tiểu thuyết về các sự kiện quá khứ để giúp họ tạm thời lảng tránh những vấn đề hiện tại” [11, 17].