C hưong^^ NGHÊNCỨU VỐNCỔDÂN TỘC - LÝ LUẬN CHUNG Nghệ thuật trang tri Việt Nam đà có từ lâu đời. Trài qua hàng ngàn năm dựng nước và giừ nước, ông cha ta đã để lại cho thê hệ ngày nay những trang sứ hào hùng và một kho táng văn hoá, nghệ thuật, trong đó nghệ thuật trang tri. Nghệ thuật trang tri luôn gán lièn với đời sống hàng ngày, và gán bó với truyền thống dân tộc. Hiéu vê nghệ thuật dân tộc một cách sâu sác sẽ giúp cho sinh viên, học sinh thêm yêu quý và tự hào vè lịch sử đất nước và con người Việt Nam.
Nghiên cứu võn cố dân tộc giúp sinh viên hiếu được sự sáng tạo trong nghệ thuật cua nhãn dãn ta qua các thời đại, từ đó có thể ứng dụng vào nghệ thuật trang tri hiện đại một cách mạnh bạo, sáng tạo, đây ngầu hứng nhưng vần bộc lộ bản sắc văn hóa Việt Nam. Nét dộc dáo, phong phú ciia vốn cò dàii tọc 1. Đánh giá chung Nèn nghệ thuật cố Việt Nam co gia tri rất lớn và là di sản vãn hoá quý bau. Cùng với thành tuu đang tự hào về kiên trúc là nhũng hình trang tri mỳ thuật, trai qua hàng ngan năm tòn tại vuọrt lên trên mọi sụ phá hoại cua thiên nhiên và con nguời đê còn lại đến ngày nay.
Trống đồng Ngọc Lũ - Đòng Sơn không nhùng thế hiện trinh độ khoa học cao thời ky đỏ đỏng mà còn là nhũng bức trạnh trang tri tuyệt đẹp. Trên mạt trống được trang tri ngôi sao nhiêu cánh ớ giữa, các thu vạt. chim muông và con người chạy vòng quanh vơi tư duy liên tướng đã tạo nên hình tượng con người và thiên nhiẻn hoà quyện một cách nhuân nhuyẻn. Đo là con ngươi nhàn hậu, hièn hoà mang tinh nhân văn sâu sác, bẽn cạnh đo là những hình chim , hinh cá, hinh tượng ghép đổi muòng thú và con người phàn anh tm ngưỡng phồn thực cua nẻn văn minh lúa nước, luôn khát khao cuộc sống náy nớ dồi dao.
Những công trinh kiến trúc không những thể hiện trinh độ khoa học về xây dựng má còn la những kiệt tác cùa nghệ thuật tạo hình như chúa But Thap, chua Trăm Gian, chùa Tây Phương, đmh Chu Quyên, Tây Đàng, Đáo Xá, Thô Hà, v. VỚI nhùng bức tượng, bức chạm gồ, khác đá, nhửng trang tri cáu trúc đâu hồi, những bức hoanh phi, những đỏ gốm, sứ. với những hình nét hoàn chính, vũng chãi, mảu mực của sự chau chuốt và cách điệu. Du ta ngươi, ta vật hay hoa văn, đêu được sáp xếp nhịp nhàng theo hệ thống mạch lạc, khúc chiết.
Cách dàn dựng hài hoá chứng to cam xúc và trinh độ tạo hình cua ỏng cha ta hàng ngàn năm trươc đã đạt tới trinh độ thám mỹ cao. 107 Tiên cưỡi rông, mật trờt. Trám bla (trích đoạn) - Chùa Keo, Thái Bình Đlâu khác đình làng xứ B ác lầ inột dl sàn nghệ Ihuậl quy giá. Phàn chạm trổ trên các mảng chạm nổi, chạm lộng còn nguyên chất gồ để mộc, thể hiện sự hồn nhiên, giản dị, tù cuộc sống binh dân không câu nệ vào các quy tác gò bó nhu ở đình V ị Hạ - Hà Nam, đình L iên H iệp, Chu Quyên - Hà T ây.
Những ưiảu vật được trang tri sơn son thếp vàng trang trọng và rực rở như tượng N g h ìn m ấ t n g h ìn tay à chùa Bút Tháp. Các đình, chùa như chùa Tây Phương, chùa Thái Lạc, chùa Mía, chùa Thây, v. đều mang một sác thái riêng và có giá trị nghệ thuật cao. 108 Nghệ thuật dân tộc Việt Nam bát nguôn tù cuộc sống thực tê cùa con người.
Nó phan ánh tập quán, phong tục, truyền thóng cùa đát nước minh. Nhưng tac phầm nghệ thuật đèu biếu hiện sự gán bó VỚI làng quê, nộỉ dung đều được khai thác tứ cuộc sống dân gian, gán bo với vân hoá đình làng là nét truyèn thống cùa dân tộc Viẽt. MỖI một địa phương đéu có ngôi đinh, mái chùa, lá nơi thờ cúng thành hoàng, nơi hội họp bàn việc công, noi lẻ hội vui chơi của mọi người. C ả đát nước là một sự tập hợp của nhièu cộng đồng làng xã với những mát đinh, ngôi chùa làm tâm điém phán ánh cuộc sống và vàn hóa Việt Nam.
Những nét hoa văn trang tri chạm trên gỗ hoặc trên đá đèu rát mềm mại và thanh thoát, những mảng cong được tạo ghép rát tinh tế, họa tiết hoa văn rát gàn với thực tê nhưng lại được trang trí nâng lên thành nghệ thuật. Trang tri điêu khác đình làng xuát phát từ nguồn cảm hứng sáng tạo của các nghệ nhân xưa vơi những chủ đề : tiên, ròng, những cánh sinh hoạt quen thuộc như mời rượu, đá câu, đánh cờ, đấu vật, làm xiếc, chèo thuyên, trai gái đùa nhau. hay có những nội dung án dư ; Rồng mẹ cam trứng nò ra rồng (đinh V ị Hạ - Hà Nam), con đưa hài cốt cha vào miệng rồng (đình Liên Hiệp, Chu Quyến - Hà Tây), mẹ cho hổ bú. Tất cả đều nói lên nguyện uoc của con người là thờ cúng than linh, tổ tiên, mong ươc một cuộc sống thanh binh.
Trát qua cac bưoc thang tràm cua đàt nưoc VƠI nhưng bien động lớn vè chính trị và quân sự, nhiều đời vua nối tiếp nhau trị vì. mỏi chê độ, mỗi triêu đại mĩ thuật lại được khỏi phục và cùng cố tạo thành nét cơ bản mang tính đặc trưng của thời kỳ : Đông Sơn, Thời Lý, Tràn, Lê, Nguyền, v. Chương trinh Mỹ thuật phổ thông từ lóp 6 đến lớp 8 sẽ giới thiệu vè nền mỳ thuật qua các thời đại này một cách có hệ thóng. Những di tích lịch sừ như Văn Miếu, Bút Tháp, Thổ Hà, chùa Dâu, chùa K eo, lâng Lê Lợi (Lam Sơn), cung đình 109 Huê.
tuy có nội dung phuc vu cho tôn giáo nhung tất cả những mô tip trang trí đèu phản ánh cuộc sống sinh họat rát đời thường. Họa tiết được sử dụng là con ngươi, động vậttập trung vào Long, Ly, Quy, Phượng, hoa lá như sen, cúc, đào, mai, đặc biệt hoa sen được sừ dụng cách điệu nhiêu và rộng rãi nhất.* *• • Tượng P h ậ t B à Q u a n  m n g h ìn tay I, •; ĩ ’• n g h ìn m ắ t (Chùa Bút Tháp - Bác Ninh) được tạc bàng gồ nám 1656 là pho tượng đẹp nhát trong số các tượng phật cổ Việt Nam. Tượng cao 2m với 42 tay lớn vá 952 tay nhỏ : .hiu" ‘ - toàn bộ cả tượng và bệ cao 3m 70 là một thể thóng nhát trọn vẹn, toát lên nét đẹp đặc trưng cùa phụ nù Á Đông với sự dịu dáng đôn hậu. Tượng Phật Quan Am nghìn mắt n g h ìn tay được đánh giá là một tác phám nghè thuật có giá trị rát lớn cúa ngành điêu khác cổ Việt Nam.
Hoa sen là biếu tượng cua sự thanh cao. Do vặy, tượng Phật thường được đặt ngồi trên toà sen. Những chân đèn, chân bệ, cột, hoành phi cùng thường sứ dụng họa tiết trang tri rát phong phú và sinh động. Tượng Quan Ám nghin mát nghìn tay (Gồ) 110 ơ đinh Thò Há, ngươi ta sư dung ca một cây gồ lơn đế đẽo thanh hinh một con cá rát đẹp dung lam mò ; trong điện thờ co hình chim được cách diệu mang dang dăp cua con ngươi.
Đương net nghệ thuật trong võn cô dân tộc linh họat và dứt khoat, khoe khoán nhưng lai tạo được sự mèm mại, nhịp nháng. Trong các tac phám nghệ thuàt cố, các họa tiết trang tri luôn có sự liên hoàn va trơ nén gán bó chặt chẽ trong một tông thế chung. Vi dụ : trên những hoa vãn chạy xung quanh bia đá ơ Văn Miếu, ta tháy 82 bia không có họa tiết nào giống nhau vè tao hình và bỗ cuc, mồi bia có giá trị vè mặt lịch sứ vã nghệ thuật. Song toan bộ vãn bia đả tạo thanh một thế thõng nhát rất ăn ý và đẹp mãt.
Đièu đặc biệt là giá trj vê mặt thám mỹ và tinh nhân vãn cua khu di tích lịch sứ Vãn Miêu đã được bộc lo một cách rò nét trong toàn bộ cấu trúc cùng như hmh thức trang tri each điệu cua nó. Nghiên cứu, học tập vốn cổ trong mỹ thuật nói chung, trang trí nói riêng 2. Quan niệm vé vốn cổ Lẽ-nỉn nói ; "Chu nghia xà hội không thế xây dựng trên một miếng đất không", cũng có nghĩa la mỗi dãn tộc, mỏi đăt nươc đèu có cội nguồn, co hch sư văn hoá riêng. Ngươi học vẽ phái hiêu sâu sác vẻ vôn cố dân tộc, có cái nhm dung dán VOI một goc dộ nghlém tuc dè ke thưa va phai huy trong học tập.
Nhưng ké thưa va phat huy như thê nào ? Đó là câu hoi đặt ra cho mồi smh viên trong nhà trường cân giải quyết trong nhận thức va trong học tập. Kê thừa không phái là sao chép y nguyên ban gòc, không nên nhẳm lản giữa kế thừa va nệ cồ, bát chước nguyên XI nhưng mô-tip trang tri lán hmh thức diẻn đat nội dung bàng each nhìn cùa người xưa, sao y những họa tiết có vào tranh cua minh đé diẻn đạt cái hiện tại, khổng thoat ra được each nhin, cách vẽ, cách tư duy hmh tượng cua tố tiên xưa. Du tinh hoa dân tộc là thứ đã được 111 thám định, tinh lọc qua thời gian và năm tháng nhưng không nên coi là bát di bát dịch, không cân thiết phải tim tòỉ đế tạo ra cái mới. Muốn phát huy và kế thừa, trước tiên phải hiểu về cài đẹp và biết đánh giá cái đẹp một cách đúng đán.
Nền nghệ thuật Việt Nam được bào lưu theo cách cha truyền, con nối, đời này truyền cho đời khác kinh nghiệm cũng như phương pháp làm việc, sáng tạo. Do vậy mà các nghề thủ công mý nghệ, chạm lộng, mây tre đan, sơn mài, gỏm sứ không bi mai một và ngày càng phát triển trở thành mặt hàng quan trọng choxuất kháu. Các nghệ nhãn luỏn miệt mài lao động, sáng tạo ra nhièu những tác phầm mới, vừa phát huy được truyèn thống dân tôc, vừa phù hợp với thời đại và con người mới. Người học vẽ cân nám bát và tiếp thu kiến thức từ những bức tranh dân gian đơn giản, những tác phầm điêu khác, những công trinh kiên trúc, những làn điệu dân ca đé nuôi dường tâm hồn minh và cảm xúc sáng tạo trong nghệ thuật.
Trong quá trinh học cơ bản tại trường, sinh viên sẽ được học về mỹ thuật và lịch sử mỹ thuật Việt Nam qua từng thời kỳ một cách mạch lạc và có hệ thống, được đi tham quan một sỗ bảo tàng và di tích lịch sử đinh chùa tiêu biéu đé hiéu sâu thêm vè nghệ thuật dân tộc.