CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BÁO CÁO TÀI CHÍNH VÀ TÍNH HỮU ÍCH CỦA BÁO CÁO TÀI CHÍNH Báo cáo tài chính (BCTC) là sản phẩm hoàn chỉnh của quy trình kế toán tài chính, được tạo ra nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho nhiều người sử dụng để ra quyết định, dựa trên những giả định, yêu cầu, nguyên tắc, quy định về ghi nhận, đo lường và trình bày các đối tượng được kế toán phản ánh như tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, doanh thu, chi phí, lãi, lỗ vv… Tính hữu ích là đặc tính vốn có của BCTC, thể hiện qua những lợi ích mang lại cho người sử dụng qua những thông tin mà nó cung cấp. Tuy nhiên, do những hạn chế nội tại của hệ thống kế toán và sự tác động của các nhân tố khách quan từ môi trường đã làm suy giảm tính hữu ích của BCTC. Do vậy, để có thể đáp ứng được nhu cầu thông tin hữu ích thì hệ thống kế toán và BCTC phải không ngừng được điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với điều kiện của mỗi quốc gia và hòa hợp với xu hướng hội nhập quốc tế trong những giai đoạn lịch sử cụ thể. BẢN CHẤT CỦA BÁO CÁO TÀI CHÍNH Cách thức tiếp cận với hệ thống kế toán hiện nay khá đa dạng và giúp cho việc tìm hiểu về bản chất của BCTC có thể được thực hiện theo nhiều giác độ khác nhau.
Chẳng hạn, khi xem xét các yếu tố của một hệ thống thông tin kế toán thì BCTC được xem là đầu ra của hệ thống này, được xử lý và cung cấp bởi quy trình nghiệp vụ kế toán tài chính; hoặc khi đề cập đến lợi ích của người sử dụng thì BCTC là nguồn cung cấp thông tin tài chính hữu ích cho việc ra quyết định kinh tế; trong khi đó, về mặt học thuật, BCTC vẫn được xem là phương pháp tổng hợp – cân đối trong kế toán vv. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -5- Tuy nhiên, khi xét đến khuôn khổ pháp lý (de jure) lẫn thực tế áp dụng (de facto), do sự chi phối từ nhiều yếu tố khác nhau của môi trường lên hệ thống kế toán và ngược lại thông tin kế toán trình bày trên BCTC cũng có những ảnh hưởng nhất định đến lợi ích của các đối tượng liên quan, thì việc đưa ra hay nắm bắt một định nghĩa có tính khái quát về BCTC sẽ trở nên khó khăn hơn, và đó thực sự là một nội dung luôn được xem trọng trong suốt tiến trình lịch sử phát triển của kế toán. Dưới đây, chúng tôi sẽ lần lượt trình bày quan điểm của Việt Nam và một số tổ chức có vai trò quan trọng và ảnh hưởng lâu đời trong lĩnh vực kế toán trên thế giới, để qua đó giúp nhận diện được bản chất của BCTC nhằm phục vụ cho mục đích mà luận án đã đề ra. QUAN ĐIỂM CỦA VIỆT NAM Tại Việt Nam, hoạt động kế toán chủ yếu đặt dưới sự kiểm soát và chi phối của các cơ quan quản lý chức năng của nhà nước, thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm luật kế toán, các chuẩn mực kế toán, chế độ kế toán và các văn bản pháp lý liên quan khác.
Theo đó, bản chất của BCTC được thể hiện trong một số định nghĩa như sau: - Theo Luật kế toán (2003): “Kế toán tài chính là việc thu thập xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính bằng BCTC cho đối tượng có nhu cầu sử dụng thông tin của đơn vị kế toán”; và “BCTC được lập theo chuẩn mực và chế độ kế toán để tổng hợp và thuyết minh về tình hình kinh tế, tài chính …” [23]. - Theo Chuẩn mực kế toán số 21: “Mục đích của BCTC là cung cấp thông tin về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh và các luồng tiền của doanh nghiệp, đáp ứng nhu cầu hữu ích cho số đông người sử dụng trong việc đưa ra các quyết định kinh tế” [7]. - Theo Chế độ kế toán [14], BCTC dùng để “cung cấp thông tin về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh và các luồng tiền của một doanh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -6- nghiệp, đáp ứng yêu cầu quản lý của chủ doanh nghiệp, cơ quan Nhà nước và nhu cầu hữu ích của những người sử dụng trong việc đưa ra các quyết định kinh tế” (Phần thứ 2, Mục I. Như vậy, BCTC theo quan điểm của Việt Nam đã được đề cập dưới hai giác độ: (a) là công cụ phản ánh thông tin kinh tế, tài chính của doanh nghiệp, và (b) để đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng sử dụng như nhà nước, chủ doanh nghiệp và các đối tượng khác để ra quyết định kinh tế.
QUAN ĐIỂM CỦA HỘI ĐỒNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ (IASB) Khuôn mẫu soạn thảo và trình bày BCTC (từ đây viết tắt là Framework) được Ủy ban Chuẩn mực kế toán Quốc tế (IASC) phê chuẩn, ban hành năm 1989 và tiếp tục được IASB thông qua năm 2001, đã nêu tại Đoạn 12 rằng: “BCTC cung cấp thông tin về tình hình tài chính, hiệu quả hoạt động và các biến động tài chính của doanh nghiệp. Những thông tin này rất hữu ích để giúp người sử dụng ra các quyết định kinh tế một cách kịp thời” [47]. Cũng trong Framework, mục tiêu trên được giải thích rõ hơn trong các Đoạn 16 đến 19. Theo đó, nội dung “tình hình tài chính” được trình bày trên bảng cân đối kế toán để mô tả các nguồn lực kinh tế do danh nghiệp kiểm soát, cơ cấu tài chính, khả năng thanh toán, năng lực đáp ứng các thay đổi của môi trường hoạt động; nội dung “hiệu quả hoạt động” được trình bày chủ yếu trên báo cáo lợi nhuận nhằm thể hiện khả năng tạo ra lợi nhuận từ các nguồn lực đã được đầu tư, đồng thời qua đó giúp dự báo được xu hướng các luồng tiền của doanh nghiệp; và nội dung “biến động tài chính” được trình bày trên báo cáo lưu chuyển tiền nhằm thể hiện việc sử dụng các khoản tiền và tương đương tiền trong các hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. QUAN ĐIỂM CỦA CỘNG ĐỒNG CHÂU ÂU (EU) Trong Chỉ thị Thứ Tư (Fourth Council Directive) do Ủy ban Châu Âu (EC) ban hành năm 1978 nhằm điều phối hoạt động kế toán của các nước thành viên, mục tiêu của BCTC được nêu như sau: “BCTC cung cấp hình ảnh trung thực và hợp lý về tài sản, công nợ, tình hình tài chính và kết quả lãi, lỗ của doanh nghiệp” [39]. Ở đây, khái niệm “trung thực và hợp lý” là một nội dung quan trọng cần được lưu ý trong Chỉ thị đối với việc lập và trình bày BCTC, mà theo D. Jorissen (2005) thì đó là một minh họa cho sự phân cách giữa truyền thống theo thông luật và điển chế luật, do định hướng tuân thủ luật pháp bị thử thách và cần có những biện pháp để bù đắp cho những tình huống chưa được quy định trong luật.
Về nguồn gốc, “các định nghĩa về các khái niệm kiểu như vậy (true & fair) được đưa ra bởi các quan tòa trong những tình huống đặc biệt, đúng hơn là các văn bản luật không đáp ứng được nhiều tình huống khác nhau trong thực tế” [35, tr. QUAN ĐIỂM CỦA HỘI ĐỒNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN TÀI CHÍNH MỸ (FASB) Mục tiêu của BCTC được nêu tại Khái niệm số 1 - Báo cáo kế toán tài chính (Statement of financial accounting Concept No.1, viết tắt là CON1), với lưu ý rằng các khái niệm như vậy là nhằm đưa ra những mục tiêu và quan niệm mà FASB sẽ dùng để phát triển các chuẩn mực về kế toán tài chính và báo cáo, trong một số đoạn liên quan như: “cung cấp thông tin về nguồn lực kinh tế của doanh nghiệp, quyền kiểm soát đối với những nguồn lực đó, và những tác động của các giao dịch, sự kiện, và các hoàn cảnh làm thay đổi nguồn lực và quyền kiểm soát đó” (Đoạn 40), và “cung cấp thông tin về hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thông qua thước đo lợi nhuận” (Đoạn 43) [40]. Hơn thế nữa, các Đoạn từ 5 đến 8 của CON1 cũng giúp phân biệt giữa hai thuật ngữ liên quan đến BCTC là “Financial statement” và “Financial reporting”. Theo đó TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com -8- “Financial statement” là tâm điểm của “Financial reporting”, nó cung cấp thông tin qua các bảng cân đối kế toán, báo cáo lợi nhuận, báo cáo thay đổi vốn chủ sở hữu, và báo cáo về nguồn hình thành và tình hình sử dụng ngân quỹ, và như vậy, “Financial statement” chính là “Báo cáo tài chính” được hình thành bởi hệ thống kế toán tài chính theo nghĩa phổ biến hiện nay.
Trong khi “Financial reporting” thì chứa đựng nhiều thông tin đa dạng hơn, cả tài chính lẫn phi tài chính, trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến hệ thống kế toán, chẳng hạn như các “báo cáo thường niên” hay “bản cáo bạch” được đệ trình cho Ủy ban chứng khoán là ví dụ cho các dạng báo cáo chứa đựng “Financial statement” nhưng thông tin phản ánh rộng hơn, với nhiều phân tích và nhận định có tính chủ quan nhiều hơn. Từ các định nghĩa trên, chúng tôi xác định bản chất của BCTC như sau: BCTC là đầu ra của hệ thống thông tin kế toán, dưới hình thức của một hệ thống các báo cáo có mối liên hệ mật thiết với nhau, hướng đến việc cung cấp thông tin cho người sử dụng nhằm giúp họ có được một cái nhìn toàn cảnh về tình hình và kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, từ đó có thể đưa ra các nhận xét, đánh giá và quyết định một cách phù hợp. Mặt khác, BCTC cũng là sản phẩm hoàn chỉnh của quy trình kế toán tài chính, và thông tin trên báo cáo được soạn thảo, trình bày và công bố phải đúng theo quy định của các chuẩn mực, chế độ kế toán và các văn bản pháp lý liên quan được ban hành hoặc được chấp nhận bởi cơ quan quyền lực nhà nước. Như vậy, BCTC được doanh nghiệp soạn lập để cung cấp thông tin cho các đối tượng sử dụng, nhưng quá trình đó phải được đặt trong khuôn khổ pháp lý của quốc gia, và chịu tác động của các nhân tố từ môi trường kế toán như đặc điểm nền kinh tế, trình độ nhận thức, điều kiện thực hành nghề nghiệp, xu hướng hội nhập quốc tế vv… TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.