Chương 1: NAM CHẤN TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 1. Đặc trưng văn hóa đồng bằng Bắc Bộ GS. Ngô Đức Thịnh đã nhận xét: "Trong các sắc thái phong phú và đa dạng của văn hóa ở Việt Nam, đồng bằng Bắc Bộ được coi là một vùng văn hóa độc đáo và đặc sắc" [58, tr. Sự độc đáo và đặc sắc ấy thể hiện ở mọi mặt trong cuộc sống của cư dân Bắc Bộ.
Nhưng điều đó do đâu mà có? Tất yếu không thể phủ nhận rằng chính ảnh hưởng của môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của Bắc Bộ đã góp phần làm nên những sắc thái của vùng. Xét về điều kiện tự nhiên, vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ có vị trí địa chính trị và địa văn hóa rất đặc biệt. Vị trí vừa tiềm ẩn nguy cơ trở thành mục tiêu xâm lược của các thế lực muốn bành trướng xuống vùng Đông Nam Á đồng thời lại thuận lợi cho việc giao lưu và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Điều này đã được chứng minh trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam với những cuộc đấu tranh chống xâm lược và giao lưu các nền văn hóa trên thế giới… Đồng bằng Bắc Bộ có đặc trưng cơ bản là thấp và bằng phẳng.
Tuy nhiên, sự bằng phẳng đó chỉ là tương đối vì địa hình thực tế là núi xen kẽ đồng bằng hoặc thung lũng, dốc thoải từ tây bắc xuống đông nam. “Địa hình châu thổ có nhiều ô trũng, nghiêng từ tây bắc (phía đỉnh châu thổ) xuống đông nam (phía biển). Ở Việt Trì và Sơn Tây, độ cao của đồng bằng lên tới 12 - 16m, có chỗ cao đến 18 - 25m như trên bậc thềm phù sa cũ nhưng dải đất duyên hải từ Hải Phòng về đến Ninh Bình, độ cao trung bình chỉ còn trên dưới 1m”. Khí hậu vùng Bắc Bộ cũng khác so với những vùng khác; khí hậu thay đổi thất thường, vừa mưa bão xong vẫn có thể gặp hạn hán, gió mùa đông bắc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vừa lạnh vừa ẩm, gió mùa hè nóng và ẩm… Đây là vùng duy nhất ở Việt Nam có dạng khí hậu bốn mùa với một mùa đông thực sự: “Trong tất cả các đồng bằng của cả nước thì đồng bằng sông Hồng là nơi duy nhất có mùa đông lạnh với 3 tháng có nhiệt độ dưới 18oC (nhiệt độ thấp tối thiểu có thể xuống tới 5oC)” [55, tr.
Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, lượng mưa nhiều (trên 2500mm/năm). Thêm vào đó là mạng lưới sông ngòi dày đặc (trong đó các sông lớn thuộc hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình) cùng với ảnh hưởng của độ nghiêng tây bắc - đông nam khiến cho các con sông bị dồn ứ, gây nên tình trạng lũ lụt. Theo các chuyên gia địa lý thì: "Vào mùa mưa, nước từ khắp các vùng đất cao đều tụ tập vào vùng trũng, mực nước có thể dâng lên cao đến vài ba mét làm cho mặt nước sông và mặt nước đồng không còn phân biệt được” [55, tr. Chính vì vậy mà trong quá trình chinh phục và khai thác đồng bằng, phát triển kinh tế, người nông dân vùng đồng bằng Bắc Bộ luôn gắn với yếu tố nước.
Và chính yếu tố nước tạo ra sắc thái riêng biệt trong tập quán canh tác, cư trú, tâm lý ứng xử cũng như sinh hoạt cộng đồng của cư dân trong khu vực, tạo nên nền văn minh lúa nước vừa có cái chung của văn minh khu vực vừa có cái riêng độc đáo của châu thổ Bắc Bộ. Trong quá trình chinh phục đồng bằng châu thổ sông Hồng, người Việt đã tạo nên “nền văn minh sông Hồng” rực rỡ. Đặc trưng nổi trội của văn minh sông Hồng là những giá trị gắn với nước. Để chinh phục đồng bằng và phát triển nghề trồng lúa nước, từ xa xưa cư dân đồng bằng Bắc Bộ đã đắp các đê sông, đê biển trên cơ sở những sống đất cao tự nhiên khiến cho “đồng bằng sông Hồng bị chặn đứng trong quá trình bồi đắp tự nhiên của nó”.
Và chính sự thích nghi với thiên nhiên này đã tạo ra sự khác biệt giữa văn hóa đồng bằng Bắc Bộ và các vùng khác trong cả nước. Bắc Bộ còn có nhiều sông ngòi, mương máng nên người dân ở đây cũng chú ý đến việc khai thác thủy sản. Câu thành ngữ: nhất canh trì, nhì canh 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viên, ba canh điền (nhất thả cá ao, nhì làm vườn, ba làm ruộng) phản ánh cho chúng ta thấy rõ điều này. Cùng với cây lúa, ở vùng đồng bằng Bắc Bộ còn nhiều loại cây phù hợp với chất đất và khí hậu từng mùa.
Một đặc điểm nữa không thể không kể đến khi nói tới vùng đồng bằng Bắc Bộ đó là hiện tượng “đất chật người đông”. Mảnh đất màu mỡ của khu vực đồng bằng góp phần tạo nên mật độ đông đúc của cư dân. Và với sản xuất nông nghiệp, thời gian nhàn rỗi khá nhiều, người nông dân ở đây đã làm thêm những nghề thủ công. Ở đồng bằng châu thổ Bắc Bộ có đến hàng trăm nghề thủ công với những người thợ có tay nghề cao trong đó có nhiều nghề tồn tại và phát triển lâu đời như nghề gốm, đúc đồng, nghề dệt, nghề thêu… Những người nông dân ở đây sống quần tụ thành làng với tính cộng đồng cao được duy trì và đảm bảo bởi “sức mạnh” của các hương ước, khoán ước.
Ở làng Việt Bắc Bộ đó có các mối quan hệ thân tộc, láng giềng cố kết và bền chặt, vai trò cá nhân thiếu chỗ đứng và thay vào đó là sự “bằng vai phải vế”, sống “cào bằng”, bình quân. Sự gắn bó giữa con người và con người trong cộng đồng làng quê không chỉ là quan hệ sở hữu trên đất làng, trên những công trình chung như đình làng, chùa làng, ao làng, giếng làng… mà còn là sự gắn bó các quan hệ về tín ngưỡng tâm linh thông qua những lễ hội, hoạt động văn hóa - nghệ thuật… cùng với những chuẩn mực xã hội, đạo đức. Chính những đặc điểm ấy của làng Việt Bắc Bộ đã góp phần tạo ra những đặc điểm riêng của vùng văn hóa Bắc Bộ. Như vậy, với những yếu tố tự nhiên, điều kiện môi trường xã hội đã ảnh hưởng đến phương thức sản xuất và sinh hoạt của con người vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Từ đó góp phần hình thành các đặc trưng văn hóa của con người nơi đây. Các đặc trưng văn hóa đó không chỉ giới hạn trong những lĩnh vực của đời sống vật chất mà còn ở cả đời sống tinh thần. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc trưng văn hoá vật chất Văn hoá ẩm thực: Cư dân Việt trên châu thổ Bắc Bộ vẫn như mô hình bữa ăn của người Việt trên các vùng đất khác: cơm + rau + cá nhưng thành phần cá chủ yếu là các loại cá nước ngọt.
Với khí hậu ở châu thổ Bắc Bộ, bữa ăn của người Việt Bắc Bộ đã tăng thành phần thịt và mỡ, đặc biệt là trong tiết trời mùa đông nhằm giữ nhiệt năng cho cơ thể. Các gia vị có tính chất cay, chua, đắng ít xuất hiện trong bữa ăn của người dân Bắc Bộ. Ẩm thực Bắc Bộ với hương vị riêng thể hiện rõ trong việc dùng nước mắn và những hương vị tự nhiên như gừng, tỏi, hành, nghệ, rau thơm… Tiêu biểu cho ẩm thực đồng bằng châu thổ Bắc Bộ chính là thủ đô Hà Nội với phở, bún thang, bún chả… và các món quà như cốm Vòng, bánh cuốn Thanh Trì… Văn hoá cư trú: Đối với vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhà ở của người dân thường được xây dựng một cách chắc chắn, xung quanh có sự hiện diện của ao, sân, vườn…. Nhà ở truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ chính là nhà vì kèo: “Nhà ở của cư dân Việt Bắc Bộ thường là loại nhà không có chái, hình thức nhà vì kèo phát triển.
Nguyễn Khắc Tụng đã thống kê được 10 loại nhà vì kèo khác nhau. Ngôi nhà ở đồng bằng Bắc Bộ thường sử dụng vật liệu nhẹ nhưng cũng tiếp thu kĩ thuật và sử dụng các vật liệu bền như xi măng, sắt thép” [58, tr. Để ứng xử với khí hậu người dân thường làm nhà hướng Nam, trồng cây theo kinh nghiệm “trước cau sau chuối”; trồng cây lá rậm, lá to như cây chuối ở mặt nhà phía bắc để ngăn gió lạnh vào mùa đông, cản mặt trời vào mùa hè và trồng cây thân cao như cây cau ở phía nam để không ngăn gió mát mùa hè cũng như không che nắng chiếu vào mùa đông. Có thể thấy, người dân Bắc Bộ thường xây dựng ngôi nhà theo kiểu bền chắc, quy mô, hòa hợp với tự nhiên và ngày nay thì mỗi ngôi nhà còn có thêm những đồ dùng tiện nghi.
Văn hoá trang phục: Trang phục là một nhu cầu tất yếu, là một trong ba yêu cầu quan trọng của đời sống vật chất là ăn, ở, mặc. Trang phục truyền 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống của người dân Bắc Bộ cũng là một sự lựa chọn, thích ứng với thiên nhiên, trong đó nổi bật là việc ưa sử dụng những gam màu nâu, màu đen. “Đàn ông với y phục đi làm là chiếc quần lá tọa, áo cánh màu nâu sồng. Đàn bà cũng chiếc váy thâm, chiếc áo nâu khi đi làm.
Ngày hội hè, lễ tết thì trang phục này có khác hơn: đàn bà với áo dài mớ ba mớ bảy, đàn ông với chiếc quần trắng, áo dài the, chít khăn đen. Trang phục cũng được thay đổi theo quá trình phát triển của lịch sử, ảnh hưởng của giao lưu và tiếp biến văn hóa. Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, trang phục của người Việt Bắc Bộ đã có nhiều thay đổi nhưng không mất đi nét truyền thống, luôn có sự hài hòa với thiên nhiên nhiệt đới. Di sản vật thể khác: Văn hóa châu thổ Bắc Bộ có rất nhiều di tích khảo cổ, di sản văn hóa.
Những đền, đình, chùa, miếu, phủ, điện… phổ biến rộng khắp các làng quê Bắc Bộ. Nhiều di tích nổi tiếng không chỉ ở trong nước mà cả ở nước ngoài như đền Hùng, kinh thành Cổ Loa, cố đô Hoa Lư, Hoàng Thành Thăng Long, Phố Hiến, chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Hương, chùa Tây Phương… Sự hiện diện của những giá trị đó góp phần khẳng định vị trí, vai trò của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tựu chung lại, đặc trưng văn hóa đồng bằng Bắc Bộ thể hiện sự chinh phục, biến đổi và thích nghi với điều kiện tự nhiên, môi trường của vùng.