Luận án tiến sĩ tình trạng sức khỏe răng miệng các yếu tố liên quan và hiệu quả chương trình nâng cao sức khỏe răng miệng trên sinh viên năm thứ nhất trường đại học sài gòn năm 2015

Luận án tiến sĩ phân tích tình trạng sức khỏe răng miệng và hiệu quả chương trình nâng cao sức khỏe răng miệng cho sinh viên Đại học Sài Gòn năm 2015.

• Tác giả: Trịnh Thị Tố Quyên
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thị Quỳnh Lan
• Trường học: Đại học Sài Gòn
• Chuyên ngành: Răng Hàm Mặt
• Đề tài: Nâng Cao Sức Khỏe Răng Miệng Cho Sinh Viên Năm Nhất Tại Đại Học Sài Gòn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Khái quát về sức khỏe răng miệng
• 1.2. Can thiệp thay đổi hành vi chăm sóc răng miệng
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nghiên cứu giai đoạn 1: Xác định tình trạng sức khỏe răng miệng và các yếu tố liên quan
• 2.2. Nghiên cứu giai đoạn hai: Đánh giá hiệu quả chương trình can thiệp nâng cao sức khỏe răng miệng sau 3 tháng can thiệp
• 2.3. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.4. Tóm tắt thiết kế nghiên cứu
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC
• PL1. Bảng câu hỏi điều tra về sức khỏe răng miệng
• PL10. Phiếu điều tra sức khỏe răng miệng
• PL11. Phiếu điều tra sức khỏe răng miệng
• PL13. Bản thông tin giới thiệu nghiên cứu
• PL15. Phiếu chấp thuận tham gia nghiên cứu
• PL16. Định nghĩa biến số và giá trị biến số trong nghiên cứu
• PL22. Minh họa trình tự phân bố ngẫu nhiên theo block
• PL23. Bảng kế hoạch thay đổi hành vi
• PL24. Phiếu đăng ký thay đổi hành vi
• PL25. Một số hình ảnh trong quá trình nghiên cứu
• PL31. Danh sách sinh viên tham gia can thiệp thay đổi hành vi
• PL35. Phiếu chấp thuận của hội đồng y đức
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ ANH -VIỆT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Khái quát về sức khỏe răng miệng

Sức khỏe răng miệng là một phần quan trọng trong sức khỏe tổng thể. Sức khỏe răng miệng không chỉ ảnh hưởng đến khả năng ăn uống mà còn liên quan đến các vấn đề sức khỏe khác. Bệnh sâu răng và bệnh nha chu là hai vấn đề phổ biến nhất. Theo nghiên cứu, tỷ lệ bệnh sâu răng ở Việt Nam rất cao, đặc biệt là ở nhóm sinh viên. Việc chăm sóc răng miệng đúng cách có thể ngăn ngừa các bệnh này. Các yếu tố như chế độ ăn uống, vệ sinh răng miệng và thói quen sinh hoạt có ảnh hưởng lớn đến tình trạng sức khỏe răng miệng. Việc giáo dục và nâng cao nhận thức về vệ sinh răng miệng là cần thiết để cải thiện tình trạng này.

1.1 Tình trạng sức khỏe răng miệng của sinh viên năm nhất

Nghiên cứu cho thấy, sinh viên năm nhất tại Đại học Sài Gòn có tỷ lệ sâu răng cao, lên đến 71,9%. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao sức khỏe răng miệng cho nhóm đối tượng này. Các yếu tố như kiến thức về vệ sinh răng miệng, thói quen ăn uống và điều kiện kinh tế xã hội có ảnh hưởng lớn đến tình trạng sức khỏe răng miệng của sinh viên. Việc cải thiện thói quen chăm sóc răng miệng có thể giúp giảm tỷ lệ sâu răng và các bệnh liên quan. Chương trình giáo dục sức khỏe răng miệng cần được triển khai để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của sinh viên.

II. Các yếu tố liên quan đến sức khỏe răng miệng

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe răng miệng của sinh viên. Các yếu tố này bao gồm thói quen vệ sinh, chế độ ăn uống và tình trạng kinh tế xã hội. Việc không chăm sóc răng miệng đúng cách có thể dẫn đến các bệnh như sâu răng và bệnh nha chu. Theo nghiên cứu, sinh viên thường có thói quen ăn uống không lành mạnh, sử dụng nhiều thực phẩm ngọt và ít quan tâm đến việc chăm sóc răng miệng. Điều này dẫn đến tình trạng sức khỏe răng miệng kém. Cần có các biện pháp can thiệp để thay đổi hành vi và nâng cao nhận thức về vệ sinh răng miệng.

2.1 Thói quen vệ sinh răng miệng

Thói quen vệ sinh răng miệng là yếu tố quan trọng trong việc duy trì sức khỏe răng miệng. Nghiên cứu cho thấy, sinh viên thường không chải răng đủ số lần cần thiết và không sử dụng chỉ nha khoa. Việc này dẫn đến sự tích tụ mảng bám và tăng nguy cơ sâu răng. Cần có các chương trình giáo dục để hướng dẫn sinh viên về cách chăm sóc răng miệng đúng cách. Việc thay đổi thói quen vệ sinh răng miệng có thể giúp cải thiện tình trạng sức khỏe răng miệng và giảm tỷ lệ bệnh lý liên quan.

III. Hiệu quả chương trình can thiệp nâng cao sức khỏe răng miệng

Chương trình can thiệp nhằm nâng cao sức khỏe răng miệng cho sinh viên năm nhất tại Đại học Sài Gòn đã cho thấy hiệu quả tích cực. Sau 3 tháng can thiệp, sinh viên đã có sự cải thiện rõ rệt về hành vi chăm sóc răng miệng. Tỷ lệ sinh viên thực hiện đúng các thói quen vệ sinh răng miệng đã tăng lên đáng kể. Điều này chứng tỏ rằng các chương trình giáo dục sức khỏe có thể thay đổi hành vi và nâng cao sức khỏe răng miệng. Việc áp dụng các biện pháp can thiệp phù hợp có thể giúp sinh viên duy trì sức khỏe răng miệng tốt hơn trong tương lai.

3.1 Đánh giá hiệu quả can thiệp

Đánh giá hiệu quả của chương trình can thiệp cho thấy sự thay đổi tích cực trong hành vi chăm sóc răng miệng của sinh viên. Các chỉ số như tỷ lệ sâu răng và tình trạng nha chu đã được cải thiện. Việc giáo dục và nâng cao nhận thức về vệ sinh răng miệng đã giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc chăm sóc răng miệng. Chương trình can thiệp không chỉ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe răng miệng mà còn tạo ra thói quen tốt cho sinh viên trong việc chăm sóc sức khỏe cá nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bệnh sâu răng và bệnh nha chu là hai vấn đề sức khỏe răng miệng phổ biến trên toàn cầu, tạo gánh nặng lớn cho hệ thống y tế trong suốt cuộc đời người bệnh. Theo nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2015, có khoảng 3,5 tỷ người trên thế giới gặp các vấn đề về răng miệng. Tại Việt Nam, kết quả điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc năm 2001 ghi nhận tỷ lệ sâu răng ở nhóm tuổi 18–34 là 75,2%. Các phân tích gộp dịch tễ học giai đoạn 40 năm của Nguyễn Cẩn và cộng sự trên nhóm tuổi 35–44 cho thấy tỷ lệ có vôi răng lên tới 97%–100%, tỷ lệ có túi nha chu sâu ở thành thị từ 7%–25% và nông thôn khoảng 2%.

Nguyên nhân chính của hai bệnh lý này xuất phát từ mảng bám vi khuẩn kết hợp với các yếu tố nguy cơ hành vi cá nhân (vệ sinh răng miệng chưa đúng cách, thói quen ăn ngọt, sử dụng thuốc lá, rượu bia và căng thẳng tâm lý). Các yếu tố này hoàn toàn có thể can thiệp dự phòng. Tuy nhiên, các chương trình giáo dục sức khỏe răng miệng truyền thống theo hình thức cung cấp thông tin thụ động hoặc đưa ra lời khuyên đơn thuần chỉ cải thiện được kiến thức ngắn hạn mà ít mang lại sự thay đổi bền vững về hành vi và chỉ số lâm sàng. Ngược lại, các can thiệp xây dựng trên nền tảng lý thuyết hành vi sức khỏe (Lý thuyết nhận thức xã hội, Lý thuyết hành vi theo kế hoạch, Tư vấn tạo động lực) được chứng minh mang lại hiệu quả rõ rệt.

Tại Việt Nam, phần lớn các chương trình nha khoa phòng ngừa và can thiệp hành vi trước đây chỉ tập trung vào lứa tuổi học sinh tiểu học hoặc các nhóm đối tượng đặc biệt (trẻ khuyết tật, bệnh nhi tim bẩm sinh), rất hiếm nghiên cứu thực hiện trên lứa tuổi thanh niên, đặc biệt là sinh viên đại học ngoài khối ngành sức khỏe. Nghiên cứu sơ bộ năm 2011 trên 3.575 sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn ghi nhận tỷ lệ sâu răng 71,9% (chỉ số SMT-R trung bình là 2,8) và 91,2% có vấn đề nha chu, nhưng chưa phân tích sâu các yếu tố liên quan và chưa triển khai thử nghiệm can thiệp. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và đánh giá một chương trình can thiệp cá nhân hóa dựa trên lý thuyết tâm lý hành vi cho đối tượng này là khoảng trống khoa học cần giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Đánh giá thực trạng sức khỏe răng miệng, xác định các yếu tố liên quan và hiệu quả chương trình nâng cao sức khỏe răng miệng trên sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn năm 2015.
• Mục tiêu chuyên biệt:
  1. Mục tiêu 1: Xác định tình trạng sức khỏe răng miệng và các yếu tố liên quan trên sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn năm 2015:
     • 1.1. Xác định số trung bình Sâu Mất Trám về tình trạng bệnh sâu răng (chỉ số SMT-R) và chỉ số nha chu trong cộng đồng (CPI).
     • 1.2. Xác định các yếu tố liên quan đến chỉ số sâu mất trám và chỉ số nha chu trong cộng đồng: (i) tình trạng kinh tế - xã hội, (ii) kiến thức và hành vi liên quan sức khỏe răng miệng.
  2. Mục tiêu 2: Đánh giá hiệu quả chương trình can thiệp nâng cao sức khỏe răng miệng trên sinh viên năm thứ nhất giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng sau 3 tháng can thiệp:
     • 2.1. Hiệu quả trực tiếp: sự thay đổi hành vi tự chăm sóc răng miệng (thói quen chải răng, sử dụng chỉ nha khoa và đi điều trị răng).
     • 2.2. Hiệu quả gián tiếp: sự thay đổi các chỉ số lâm sàng (chỉ số SMT-R, chỉ số mảng bám PlI và chỉ số nướu GI).

Câu hỏi nghiên cứu

1. Tình trạng sức khỏe răng miệng của sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn năm 2015 như thế nào?
2. Các yếu tố nào liên quan đến tình trạng sức khỏe răng miệng ở đối tượng này?
3. Chương trình can thiệp nâng cao sức khỏe răng miệng tác động lên hành vi chăm sóc răng miệng của sinh viên ở trường đại học có mang lại hiệu quả hay không?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Giai đoạn 1 (Khảo sát cắt ngang): Sinh viên năm thứ nhất năm học 2015–2016 tại Trường Đại học Sài Gòn đồng ý tham gia nghiên cứu và hoàn thành phiếu điều tra cùng khám lâm sàng.
  • Giai đoạn 2 (Thử nghiệm lâm sàng): Sinh viên có tình trạng sâu răng và/hoặc chảy máu nướu được chọn từ giai đoạn 1, đồng ý tham gia can thiệp và theo dõi trong 3 tháng.
• Phạm vi không gian: Trường Đại học Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Toàn bộ đề tài tiến hành từ năm 2014 đến năm 2016; thời điểm thu thập dữ liệu cắt ngang vào tháng 9 năm 2015; giai đoạn theo dõi can thiệp kéo dài 3 tháng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu dịch tễ và can thiệp hành vi theo hai trục chính:

1. Dịch tễ học sâu răng và bệnh nha chu:

   • Quốc tế: Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2015) ghi nhận chỉ số SMT-R trung bình ở trẻ 12 tuổi toàn cầu là 1,86 (tăng so với 1,61 năm 2004 và 1,67 năm 2011), trong đó khu vực Đông Nam Á (SEARO) có mức tăng cao nhất (2,97 vào năm 2015). Nghiên cứu của Drachev và cộng sự (2018) trên 751 sinh viên y khoa và nha khoa tại Nga (18–25 tuổi) ghi nhận tỷ lệ sâu răng 96,0%, SMT-R trung bình 7,58; chỉ ra mối liên quan giữa sâu răng với giới nữ (IRR = 1,10), điều kiện kinh tế - xã hội cao (IRR = 1,11) và chải răng không thường xuyên (IRR = 1,09). Về nha chu, dữ liệu CPI toàn cầu của WHO (2003) ở lứa tuổi 15–19 ghi nhận điểm số CPI = 2 (vôi răng và chảy máu nướu) chiếm ưu thế tại Đông Nam Á.
   • Tại Việt Nam: Điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc năm 1999 ghi nhận SMT-R ở người trưởng thành là 4,98 và 2/3 có CPI = 2. Nghiên cứu của Nguyên và cộng sự (2010) tại miền Nam ghi nhận ở lứa tuổi 20–29 có 32% sâu răng, 70% mất răng. Nghiên cứu của Phạm Thị Hòa (2008) trên 365 sinh viên Đại học Y Thái Bình cho thấy tỷ lệ sâu răng là 70,4%, SMT-R là 2,28 và răng trám chỉ đạt 0,05. Trương Mạnh Dũng (2011) tại Tuyên Quang ghi nhận tỷ lệ sâu răng ở người trên 18 tuổi là 71,0% (SMT-R = 4,7). Đồng Ánh Tuyết (2015) nghiên cứu trên 130 sinh viên Răng Hàm Mặt tại Đại học Y Dược TP.HCM ghi nhận tỷ lệ sâu răng 73,8%, 83,1% có vôi răng, điểm OHI-S là 1,44. Huỳnh Thúy Phương và cộng sự (2016) trên sinh viên Đại học Y Dược Cần Thơ ghi nhận tỷ lệ sâu răng 53,9% và bệnh nha chu 93%. Đinh Nguyễn Kim Thoa (2017) trên 360 sinh viên hệ Trung cấp Đại học Y Dược TP.HCM ghi nhận 81,94% sâu răng, SMT-R là 3,7 và OHI-S là 1,66.

2. Can thiệp thay đổi hành vi chăm sóc răng miệng:

   • Nghiên cứu quốc tế: Jonsson và cộng sự (2009, 2010) áp dụng Lý thuyết nhận thức xã hội để thiết kế can thiệp cá nhân hóa trên bệnh nhân nha chu, cải thiện hành vi vệ sinh răng miệng, mảng bám và độ sâu túi nha chu sau 3 tháng và 1 năm. Sniehotta và cộng sự (2005) thực hiện RCT trên 239 sinh viên đại học, chứng minh việc lập kế hoạch hành động chi tiết ("khi nào, ở đâu, như thế nào") trong 1 phút giúp tăng rõ rệt tần suất dùng chỉ nha khoa sau 2 tuần và 2 tháng. Amir và cộng sự (2014) thử nghiệm trên 1.158 học sinh tại Iran cho thấy nhóm lập kế hoạch hành động kết hợp dự định đạt hiệu quả chải răng và cải thiện mảng bám tốt nhất. Các tổng quan hệ thống của Renz và cộng sự (2007), Newton và cộng sự (2012), Kay và cộng sự (2016), Carra và cộng sự (2020) đều khẳng định can thiệp tâm lý (thiết lập mục tiêu, tự giám sát, lập kế hoạch, tư vấn tạo động lực MI) vượt trội hơn giáo dục truyền thống bằng tờ rơi.
   • Nghiên cứu tại Việt Nam: Nguyễn Lang Thanh và cộng sự (2011) can thiệp giáo dục sức khỏe kết hợp tự theo dõi tại nhà cho 160 học sinh lớp 4 huyện Bình Chánh, ghi nhận OHI-S giảm và tỷ lệ phụ huynh chải răng đúng tăng. Nguyễn Thị Thanh Lan và cộng sự (2013) can thiệp cho 42 phụ huynh có con bệnh tim bẩm sinh tại Viện Tim TP.HCM giúp giảm mảng bám ở trẻ. Huỳnh Tố Trâm và cộng sự (2015) can thiệp trên 60 học sinh khuyết tật tại Củ Chi giúp tỷ lệ vệ sinh răng miệng tốt tăng từ 3,3% lên 46,7% sau 6 tháng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chủ yếu dừng lại ở mô tả cắt ngang trên sinh viên y dược hoặc can thiệp giáo dục thông thường trước - sau ở trẻ em. Chưa có công trình nào triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng (RCT) áp dụng tích hợp các mô hình tâm lý học hành vi (SCT, TPB, MI) kết hợp kế hoạch hành động và nhật ký tự theo dõi trên đối tượng sinh viên đại học ngoài ngành y tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung can thiệp dựa trên sự tích hợp của ba lý thuyết tâm lý hành vi:

1. Lý thuyết nhận thức xã hội (Social Cognitive Theory - SCT của Bandura, 1986): Phân tích mối tương tác ba chiều giữa cá nhân, hành vi và môi trường. Trọng tâm là xây dựng "sự tự chủ" (self-efficacy) thông qua việc chia nhỏ mục tiêu, cam kết thực hiện hành vi, làm mẫu thao tác và tự giám sát bằng nhật ký vệ sinh răng miệng.
2. Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) và Lý thuyết hành vi theo kế hoạch (Theory of Planned Behaviour - TPB của Ajzen & Fishbein, 1980; Ajzen, 1991): Giải thích dự định hành vi qua ba thành tố: thái độ, chuẩn mực chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi. Ứng dụng kỹ thuật lập kế hoạch hành động chi tiết (Action Planning) xác định rõ "khi nào, ở đâu, bằng cách nào" để kích hoạt hành vi chải răng và dùng chỉ nha khoa.
3. Tư vấn tạo động lực (Motivational Interviewing - MI của Miller & Rollnick): Vận dụng 4 nguyên tắc (thể hiện sự đồng cảm, phát triển sự khác biệt giữa thực trạng và mục tiêu, thảo luận tránh tranh luận, nâng đỡ sự tự tin) để giúp đối tượng tự nhận diện rào cản và tự đưa ra giải pháp chăm sóc răng miệng.
4. Mô hình bệnh sinh và dự phòng: Vận dụng mô hình cân bằng sâu răng của Featherstone (2006), mô hình đa yếu tố của Selwitz (2007), mô hình nguy cơ nha chu của Cappelli (2008) và mô hình dự phòng 3 cấp của Fejerskov (2003).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hai giai đoạn định lượng:

[Dân số mục tiêu: SV năm 1 ĐHSG 2015-2016]
[Giai đoạn 1: Khảo sát cắt ngang phân tích]
     - Quy mô: N = 3.333 sinh viên (Tỷ lệ: 98%)
     - Đánh giá: SMT-R, CPI, OHI-S, Bảng câu hỏi KT-XH, Kiến thức, Hành vi
[Giai đoạn 2: Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng (RCT)]
     - Quy mô: N = 118 sinh viên (Phân ngẫu nhiên theo khối/block)
[Chỉ số đầu ra: Hành vi tự chăm sóc, SMT-R, PlI toàn bộ/mặt bên, GI toàn bộ/mặt bên, % viêm nướu]

Thiết kế và quy trình từng giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Nghiên cứu cắt ngang mô tả phân tích):

  • Cỡ mẫu và chọn mẫu: Chọn mẫu toàn bộ 3.333 sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn tham gia khám sức khỏe đầu năm học 2015–2016.
  • Bộ công cụ thu thập:
    • Bảng câu hỏi tự điền: Khảo sát đặc điểm nhân khẩu, kinh tế - xã hội, kiến thức và hành vi vệ sinh răng miệng, thói quen ăn uống, hút thuốc, uống rượu bia, tiền sử khám nha khoa.
    • Khám lâm sàng răng miệng: Sử dụng tiêu chuẩn WHO (2013) để đánh giá chỉ số SMT-R (Sâu: mã 1, 2; Trám: mã 3; Mất: mã 4) và chỉ số CPI (chảy máu nướu khi thăm dò: mã 1; túi nha chu 4–5 mm: mã 1; túi nha chu $\ge$ 6 mm: mã 2). Đánh giá vệ sinh răng miệng bằng chỉ số OHI-S của Greene và Vermillion (1964) trên 6 mặt răng đại diện (16 ngoài, 11 ngoài, 26 ngoài, 36 trong, 31 ngoài, 46 trong) gồm hai thành phần DI-S (mảng bám) và CI-S (vôi răng).
  • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ, trung bình, độ lệch chuẩn, trung vị), kiểm định Chi bình phương, t-test, Mann-Whitney, phân tích hồi quy đơn biến và đa biến (tính Tỷ số số chênh OR, Tỷ số tỷ lệ hiện mắc PR, IRR) để xác định các yếu tố liên quan độc lập.

• Giai đoạn 2 (Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng - RCT):

  • Cỡ mẫu và phân bổ: 118 sinh viên có vấn đề răng miệng (sâu răng hoặc chảy máu nướu) được chọn từ giai đoạn 1, phân bố ngẫu nhiên theo khối (block randomization) vào hai nhóm:
    • Nhóm can thiệp: Được cung cấp bộ dụng cụ vệ sinh răng miệng (bàn chải, kem đánh răng có fluor, chỉ nha khoa), hướng dẫn thực hành chải răng và dùng chỉ nha khoa trên bồn rửa mặt, lập Bảng kế hoạch thay đổi hành vi cá nhân (thời gian, địa điểm, phương thức), ký Phiếu đăng ký thay đổi hành vi, ghi nhận Nhật ký vệ sinh răng miệng hàng ngày và tiếp nhận tư vấn tạo động lực (MI).
    • Nhóm chứng: Nhận tờ rơi hướng dẫn chăm sóc răng miệng, bộ dụng cụ vệ sinh răng miệng và giáo dục sức khỏe răng miệng theo phương pháp thường quy.
  • Chỉ số đánh giá sau 3 tháng: Tự báo cáo hành vi (tần suất chải răng, dùng chỉ nha khoa, khám điều trị răng); đo lường lâm sàng mù gồm chỉ số mảng bám PlI (toàn bộ và mặt bên), phần trăm mặt răng có mảng bám, chỉ số nướu GI (toàn bộ và mặt bên), phần trăm vị trí có viêm nướu và diễn tiến chỉ số SMT-R.
  • Đạo đức nghiên cứu: Được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học chấp thuận, có bản thông tin và phiếu chấp thuận tham gia nghiên cứu đầy đủ từ sinh viên.

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Đặt vấn đề về tính cấp thiết của bệnh sâu răng và bệnh nha chu tại Việt Nam và trên thế giới. Nêu bật khoảng trống thiếu hụt các chương trình can thiệp hành vi dựa trên lý thuyết tâm lý đối với nhóm sinh viên đại học. Xác định 3 mục tiêu chuyên biệt và 3 câu hỏi nghiên cứu làm kim chỉ nam cho đề tài.

Chương 1. Khái quát về sức khỏe răng miệng

Tổng quan chi tiết về cơ chế bệnh sinh, dịch tễ học và các chiến lược can thiệp đối với hai bệnh lý chính:

• Bệnh sâu răng: Trình bày lý thuyết cân bằng sâu răng của Featherstone (2006) giữa các yếu tố bệnh lý (vi khuẩn sinh acid, carbohydrate lên men, giảm tiết nước bọt) và yếu tố bảo vệ (nước bọt, fluor, kiểm soát mảng bám). Phân tích mô hình các yếu tố liên quan đến sự tiến triển sâu răng của Selwitz (2007) gồm các yếu tố sinh học, nhân khẩu học, kinh tế - xã hội, kiến thức, thái độ và hành vi. Trình bày mô hình phòng ngừa 3 cấp của Fejerskov (2003). Tổng hợp tình hình sâu răng toàn cầu theo 6 khu vực của WHO (2004, 2011, 2015).

Khu vực theo WHO	SMT-R năm 2004	SMT-R năm 2011	SMT-R năm 2015
Châu Phi (AFRO)	1,15	1,09	1,06
Châu Mỹ (AMRO)	2,76	2,35	2,08
Đông Địa Trung Hải (EMRO)	1,58	1,63	1,64
Châu Âu (EURO)	2,57	1,95	1,81
Đông Nam Á (SEARO)	1,12	1,87	2,97
Tây Thái Bình Dương (WPRO)	1,48	1,39	1,05
Toàn cầu	1,61	1,67	1,86

• Bệnh nha chu: Phân định rõ hai thể bệnh: viêm nướu (hoàn nguyên) và viêm nha chu (phá hủy mô nâng đỡ, dây chằng và xương ổ răng). Phân tích mô hình các yếu tố nguy cơ của Cappelli (2008) bao gồm yếu tố tại chỗ (mảng bám), hệ thống, môi trường (hút thuốc lá, uống rượu bia), yếu tố di truyền và kinh tế - xã hội. Tổng hợp dữ liệu CPI toàn cầu của WHO (2003) và bằng chứng dịch tễ 40 năm tại Việt Nam của Nguyễn Cẩn và Ngô Đồng Khanh.
• Can thiệp thay đổi hành vi chăm sóc răng miệng: Luận giải chi tiết cơ chế tác động của Lý thuyết nhận thức xã hội (SCT), Lý thuyết hành động hợp lý (TRA), Lý thuyết hành vi theo kế hoạch (TPB) và phương pháp Tư vấn tạo động lực (MI). Phân tích tổng quan các thử nghiệm can thiệp quốc tế (Jonsson, Sniehotta, Amir, Renz, Newton, Kay) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Nguyễn Lang Thanh, Nguyễn Thị Thanh Lan, Huỳnh Tố Trâm).

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu 2 giai đoạn:

• Mô tả tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ cho 3.333 sinh viên năm nhất ĐHSG năm học 2015–2016.
• Quy chuẩn hóa tiêu chuẩn khám lâm sàng theo WHO (2013) cho chỉ số SMT-R, CPI và chỉ số vệ sinh răng miệng đơn giản OHI-S (gồm DI-S và CI-S).
• Trình bày chi tiết can thiệp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng trên 118 sinh viên: quy trình phân bổ ngẫu nhiên theo khối, các công cụ can thiệp (Bảng kế hoạch thay đổi hành vi, Phiếu đăng ký, Nhật ký theo dõi, Tờ rơi, bồn rửa thực hành, kỹ thuật phỏng vấn tạo động lực MI).
• Quy trình kiểm chuẩn người khám lâm sàng và các biện pháp đảm bảo tính giá trị, độ tin cậy của dữ liệu và đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Cung cấp toàn bộ dữ liệu định lượng của hai giai đoạn nghiên cứu theo hệ thống bảng biểu:

• Kết quả Giai đoạn 1 (Khảo sát cắt ngang N = 3.333):
  • Đặc điểm chung mẫu nghiên cứu về nhân khẩu học, nơi ở trước khi nhập học và điều kiện kinh tế - xã hội.
  • Thực trạng sâu răng: Tỷ lệ sâu răng toàn bộ, số trung bình SMT-R, phân bố thành phần răng sâu (S), mất (M), trám (T) theo giới tính và nơi ở.
  • Thực trạng nha chu và vệ sinh răng miệng: Tần số, tỷ lệ sinh viên có chảy máu nướu và túi nha chu theo chỉ số CPI; điểm trung bình OHI-S, DI-S và CI-S.
  • Kiến thức và hành vi răng miệng: Tỷ lệ trả lời đúng kiến thức bệnh răng miệng; tần suất chải răng, thời điểm chải răng, sử dụng chỉ nha khoa, thói quen đi khám răng định kỳ, tiêu thụ thức ăn ngọt, thuốc lá, rượu bia.
  • Phân tích tương quan và hồi quy: Bảng phân tích đơn biến và mô hình hồi quy đa biến xác định các yếu tố liên quan độc lập đến sâu răng và chảy máu nướu.
• Kết quả Giai đoạn 2 (Thử nghiệm can thiệp N = 118 sau 3 tháng):
  • So sánh trước - sau và giữa hai nhóm về kiến thức, hành vi tự chăm sóc răng miệng (chải răng $\ge$ 2 lần/ngày, sử dụng chỉ nha khoa thường xuyên, tỷ lệ đi khám điều trị răng).
  • So sánh biến thiên các chỉ số lâm sàng: Trung vị SMT-R, trung bình chỉ số mảng bám PlI (toàn bộ và mặt bên), phần trăm mặt răng có mảng bám, trung bình chỉ số nướu GI (toàn bộ và mặt bên), phần trăm vị trí có viêm nướu và tỷ lệ thành công chung sau 3 tháng giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng.

Chương 4. Bàn luận

Biện luận các phát hiện nghiên cứu dựa trên đối chiếu với y văn:

• Bàn luận về thực trạng và các yếu tố liên quan (Giai đoạn 1): So sánh tỷ lệ sâu răng, SMT-R, tỷ lệ viêm nướu, vôi răng và túi nha chu của sinh viên Đại học Sài Gòn với các nghiên cứu trong nước (Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Thái Bình, Cần Thơ) và quốc tế. Biện giải vai trò của các yếu tố kinh tế - xã hội, nơi cư trú, kiến thức, hành vi chải răng, thói quen ăn ngọt và thói quen tiếp cận dịch vụ nha khoa đối với sâu răng và viêm nướu.
• Bàn luận về hiệu quả chương trình can thiệp (Giai đoạn 2): Phân tích cơ chế giúp nhóm can thiệp cải thiện vượt trội về tỷ lệ sử dụng chỉ nha khoa, giảm chỉ số mảng bám (PlI) và chỉ số nướu (GI) so với nhóm chứng. Bàn luận sự đóng góp của kỹ thuật lập kế hoạch hành động cụ thể, nhật ký tự giám sát và tư vấn tạo động lực (MI) trong việc duy trì hành vi tự chăm sóc trong 3 tháng. Đánh giá tính ứng dụng của việc sử dụng chỉ số nướu GI như một chỉ báo tin cậy cho kiểm soát mảng bám lâu dài.

Kết luận và Kiến nghị

Tóm lược các kết luận cốt lõi trả lời trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu và đưa ra các kiến nghị ứng dụng thực tiễn trong chăm sóc sức khỏe học đường tại các trường đại học.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Đóng góp về lý luận và khoa học:
   • Cung cấp dữ liệu dịch tễ học toàn diện, cập nhật về tình trạng sâu răng (SMT-R), tình trạng mô nha chu (CPI) và vệ sinh răng miệng (OHI-S) cùng các yếu tố hành vi, kinh tế - xã hội liên quan trên một quần thể lớn sinh viên đại học năm thứ nhất ngoài khối ngành sức khỏe tại Việt Nam (N = 3.333).
   • Chứng minh tính ứng dụng thực tiễn và hiệu quả vượt trội của việc kết hợp các khung lý thuyết tâm lý hành vi (Lý thuyết nhận thức xã hội SCT, Lý thuyết hành vi theo kế hoạch TPB, Tư vấn tạo động lực MI) vào thiết kế can thiệp nha khoa phòng ngừa tại trường học, thay thế cho phương pháp giáo dục truyền thống đơn thuần.
2. Đóng góp về thực tiễn:
   • Xây dựng và chuẩn hóa bộ công cụ can thiệp hành vi cá nhân hóa khả thi trong môi trường đại học, bao gồm: bảng kế hoạch hành động ("khi nào, ở đâu, như thế nào"), nhật ký tự theo dõi vệ sinh răng miệng hàng ngày và quy trình tư vấn tạo động lực ngắn.
   • Chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng rằng can thiệp hành vi tích hợp mang lại hiệu quả rõ rệt sau 3 tháng: tăng tỷ lệ sử dụng chỉ nha khoa và chải răng đúng cách, giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số mảng bám PlI (đặc biệt là vùng mặt bên), chỉ số nướu GI và phần trăm vị trí viêm nướu so với nhóm chỉ nhận giáo dục sức khỏe thông thường.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với y tế học đường và các trường đại học: Cần đưa chương trình khám sàng lọc sức khỏe răng miệng vào quy trình khám sức khỏe đầu khóa bắt buộc cho sinh viên năm thứ nhất. Chuyển đổi phương thức truyền thông y tế học đường từ phát tờ rơi thụ động sang mô hình can thiệp hỗ trợ hành vi cá nhân hóa (hướng dẫn thực hành, lập kế hoạch hành động và tự giám sát).
• Đối với hệ thống y tế công cộng và chuyên ngành Nha khoa công cộng: Triển khai các chiến dịch nâng cao sức khỏe răng miệng tập trung vào lứa tuổi thanh niên bước vào cuộc sống tự lập; thúc đẩy thói quen sử dụng chỉ nha khoa và tiếp cận dịch vụ khám răng định kỳ thay vì chỉ đi khám khi có triệu chứng đau.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thời gian theo dõi can thiệp: Thời gian đánh giá sau can thiệp của giai đoạn 2 là 3 tháng, phản ánh được hiệu quả ngắn hạn và trung hạn của việc hình thành thói quen nhưng chưa đánh giá được sự duy trì hành vi bền vững trong dài hạn (6 tháng đến 1 năm hoặc suốt khóa học đại học).
• Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Mẫu nghiên cứu được thu thập trên sinh viên năm thứ nhất của một trường đại học (Trường Đại học Sài Gòn) tại Thành phố Hồ Chí Minh, do đó khả năng suy rộng cho toàn bộ sinh viên trên phạm vi cả nước cần được xem xét thận trọng trong bối cảnh các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội và tập quán sinh hoạt khác nhau.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng theo dõi dọc thuần tập với thời gian đánh giá dài hơn (12 tháng, 24 tháng) để kiểm tra mức độ bền vững của sự thay đổi hành vi và đánh giá sự thay đổi thực sự về mặt mô học/lâm sàng của sâu răng mới phát sinh.
• Ứng dụng công nghệ số (ứng dụng di động, tin nhắn nhắc nhở tự động, nhật ký điện tử) thay thế cho nhật ký giấy nhằm tăng cường tính tiện lợi và khả năng tự giám sát của sinh viên trong thời đại số.
• Mở rộng quy mô can thiệp trên nhiều trường đại học thuộc các khối ngành và khu vực địa lý khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Răng Hàm Mặt, Y tế công cộng, Y học dự phòng: Tham khảo thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa dịch tễ học cắt ngang phân tích quy mô lớn và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng (RCT); cách vận dụng các bộ chỉ số chuẩn hóa của WHO (SMT-R, CPI, OHI-S, PlI, GI).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu hành vi sức khỏe: Tham khảo khung lý thuyết tích hợp tâm lý học hành vi (SCT, TPB, MI) và phương pháp chuyển hóa các khái niệm tâm lý (sự tự chủ, chuẩn mực chủ quan, kế hoạch hành động) thành các công cụ can thiệp định lượng cụ thể.
• Cán bộ y tế học đường, nhà quản lý giáo dục đại học và người làm chính sách y tế: Tham khảo cơ sở dữ liệu thực chứng để xây dựng các chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu, chiến lược nha khoa phòng ngừa và mô hình nâng cao sức khỏe răng miệng hiệu quả, tiết kiệm chi phí trong các cơ sở giáo dục đại học và cao đẳng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại chọn đối tượng sinh viên năm thứ nhất đại học ngoài ngành y tế để can thiệp?

Sinh viên năm thứ nhất là lứa tuổi thanh niên bắt đầu bước vào giai đoạn sống tự lập, rời xa sự quản lý của gia đình và tự chịu trách nhiệm về lối sống, dinh dưỡng cũng như vệ sinh cá nhân. Đây là thời điểm bản lề hình thành hành vi sức khỏe kéo dài suốt đời. Trong khi các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam hầu như chỉ tập trung vào học sinh tiểu học hoặc sinh viên chuyên ngành y nha, việc can thiệp trên sinh viên ngoài ngành sức khỏe giúp đánh giá chính xác nhu cầu và hiệu quả của mô hình phòng ngừa trong cộng đồng thanh niên nói chung.

2. Sự khác biệt cốt lõi giữa can thiệp của luận án và giáo dục sức khỏe răng miệng truyền thống là gì?

Giáo dục truyền thống chủ yếu cung cấp thông tin một chiều thông qua lời khuyên hoặc tờ rơi, vốn chỉ cải thiện kiến thức mà không thay đổi được hành vi. Can thiệp của luận án dựa trên các lý thuyết tâm lý hành vi (SCT, TPB, MI), kết hợp: (1) huấn luyện kỹ năng thực hành trực tiếp tại bồn rửa, (2) thiết lập Bảng kế hoạch hành động cụ thể ("khi nào, ở đâu, như thế nào"), (3) tự theo dõi qua Nhật ký vệ sinh răng miệng hàng ngày để củng cố sự tự chủ, và (4) tư vấn tạo động lực giúp đối tượng tự tháo gỡ rào cản cá nhân.

3. Các chỉ số lâm sàng nào được sử dụng để đánh giá tình trạng răng miệng trong luận án?

Luận án sử dụng các chỉ số chuẩn hóa quốc tế:

• Đánh giá sâu răng: Chỉ số SMT-R (Sâu - Mất - Trám cho răng vĩnh viễn theo WHO 2013).
• Đánh giá nha chu cộng đồng: Chỉ số CPI (ghi nhận chảy máu nướu khi thăm dò và độ sâu túi nha chu 4–5 mm, $\ge$ 6 mm).
• Đánh giá vệ sinh răng miệng: Chỉ số OHI-S (gồm chỉ số mảng bám DI-S và chỉ số vôi răng CI-S trên 6 mặt răng đại diện).
• Đánh giá hiệu quả can thiệp lâm sàng (Giai đoạn 2): Chỉ số mảng bám PlI (toàn bộ và mặt bên), phần trăm mặt răng có mảng bám, chỉ số nướu GI (toàn bộ và mặt bên) và phần trăm vị trí có viêm nướu.

4. Tại sao chỉ số nướu (GI) được xem là chỉ báo quan trọng hơn chỉ số mảng bám trong đánh giá can thiệp?

Chỉ số mảng bám (PlI hay DI-S) phản ánh tình trạng làm sạch răng tại thời điểm tức thì khi thăm khám (có thể bị sai lệch nếu đối tượng vừa chải răng ngay trước khi khám). Trong khi đó, mô nướu cần một khoảng thời gian nhất định để hồi phục phản ứng viêm sau khi mảng bám được kiểm soát liên tục. Do đó, sự giảm của chỉ số nướu GI và tỷ lệ vị trí chảy máu nướu sau 3 tháng là bằng chứng khách quan, đáng tin cậy chứng minh hành vi vệ sinh răng miệng đã được duy trì đều đặn trong suốt thời gian can thiệp.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Trịnh Thị Tố Quyên là công trình nghiên cứu toàn diện về thực trạng bệnh sâu răng, bệnh nha chu và các yếu tố liên quan trên 3.333 sinh viên năm thứ nhất Trường Đại học Sài Gòn. Công trình đã thiết kế và thử nghiệm thành công chương trình nâng cao sức khỏe răng miệng cá nhân hóa dựa trên sự tích hợp các lý thuyết tâm lý hành vi (SCT, TPB, MI). Kết quả sau 3 tháng can thiệp ngẫu nhiên có nhóm chứng khẳng định tính hiệu quả vượt trội của mô hình can thiệp hành vi trong việc cải thiện thói quen tự chăm sóc răng miệng, giảm chỉ số mảng bám và viêm nướu so với phương pháp giáo dục truyền thống. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng phục vụ công tác hoạch định chính sách nha khoa học đường tại các trường đại học, cao đẳng ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Khái quát về sức khỏe răng miệng Hiện nay, vấn đề SKRM phổ biến trên thế giới là hai bệnh sâu răng và bệnh nha chu. Các bệnh này có các đặc tính sau: - Liên quan chặt chẽ với tuổi tác: tỷ lệ bệnh và mức độ trầm trọng của bệnh gia tăng theo tuổi tác. - Hiện diện ở tất cả các dân tộc và các vùng địa lý.

- Sâu răng là bệnh không hoàn nguyên khi đã hình thành xoang sâu. - Mức độ bệnh có thể thay đổi theo tình hình kinh tế - xã hội (KT-XH) và điều kiện môi trường.1 Bệnh sâu răng 1.1 Khái quát về bệnh sâu răng Sâu răng là bệnh phổ biến nhất trong các bệnh răng miệng, là bệnh phá hủy mô răng. Ban đầu, bệnh không có triệu chứng nhưng sau đó bệnh sẽ gây đau khi tiến triển đến tủy răng. Sâu răng là bệnh đa yếu tố, các yếu tố tương hỗ nhau theo thời gian.

Các yếu tố liên quan đến quá trình sâu răng được tác giả Keyes giới thiệu vào những năm 1960 [84]. Sau đó, mô hình được sửa đổi, nhưng vẫn dựa trên cơ sở ý tưởng của tác giả Keyes. Nguyên nhân sâu răng liên quan một số yếu tố như sự nhạy cảm của răng, vi khuẩn trong mảng bám và chất nền (độ pH). Tất cả các yếu tố này phải giao nhau trong một khoảng thời gian nhất định, diễn ra liên tục thì sâu răng mới tiến triển.

Sâu răng là một quá trình năng động của sự mất khoáng và tái khoáng cấu trúc của răng từ các mảng bám trưởng thành và tồn tại trên răng trong một khoảng thời gian dài [141]. Sự cân bằng sâu răng (Sơ đồ 1.1) cho thấy quá trình mất khoáng và tái khoáng xảy ra một cách năng động giữa các yếu tố bệnh lý và yếu tố bảo vệ. Trong trạng thái cân bằng, các yếu tố này cân bằng. Quá trình mất khoáng xảy ra chủ yếu khi các yếu tố bệnh lý vượt trội hơn các yếu tố phòng ngừa.

Nếu quá trình này liên tục không được kiểm soát, tổn thương sâu răng có thể hình thành. Tương tự, các yếu luan an 5 tố tái khoáng chiếm ưu thế khi các yếu tố phòng ngừa thay thế các yếu tố bệnh lý. Các yếu tố bệnh lý được điều chỉnh từ khái niệm Keyes ban đầu và gồm tiếp xúc với carbohydrate lên men, giảm lưu lượng nước bọt và sự gia tăng các tác nhân gây bệnh trong miệng. Sự suy giảm và sự tiến triển của sâu răng có liên quan đến sự tiếp xúc với đường và các loại carbohydrate khác lên men.

Lưu lượng nước bọt là điều quan trọng để duy trì việc làm sạch cơ học, là chất đệm trung hòa các axit sinh ra từ vi khuẩn trong mảng bám và tạo thuận lợi cho phản ứng của vật chủ đối với các vi khuẩn gây bệnh trong mảng bám. Các vi khuẩn sinh axit gây bệnh đã được xem như là một yếu tố hình thành sâu răng [49]. Sự cân bằng giữa các yếu tố bệnh lý và yếu tố phòng ngừa là một quá trình liên tục giữa mất khoáng và tái khoáng. Sâu răng là một quá trình hay hiện tượng diễn ra liên tục theo thời gian.

Chu kỳ mất khoáng và tái khoáng chịu ảnh hưởng của các yếu tố tác động, các vi khuẩn sinh sâu răng, carbohydrate lên men và sự cân bằng với các yếu tố bảo vệ, bao gồm lưu lượng nước bọt, fluor, kiểm soát mảng bám và chế độ ăn uống lành mạnh. Theo thời gian, hiện tượng mất khoáng - tái khoáng này có thể dẫn đến hiện tượng hình thành xoang sâu hoặc tổn thương hoàn nguyên hoặc trạng thái không hoạt động [49]. Mối liên quan giữa yếu tố bệnh lý và yếu tố bảo vệ trong sâu răng “Nguồn Featherstone,2006”[49] luan an 6 1.2 Các yếu tố liên quan đến sâu răng Sâu răng là một bệnh đa yếu tố bắt nguồn từ vi khuẩn tăng sinh trong mảng bám, có thể thay đổi được nhờ vào nước bọt (lưu lượng và thành phần), chế độ ăn uống, tiếp xúc fluor và các chiến lược phòng ngừa [141]. Sâu răng là kết quả từ sự tương tác của bốn yếu tố nguy cơ chính: chế độ ăn uống, sự nhạy cảm của răng, vi khuẩn và thời gian.

Do đó, về mặt lý thuyết, can thiệp để thay đổi sự cân bằng của bất kỳ yếu tố nào trong bốn yếu tố này có thể dẫn đến giảm hoặc tăng bệnh sâu răng. Sâu răng như là một quá trình bệnh sinh học hành vi, sự cân bằng của các yếu tố này trong miệng dựa vào việc có hay không có của các yếu tố phòng ngừa và yếu tố điều chỉnh [141] (Sơ đồ 1. Các yếu tố liên quan đến sự tiến triển sâu răng “Nguồn: Selwitz, 2007”[141] Các yếu tố phòng ngừa có ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ sâu răng bao gồm lưu lượng nước bọt, thành phần và khả năng đệm, chế độ ăn, tiếp xúc với fluor, sealant và các tác nhân kháng khuẩn [141]. Các yếu tố điều chỉnh bao gồm các yếu tố nhân khẩu học như thu nhập, bảo hiểm nha khoa, tình trạng KT-XH và trình độ học vấn.

Kiến thức, thái độ và niềm tin liên quan đến hiểu biết về SKRM và vai trò của cá nhân có tác động trực tiếp đến sự luan an 7 tiến triển hoặc giảm nguy cơ sâu răng. Điều chỉnh hành vi bao gồm cả giải thích về tình trạng sức khỏe cho bệnh nhân mà các nhà lâm sàng thường bỏ qua. Hành vi sức khỏe như VSRM, thay đổi chế độ ăn uống và cai thuốc lá nên được các nhà chuyên khoa xem xét [141]. Sâu răng liên quan tình trạng kinh tế- xã hội Một tổng quan hệ thống năm 2018 của tác giả Costa [43] trên 61 nghiên cứu từ năm 1976 đến năm 2016 đã xác định có mối liên hệ đáng kể giữa tình trạng KT-XH thấp và sâu răng cao ở những người trưởng thành.

Ở Việt nam, nghiên cứu xem xét mối liên quan giữa tình trạng KT-XH với sâu răng còn khá ít. Nghiên cứu của tác giả Bùi Huỳnh Anh trên 149 học sinh 9-10 tuổi cho thấy nhóm trẻ có cha mẹ thu nhập thấp có nguy cơ bị sâu thêm 2 mặt răng gấp 3,78 lần (1,14-12,5) so với trẻ có cha mẹ thu nhập cao sau một năm theo dõi [1]. Thói quen vệ sinh răng miệng liên quan với sâu răng VSRM và sâu răng có mối tương quan đáng kể. Thói quen VSRM tốt giúp ngăn ngừa sự phát triển của sâu răng bằng cách giảm sự tích tụ mảng bám răng [131].

Thành phần của mảng bám răng không chỉ khác nhau ở từng cá nhân mà còn tùy theo vị trí trong khoang miệng và mặt răng. Kiểm soát mảng bám vi khuẩn bằng việc VSRM đúng cách do cá nhân tự thực hiện và bổ sung can thiệp của chuyên gia nha khoa (lấy vôi răng) là các biện pháp phòng ngừa chính để cải thiện SKRM và phòng bệnh sâu răng [65]. Nghiên cứu của tác giả Rothen và cộng sự [138] trên 1.400 bệnh nhân sau 24 tháng theo dõi cho thấy những bệnh nhân từ 9-17 tuổi chải răng với kem đánh răng có fluor một lần mỗi ngày trở lên có tỷ lệ sâu răng thấp hơn 50% so với chải răng ít hơn một lần mỗi ngày (RR = 0,5; 95% khoảng tin cậy (KTC) = 0,3–0,8). Đối với bệnh nhân từ 18–64 tuổi, chải răng với kem đánh răng có fluor từ hai lần trở lên mỗi ngày có tỷ lệ sâu răng thấp hơn 40% (RR = 0,6; 95% KTC = 0,4–0,9) so với bệnh nhân chải răng ít hơn hai lần mỗi ngày.

luan an 8 Nghiên cứu của tác giả Kumar và cộng sự [90] trên 345 SV Y khoa năm thứ nhất cho thấy các SV chải răng không thường xuyên có trung bình SMT-R cao. Các SV chải răng trên 2 lần mỗi ngày có trung bình SMT-R là 2,21 (2,0), chải răng 2 lần mỗi ngày là 4,13 (2,11) và chải răng một lần mỗi ngày là 4,76 (2,42). Các SV chưa đi khám răng kể từ 3 năm trước đó có số răng sâu không được điều trị cao đáng kể. Nghiên cứu của tác giả Pham và cộng sự [130] trên 365 SV Y khoa Đại Học Y Thái Bình cho thấy tần suất chải răng không liên quan đến SMT-R.

Tuy nhiên, thời điểm chải răng có liên quan với trung bình SMT-R, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Tỷ lệ SV có sâu răng cao trong nhóm các SV chải răng không thường xuyên và tỷ lệ SV có sâu răng thấp hơn ở các SV có thói quen chải răng sau khi ăn. Thói quen ăn uống liên quan với sâu răng Sâu răng là bệnh răng miệng tùy thuộc vào mảng bám-chế độ ăn uống. Đường và các chất carbohydrate khác lên men là nguyên nhân quan trọng trong sự tiến triển sâu răng.

Chế độ ăn có carbohydrate làm thay đổi thành phần sinh hóa và sinh lý trong mảng bám, vì do các vi khuẩn lên men và làm giảm nhanh độ pH của mảng bám từ trung tính xuống còn 5,0 hoặc thấp hơn [97]. Theo nguyên tắc chung, vi khuẩn gây bệnh sâu răng chuyển hóa đường để tạo ra năng lượng cần thiết cho sự tăng trưởng và sinh sản của chúng. Các nguồn năng lượng có thể ngoại sinh (từ các nguồn thực phẩm ngay lập tức) hoặc nội sinh (từ polysaccharide được lưu trữ trong mảng bám). Vi khuẩn gây bệnh có thể chuyển hóa bất kỳ monosaccharide (glucose, fructose và galactose) hoặc disaccharides (sucrose và maltose) tạo năng lượng.

Tinh bột được nấu chín là một nguồn glucose có sẵn. Kết quả của quá trình chuyển hóa đường này là sản xuất các axit hữu cơ trong mảng bám răng, làm giảm độ pH của mảng bám. Khi pH giảm xuống còn khoảng 5,2 đến 5,5, môi trường trên răng ngay lập tức (mặt tiếp xúc giữa răng và mảng bám) không còn bão hòa với các ion canxi và photphat nữa và răng bắt đầu mất khoáng. Khi mất canxi đến ranh giới men-ngà, ngà răng bị mất canxi và vi khuẩn xâm nhập vào protein, phân giải protein và phá hủy ngà răng [97].

luan an 9 Cần xem xét về các chế độ ăn có các yếu tố bảo vệ trong thực phẩm như canxi, phốt-pho, fluor, protein và chất xơ. Dạng thức ăn cũng quan trọng, chẳng hạn như đường trong thức uống có vẻ ít gây sâu răng hơn so với ở dạng rắn (kẹo). Tuy nhiên, tần suất và thời gian tiếp xúc với thức uống có đường cao có liên quan đến pH mảng bám dưới 5,0 [54]. Sử dụng fluor liên quan với sâu răng Tất cả các nguồn tiềm năng của fluor, chẳng hạn như fluor hóa trong nước uống và sử dụng kem đánh răng có fluor và từ các nguồn khác nên được xem xét khi đánh giá nguy cơ sâu răng [70].