chương 1 là xác định những yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh, yếu tố môi trường kinh doanh ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của DN có vốn đầu tư VN tại CPC.1 Cạnh tranh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Cạnh tranh trên thị trường nước ngoài là một xu thế của thời đại, trong đó ai chiếm được ưu thế thì người đó sẽ chiếm được quyền chủ động trong tiến trình hội nhập. Có thể nói, cạnh tranh có tính chất ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế và lợi ích của mỗi quốc gia. Vì vậy nghiên cứu vấn đề cạnh tranh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoạch định các chiến lược để giành lấy vị trí có lợi trong cuộc cạnh tranh.1 Khái niệm về cạnh tranh Lý luận cạnh tranh qua nhiều thời đại, đã không ngừng được bổ sung và phát triển dựa vào sự nghiên cứu, tiếp cận và vận dụng trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Theo từ điển thuật ngữ kinh tế học (NXB Từ điển bách khoa, Hà Nội) [ 39 ]: “Cạnh tranh kinh tế là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, nhà phân phối, bán lẽ, người tiêu dùng, thương nhân…) nhằm giành lấy những vị thế tạo nên lợi thế tương đối trong sản xuất, tiêu thụ…dịch vụ hay các lợi ích về kinh tế, thương mại để thu được nhiều lợi ích nhất cho mình.” Theo Michael Porter[ 7 ] thì: “Cạnh tranh là giành lấy thị phần.
Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi”. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) thì “Cạnh tranh của một doanh nghiệp, ngành hay quốc gia là khả năng của doanh nghiệp, ngành hay quốc gia tạo ra mức thu nhập yếu tố và tuyển dụng yếu tố tương đối cao khi phải đối mặt với cạnh tranh quốc tế” [ 40 ]. Qua những khái niệm về cạnh tranh, có thể đưa ra một khái niệm tổng quát theo quan điểm của tác giả như sau: Cạnh tranh là quá trình kinh tế, trong đó với những nỗ lực chủ quan của mình các chủ thể kinh tế tận dụng các cơ hội thị trường để không ngừng sáng tạo và phát triển các lợi thế so với đối thủ cạnh tranh nhằm chiếm lĩnh thị trường và đạt được các mục tiêu mà doanh nghiệp đề ra.
Trong quá trình vận động, cạnh tranh có ảnh hưởng đến các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế thông qua vai trò cụ thể như sau: - Đối với toàn bộ nền kinh tế nói chung: Cạnh tranh có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế, góp phần phân bổ tài nguyên một cách hiệu quả nhất thông qua việc kích thích các DN tối ưu hoá việc sử dụng các nguồn tài nguyên, hạn chế những méo mó của thị trường, góp phần phân phối lại thu nhập và nâng cao phúc lợi xã hội. - Đối với doanh nghiệp: Cạnh tranh tạo ra một sức ép buộc các DN phải cải tiến quản lý sản xuất kinh doanh, phát triển kỹ thuật công nghệ, nâng cao hiệu quả kinh tế để không ngừng tăng năng suất, thúc đẩy hình thành lợi thế kinh tế quy mô. - Đối với người tiêu dùng: Cạnh tranh tạo khả năng cho người tiêu dùng được lựa chọn rộng rãi hơn, điều tiết quan hệ cung cầu của thị trường, hạn chế việc áp giá tuỳ tiện làm méo mó thị trường và lành mạnh hoá các quan hệ xã hội. - Đối với phạm vi quốc tế: Cạnh tranh buộc các DN tìm kiếm mở rộng thị trường, tìm kiếm các nguồn tài nguyên và nhân lực để tăng cường lợi thế so sánh trong cạnh tranh trên thị trường quốc tế, hoàn thiện các điểm yếu kém và xây dựng được các chiến lược kinh doanh có tính cạnh tranh trên phạm vi quốc tế.
Như vậy cạnh tranh chỉ xuất hiện trong những điều kiện nhất định và diễn ra ở những mức độ khác nhau trong những môi trường kinh tế xã hội cụ thể. Trong nền kinh tế thị trường, sự tồn tại nhiều hình thức sở hữu với nhiều thành phần kinh tế khác nhau là điều kiện cơ bản cho sự xuất hiện cạnh tranh tồn tại và phát triển. Tuy nhiên qua quá trình nghiên cứu bằng những lý luận trên cho thấy rằng trong môi trường thị trường tự do, cạnh tranh chưa hẳn đã thực sự vận hành hiệu quả thậm chí còn có thể TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 cản trở sự phát triển của nền kinh tế, do vậy trong những tình huống cụ thể cần phải có sự can thiệp của Nhà nước. Vì vậy có thể nói rằng, cơ chế cạnh tranh chỉ có thể vận hành hiệu quả trong môi trường kinh tế thị trường có sự điều tiết hợp lý của Nhà nước.2 Khái niệm lợi thế cạnh tranh Lợi thế cạnh tranh là tập hợp các yếu tố tạo ra chi phí thấp hoặc thể hiện ở tính chât độc đáo, phân biệt với sản phẩm khác (bằng chất lượng, tính năng sản phẩm, hệ thống kênh phân phối, các dịch vụ trong và sau khi bán hàng…); phụ thuộc vào việc lựa chọn chiến lược cạnh tranh và vào các hoạt động tạo ra, tìm kiếm, vận dụng và duy trì các yếu tố của lợi thế so sánh[ 47 ].
Như vậy, lợi thế cạnh tranh được xác định trên cơ sở mức độ phù hợp của sự lựa chọn: chiến lược chuỗi giá trị, chiến lược lợi thế chi phí, chiến lược về sự khác biệt hóa, chiến lược công nghệ và chiến lược chọn đối thủ cạnh tranh. Việc vận dụng và duy trì lợi thế cạnh tranh phải đặt trong mối tương quan thích hợp giữa các chiến lược của doanh nghiệp với chất lượng môi trường kinh doanh. Ngoài ra còn có thuật ngữ lợi thế cạnh tranh bền vững có nghĩa là doanh nghiệp phải liên tục cung cấp cho thị trường một giá trị đặc biệt mà không có đối thủ cạnh tranh nào có thể cung cấp được. Theo quan điểm của tác giả: Lợi thế cạnh tranh là việc sở hữu những giá trị đặc thù, có thể sử dụng được để “nắm bắt cơ hội”, để kinh doanh có lãi.
Khi nói đến lợi thế cạnh tranh, là nói đến lợi thế mà một doanh nghiệp, một quốc gia đang có và có thể có, so với các đối thủ cạnh tranh của họ.3 Năng lực cạnh tranh Năng lực cạnh tranh có thể được xem xét ở cấp độ quốc gia, doanh nghiệp hoặc sản phẩm (dịch vụ). Các nhóm nhân tố nội lực quyết định đến năng lực cạnh tranh cấp độ quốc gia, doanh nghiệp và sản phẩm được các giáo sư trường Đại học Tổng hợp Havard xây dựng gồm các giáo sư: Michael E. Warner và các chuyên gia của Diễn đàn Kinh tế thế giới gồm: Peter K. Cornelius, Mache Levinson và Klaus Schwab.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Năng lực cạnh tranh quốc gia là năng lực của một nền kinh tế đạt được tăng trưởng bền vững; thu hút được đầu tư; bảo đảm ổn định kinh tế, xã hội; nâng cao đời sống của người dân. Theo Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF), năng lực cạnh tranh quốc gia là “Năng lực của nền kinh tế quốc dân đạt và duy trì được mức tăng trưởng cao trên cơ sở các chính sách , thể chế và các đặc trưng kinh tế khác tương đối vững chắc”. Theo Diễn đàn Kinh tế thế giới (Đánh giá năng lực cạnh tranh quốc gia của WEF năm 1997), năng lực cạnh tranh quốc gia bao gồm 8 nhóm nhân tố cấu thành: 1. Độ mở cửa nền kinh tế 2.
Vai trò của chính phủ trong việc điều hành nền kinh tế 3. Vai trò của thị trường tài chính-tiền tệ 4. Trình độ khoa học và công nghệ so với thế giới 5. Kết cấu hạ tầng 6.
Chất lượng của hoạt động quản trị 7. Nguồn nhân lực 8. Hiệu lực của các thể chế pháp lý Năng lực cạnh tranh của sản phẩm (dịch vụ) là khả năng chiếm lĩnh thị phần của sản phẩm (dịch vụ) trên một thị trường cụ thể. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm, theo quan niệm cổ điển, phụ thuộc vào lợi thế so sánh từ các yếu tố cấu thành là: chi phí, giá thành và giá cả.
Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (Việt Nam), thì sản phẩm có thể chia thành các nhóm cạnh tranh như sau: 1. Nhóm sản phẩm có khả năng cạnh tranh và đang cạnh tranh có hiệu quả 2. Nhóm sản phẩm có khả năng cạnh tranh có điều kiện 3. Nhóm sản phẩm có khả năng cạnh tranh thấp Việc xác định các nhóm sản phẩm này căn cứ vào các yếu tố cấu thành như: nguồn nguyên liệu đầu vào, nguồn nhân lực, năng suất lao động, chất lượng sản phẩm, thị trường tiêu thụ và khả năng mở rộng thị trường, tính chất độc đáo quý hiếm, suất đầu tư và giá trị gia tăng.
[ 47 ] Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là khả năng duy trì và mở rộng thị phần, khả năng thu được lợi nhuận vượt trội so với các đối thủ cạnh tranh trong một môi trường kinh doanh cụ thể. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp phụ thuộc TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 chủ yếu vào yếu tố nội lực của doanh nghiệp, và khả năng vận dụng hiệu quả các lợi thế trong cạnh tranh. Trong phạm vi của luận án này, tác giả sẽ phân tích năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, không phân tích năng lực cạnh tranh quốc gia và năng lực cạnh tranh của sản phẩm (dịch vụ). Tuy vậy trong quá trình phân tích, do ba cấp độ năng lực cạnh tranh nêu trên có mối quan hệ mật thiết và có tính tương hỗ lẫn nhau, nên sẽ có những liên hệ dẫn chứng để minh họa làm rõ thêm nội dung phân tich.
Lý thuyết về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp có thể tiếp cận dựa theo các quan điểm sau đây: ) Quan điểm của Adam Smith: Trong tác phẩm “Khảo luận về bản chất và nguyên nhân sự giàu có của các quốc gia” [6], Adam Smith cho rằng cạnh tranh chủ yếu diễn ra thông qua thị trường và giá cả, do đó cạnh tranh có quan hệ chặt chẽ với cơ chế thị trường. Ông cho rằng “nếu tự do cạnh tranh, các cá nhân chèn ép nhau, thì cạnh tranh buộc mỗi cá nhân phải cố gắng làm công việc của mình một cách chính xác”, “cạnh tranh và thi đua thường tạo ra sự cố gắng lớn nhất.