Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, CƠ CẤU, CHỨC NĂNG VÀ PHÂN LOẠI Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. Khái niệm ý thức pháp luật Với tƣ cách là một trong những hình thái của ý thức xã hội, ý thức pháp luật là một trong những biểu hiện của trình độ văn hóa xã hội dƣới dạng chung nhất, xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nƣớc và pháp luật, phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, pháp luật. Nếu một xã hội mà ngƣời dân đƣợc giáo dục ý thức pháp luật, nâng cao hiểu biết, nhận thức về pháp luật thì xã hội đó sẽ hạn chế đƣợc vi phạm pháp luật, tội phạm.
Trên cơ sở đó, góp phần tích cực vào việc hình thành, xây dựng văn hóa pháp lý cho cá nhân và toàn xã hội. Là một trong những bộ phận cấu thành thuộc thƣợng tầng kiến trúc xã hội, ý thức pháp luật chịu sự quy định, tác động mạnh mẽ của đời sống xã hội. YTPL đƣợc hình thành từ những quan niệm của con ngƣời về sự cần thiết của các quy tắc xử sự mà nhà nƣớc cần đảm bảo thực hiện, về tính hợp pháp hay không hợp pháp của các thiết chế, chế định pháp lý… Nếu nhƣ pháp luật (xét theo nghĩa khách quan) là những chế định bề ngoài, là hệ thống các quy phạm pháp luật, thì ý thức pháp luật là phạm trù chủ quan, là những quan niệm, quan điểm về pháp luật, là tâm lý, cảm xúc, tâm trạng, nguyện vọng của con ngƣời về pháp luật, về các vấn đề pháp lý nói chung [34]. Các hình thái ý thức xã hội khác ở những mức độ khác nhau tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật cũng nhƣ đối với bản thân pháp luật.
Chẳng hạn, ý thức pháp luật của ngƣời dân Việt Nam trong chế độ phong kiến đã chịu ảnh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hƣởng sâu sắc của ý thức hệ tƣ tƣởng Nho giáo và tƣ tƣởng chính trị - đạo đức cuả dân tộc Việt. Nội dung Bộ luật Hồng Đức dƣới triều vua Lê Thánh Tông là một ví dụ tiêu biểu, tƣ tƣởng văn hóa, đạo đức nho giáo cũng nhƣ văn hóa đạo đức dân tộc đã thể hiện sâu sắc trong bộ luật nhƣ trật tự đạo đức trong gia đình, xã hội và cả những sự đề cao vai trò của phụ nữ và ngƣời cao tuổi. Phạm trù ý thức pháp luật có biểu hiện rất đa dạng, phong phú, vừa có sức ỳ to lớn lại vừa thƣờng xuyên biến đổi do sự tác động của các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là trong thời đại bùng nổ thông tin nhƣ hiện nay. Sự biến động và tác động thƣờng xuyên của các hiện tƣợng xã hội, những cảm nhận, thái độ, quan niệm, các lý thuyết, tƣ duy pháp lý của con ngƣời, của các nhóm xã hội, của nhà nƣớc và của toàn xã hội cũng vận động không ngừng.
Sự bất bình của ngƣời dân về một quyết định sai trái của cơ quan hành chính, sự trung lập về một văn bản mới ra đời… Một quan điểm mới về cách thức, mức độ điều chỉnh của luật bảo vệ môi trƣờng vv. đều thuộc phạm trù ý thức pháp luật. Trƣớc kia, một nhà khoa học Xô Viết nổi tiếng đã từng nhận định “thái độ chủ quan của con người đối với pháp luật hiện hành và mong muốn về những quy định pháp luật mới, được gọi là ý thức pháp luật” [1, tr. Khi một văn bản pháp luật ra đời và đƣợc áp dụng vào thực tế cuộc sống, điều luật đó có tính hợp pháp hay không hợp pháp trong các xử sự của con ngƣời.
Nếu điều luật đó đƣợc đa số nhân dân công nhận và nghiêm túc chấp hành thì điều luật đó có tính đúng đắn. Phạm vi tác động của ý thức pháp luật rất rộng, không có lĩnh vực hành vi pháp luật nào của con ngƣời lại không cần đến tƣ duy nhận thức pháp luật - xã hội, nhƣ TS. Nguyễn Minh Đoan đã nhận xét [18, tr. Ý thức pháp luật kiểu của giai cấp công nhân đƣợc chứa đựng trong các tác phẩm của chủ nghĩa Mác và trong cƣơng lĩnh của các đảng công nhân.
Trong các yêu sách đấu tranh của giai cấp vô sản trong các tác phẩm của mình, Mác và Ph. Ăng-ghen không những chỉ ra cho giai cấp vô sản những 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com yêu cầu pháp lý để đấu tranh nhằm xây dựng một xã hội mới, mà còn xây dựng những khái niệm quan trọng nhất về pháp luật, tạo cơ sở cho sự phát triển ý thức pháp luật mới sau này. Cùng với sự phát triển của hệ thống các quan hệ xã hội mới và của pháp luật, ý thức pháp luật kiểu mới ngày càng đƣợc phát triển và nâng cao. Vấn đề ý thức pháp luật đƣợc nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau, nhƣ triết học, luật học, tâm lý học, xã hội học.
Tuy còn nhiều quan điểm khác nhau, song có thể định nghĩa khái quát: ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tƣ tƣởng, quan điểm, quan niệm pháp lý tồn tại trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con ngƣời đối với pháp luật, đối với quá trình điều chỉnh pháp luật, sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong xử sự của cá nhân, cũng nhƣ trong tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nƣớc, các tổ chức xã hội [19, tr. Các đặc điểm của ý thức pháp luật Là một hình thái ý thức xã hội, YTPL có những đặc điểm chung của ý thức xã hội đồng thời có những đặc điểm của một hình thái ý thức riêng. Thông qua các đặc điểm đó có thể thấy rõ những nét tƣơng đồng và sự khác biệt so với các hình thái ý thức xã hội khác. Đặc điểm 1: Ý thức pháp luật chịu sự quy định của tồn tại xã hội YTPL cũng nhƣ các hình thái ý thức xã hội khác là sản phẩm của tồn tại xã hội.
Những nhận thức, thái độ, tình cảm, quan niệm, mong muốn của con ngƣời về pháp luật, về nhà nƣớc suy cho cùng là do những điều kiện xã hội khách quan quy định, chi phối.Mác khẳng định: “Không phải ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trái lại, chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” [7, tr. Nhìn lại xã hội phong kiến nƣớc ta, YTPL của ngƣời dân chịu sự quy định, chi phối của tính chất, đặc điểm và những điều kiện kinh tế phong kiến chủ yếu là sản xuất nông nghiệp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những yếu tố xã hội khác nhƣ tƣ tƣởng, đạo đức, tập quán chi phối lớn tới ý thức pháp luật của ngƣời dân. Hơn thế, pháp luật có nguồn gốc du nhập và ảnh hƣởng của pháp luật Trung Quốc trong quá trình Bắc thuộc và bản thân sự cai trị hà khắc, nhiều quy định chỉ đem lại lợi ích cho triều đình mà đi ngƣợc lại lợi ích ngƣời dân nên ngƣời dân thƣờng có thái độ thờ ơ, coi thƣờng và chống đối pháp luật, ứng xử chủ yếu theo phong tục, tập quán của từng địa phƣơng.
Các phong tục, tập quán ấy phần lớn mang tính phù hợp với trật tự quản lý xã hội của địa phƣơng và đến nay vẫn phát huy giá trị tích cực. Tuy nhiên, một số phong tục, tập quán lạc hậu vẫn tồn tại song song và là rào cản trong quản lý và bảo đảm hiệu lực thống nhất của các văn bản pháp luật. Trong thời kỳ cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, ý thức pháp luật mang nặng tính bình quân chủ nghĩa, ngƣời dân còn e dè, ngại sử dụng pháp luật, tâm lý coi thƣờng hoặc thờ ơ với pháp luật. Chuyển sang giai đoạn phát triển kinh tế thị trƣờng (KTTT), xây dựng nhà nƣớc pháp quyền (NNPQ), tự cuộc sống đã rèn luyện cho con ngƣời ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật bởi họ thấy điều đó là cần thiết, pháp luật thể hiện nhiều hơn các lợi ích của họ.
Nhƣng từ một phƣơng diện khác, do sự thôi thúc của đồng tiền, lợi nhuận hoặc những lý do phi kinh tế khác, nhiều ngƣời không ngần ngại bất chấp pháp luật hoặc có thái độ bất cần, coi thƣờng các quy định pháp luật. Đó là những biểu hiện về sự quy định của tồn tại xã hội - tức là những điều kiện kinh tế, văn hóa và cả các vấn đề pháp luật, nhà nƣớc đối với ý thức pháp luật. Yêu cầu của một xã hội văn minh, hiện đại trên cơ sở phát huy, phát triển những giá trị của văn hóa truyền thống, các văn bản luật phải đƣợc ban hành đồng bộ và thực hiện thống nhất trên phạm vi lãnh thổ quốc gia. Nƣớc ta đang trong quá trình xây dựng nền KTTT định hƣớng XHCN, mọi công dân có quyền tự do kinh doanh theo pháp luật, khuyến khích làm giàu chính đáng… đã có tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật của các cá nhân với những biểu hiện 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhƣ: quan tâm đến pháp luật nhiều hơn, tuân thủ pháp luật và luôn có mong muốn về một nền pháp luật nhân văn, một nền tƣ pháp công bằng, mọi công dân bình đẳng trƣớc pháp luật để hƣớng đến xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN đòi hỏi ý thức thƣợng tôn Hiến pháp, pháp luật.
Bên cạnh những mặt tích cực, trong nền KTTT cũng có những hiện tƣợng tiêu cực trong lĩnh vực ý thức pháp luật của một bộ phận dân cƣ nhƣ: coi thƣờng, bất chấp, lạng lách pháp luật, vi phạm những chuẩn mực đạo đức để thu lợi nhuận tối đa… Đặc điểm 2: Tính độc lập tương đối của ý thức pháp luật Cũng nhƣ các hình thái ý thức xã hội khác, YTPL là sự phản ánh của tồn tại xã hội nên nó chịu sự quy định của tồn tại xã hội; tuy nhiên ý thức pháp luật cũng có tính độc lập tƣơng đối đối với tồn tại xã hội. Tính độc lập tƣơng đối của YTPL đƣợc thể hiện ở những điểm cơ bản sau: tính lạc hậu, tính tiên phong, tính kế thừa, sự tác động trở lại tồn tại xã hội và các hình thái ý thức xã hội khác.