ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế Thế giới người cao tuổi hay còn gọi là người già là người từ đủ 60 tuổi trở lên và Luật Người cao tuổi đã được Quốc hội Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam số 39/2009/QH12 ban hành ngày 04 tháng 12 năm 2009, Người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên [7]. Dân số thế giới không chỉ tăng lên mà ngày càng trở nên già đi, già hoá dân số là kết quả tất yếu của việc giảm sinh, đặc biệt khi điều kiện sống được cải thiện. Tỷ lệ người già đang tăng nhanh hơn so với các nhóm tuổi khác, ở các nước phát triển, tỷ lệ người cao tuổi cao hơn hẳn so với trẻ em, ở những nước đang phát triển, dân số già cũng tăng nhanh hơn bởi tốc độ giảm sinh, kết quả từ thành công của chương trình sức khoẻ sinh sản và kế hoạch hóa gia đình. Theo số liệu tổng điều tra dân số và nhà ở ngày 01 tháng 4 năm 2009, Tây Ninh có là 115.409 người cao tuổi, chiếm 7,8 , khu vực thành thị là 20.047 người, nông thôn là 95.362 người, cao nhất là ở khu vực Đông Nam Bộ (Bình Dương là 4,5 , Đồng Nai là 6,6 , Bà Rịa-Vũng Tàu là 7,0 , Thành phố Hồ Chí Minh là 7,3 , Bình Phước là 5,5 ).
Theo báo cáo của Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình, tỉnh Tây Ninh năm 2016 có 125.082 người cao tuổi, chiếm 10,74 dân số toàn tỉnh (1. Dân số ngày càng già hoá, tỷ lệ người cao tuổi ngày càng tăng, người cao tuổi đóng vai trò quan trọng trong việc truyền lại những kinh nghiệm, những giá trị truyền thống, các quy tắc xã hội và các nghi lễ cũng như các hoạt động xã hội. Sự đóng góp công sức và những việc làm thiết thực của người cao tuổi cho cộng đồng dân cư tạo dựng được cuộc sống tình nghĩa đậm đà thôn xóm. Mặt khác đây là nhóm đối tượng có nhu cầu khám và điều 2 trị bệnh lớn, cần có cơ chế, chính sách riêng.
Hiện vẫn còn nhiều người cao tuổi chưa tiếp cận được các chế độ, dịch vụ dành riêng cho họ [47]. Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là một việc làm cần thiết và thường xuyên, là vấn đề cần sự quan tâm của toàn xã hội để người cao tuổi có khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, góp phần tăng tuổi thọ người dân, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi. Việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi sẽ tận dụng lợi ích của xu hướng già hóa và khai thác tiềm năng của người cao tuổi tạo ra động lực kinh tế đóng góp cho sự phát triển kinh tế xã hội của tỉnh. Trong những năm gần đây số người cao tuổi ngày càng tăng cao, câu hỏi đặt ra là: tỉ lệ người cao tuổi có khả năng tự chăm sóc mình như thế nào đối với bệnh tật của mình? Tại tỉnh Tây Ninh chưa có nghiên cứu nào về vấn đề này.
Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu tình hình bệnh mạn tính thƣờng gặp, khả năng và kết quả can thiệp nâng cao năng lực tự chăm sóc sức khỏe tại nhà của ngƣời cao tuổi tại thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh năm 2019-2020” với các mục tiêu: 1. Xác định tỉ lệ mắc bệnh mạn tính và khả năng tự chăm sóc sức khỏe tại nhà của người cao tuổi tại thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh năm 2019 - 2020. Đánh giá kết quả can thiệp nâng cao kỹ năng tự chăm sóc sức khỏe tại nhà của người cao tuổi tại thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh năm 2019 - 2020. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI CAO TUỔI 1. Đặc điểm ngƣời cao tuổi Người cao tuổi là một khái niệm lịch sử, gây nhiều tranh cãi trên bình diện tiếp cận của các khoa học, trình độ phát triển của xã hội và các nền văn hóa. Trong cuốn Bách khoa quốc tế về xã hội học (International encyclopedia of sociology) phần Người cao tuổi và sự quan tâm của các tổ chức xã hội khi đưa ra khái niệm về người cao tuổi các tác giả phân chia theo độ tuổi như sau: 65 – 74: người cao tuổi trẻ; 75 – 84: trung cao tuổi; > 84: nhóm già. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) lại phân chia các lứa tuổi của người già: 60 - 74: người cao tuổi; 75 - 90: người già; > 90: người già sống lâu.
Về mặt Pháp luật chung, theo Điều 2 trong Luật Người cao tuổi đã được Quốc hội Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành có giá trị từ ngày 01 tháng 7 năm 2010, Người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Gần đây ở Việt Nam, khái niệm người cao tuổi được sử dụng phổ biến, tuy nhiên, về khoa học thì người già hay người cao tuổi đều được dùng với ý nghĩa như nhau. Theo Tổ chức y tế thế giới có 4 yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ của một con người đó là: Di truyền (15 ); Môi trường tự nhiên, xã hội (17 ); Chăm sóc sức khỏe (8 ); Lối sống và chế độ ăn uống (60 ). Như vậy cần thiết quản lý và phát triển các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ người cao tuổi (CSSK NCT) dựa trên cộng đồng; Thái độ thực hành của cán bộ y tế, cán bộ của các tổ chức đoàn thể trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe người cao tuổi rất quan trọng cần phải được chú trọng, điều chỉnh cho phù hợp, khoa học là vấn đề cần phải triển khai thực hiện.
Ngoài công tác Chăm sóc sức khỏe của 4 ngành Y tế, công tác truyên truyền, tư vấn NCT có lối sống, chế độ dinh dưỡng phù hợp, bảo vệ môi trường tự nhiên sạch sẽ, an toàn, luyện tập thể dục thể thao, lối sống lành mạnh, thoải mái về tinh thần. góp phần rất lớn tăng tuổi thọ, nâng cao chất lượng cuộc sống của NCT, thực hiện tốt Luật người cao tuổi; Chương trình hành động quốc tế người cao tuổi và nâng cao chất lượng dân số Việt Nam [1], [4], [43]. Những thay đổi của tuổi già 1. Thay đổi phân tử Tuổi thọ con người bị ảnh hưởng khoảng từ 25–32 là do sự biến đổi gen, làm nó trở thành một đặc điểm đặc biệt quan trọng đối với sự sống còn ở người cao tuổi.
Do đó mà các nhà khoa học đã và đang nỗ lực hết sức trong việc làm sáng tỏ các cơ chế phân tử của quá trình lão hóa, tìm kiếm các “dấu hiệu” có thể liên quan chắc chắn đến quá trình lão hóa và nhiều nghiên cứu tập trung vào gen đã xác định được các gen có biểu hiện bị thay đổi trong các tế bào già [51]. Tuy nhiên, những gì mà các nghiên cứu không chứng minh được là liệu những thay đổi như vậy trong biểu hiện gen là duy nhất và là nguyên nhân dẫn đến sự lão hóa hay chúng chỉ là hậu quả không đặc hiệu của việc ngừng tăng sinh tế bào. Thêm vào sự phức tạp này, các nghiên cứu được thực hiện trên mô hình động vật có thể đóng góp một cách rất hạn chế vào hiểu biết của chúng ta về quá trình lão hóa ở người, vì các con đường lão hóa khác nhau đáng kể giữa các tế bào từ các loài khác nhau [52]. Thay đổi sinh lý Những thay đổi sinh lý xảy ra cùng với sự lão hóa ở tất cả các hệ cơ quan.
Cung lượng tim giảm và huyết áp tăng, thường dẫn đến xơ cứng động mạch. Những thay đổi thoái hóa xảy ra ở nhiều khớp và, kết hợp với mất khối lượng cơ, cử động trở nên suy yếu ở người cao tuổi [24]. Sự thay đổi này diễn ra theo từng vùng khác nhau, chủ yếu ở mặt và mu bàn tay và ít ảnh hưởng 5 đến các vùng khác như eo và / hoặc đùi ở những người bắt đầu xuất hiện các biểu hiện của tuổi già. Trên thực tế, sự khác biệt về tổng số tế bào thần kinh trong độ tuổi từ 20 – 90 tuổi là dưới 10 [40], [41], mặc dù một số thay đổi hình thái đã xảy ra, chẳng hạn như giảm đáng kể sự mất khớp thần kinh [37], khử myelin sợi trục [19] hoặc mất các gai đuôi [28].
Thay đổi bệnh lý Trên thực tế, những thay đổi bệnh lý không phải lúc nào cũng được xác định một cách dễ dàng và điều phân biệt chúng với những thay đổi “bình thường” liên quan đến tuổi tác, do đó, khó có thể nhận định được tình trạng này. Ví dụ, những thay đổi nhẹ trong chức năng thần kinh xảy ra khi lão hóa, mặc dù những thay đổi này về cơ bản không ảnh hưởng đến các hoạt động hàng ngày, trừ khi người cao tuổi mắc các bệnh dài ngày. Tuy nhiên, có những tổn thương trong não ở người lão hóa được phát hiện nhiều hơn, chẳng hạn như dày lên của màng nhện, tăng thể tích não thất và mức độ thay đổi của teo vỏ não và chất trắng cũng đã được báo cáo. Ngoài ra, một số dữ liệu đã được báo của Banks et al.
Do đó, hầu hết các thay đổi bệnh lý liên quan đến tuổi không phải là kết quả của các nghiên cứu đơn lẻ, mà là do quan sát liên tục và các báo cáo tỷ lệ mắc hàng loạt. BỆNH TẬT VÀ QUÁ TRÌNH LÃO HÓA Ở NGƢỜI CAO TUỔI 1. Bệnh tật ở ngƣời cao tuổi Trong quá trình lão hóa, nhiều quá trình tác động đến cơ thể, tương tự như thiệt hại do oxy hóa, thiệt hại do nitro hóa - gây ra bởi các loại nitơ phản 6 ứng, chẳng hạn như oxit nitric - cũng được cho là góp phần gây ra các bệnh liên quan đến tuổi tác, cụ thể là nhiễm mỡ gan và chết chương trình của tế bào [18], cũng như những thay đổi về chức năng và cấu trúc trong hệ thống tim mạch [39]. Ngoài ra, nó cũng có liên quan đến sự suy giảm cân bằng nội môi trong giấc ngủ [42], rối loạn tâm lý và sa sút trí tuệ.
Tuy nhiên, các cơ chế mà có thể tương tác với các thành phần tế bào, chẳng hạn như ty thể, vẫn chưa rõ ràng, đặc biệt là in vivo. Do đó, cần phải hiểu rõ hơn về cách các loài này được hình thành và các quá trình mà chúng ảnh hưởng đến chức năng của ty thể và tế bào [27]. Người cao tuổi thường mắc những bệnh mạn tính không lây nhiễm do quá trình lão hóa gây ra đồng thời phải chịu các bệnh phát sinh từ sự thay đổi lối sống như sa sút tâm thần, trầm cảm.