Luận văn thạc sĩ về nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp phần mềm Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp phần mềm Việt Nam, phân tích chiến lược và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Lê Thành Nguyên
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Vũ Trang Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Các Doanh Nghiệp Phần Mềm Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt
• Danh mục các hình vẽ, bảng biểu
• Tóm tắt luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: VỊ TRÍ NGÀNH CÔNG NGHIỆP PHẦN MỀM VIỆT NAM
• 2.1. Những đặc điểm chính của ngành CNpPM Việt Nam
• 2.2. Vai trò của ngành CNpPM
• 2.3. Đặc điểm của các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam
• 2.4. Vị trí của doanh nghiệp phần mềm Việt Nam trong chuỗi giá trị phần mềm thế giới
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC DOANH NGHIỆP PHẦN MỀM VIỆT NAM HIỆN NAY ĐANG SỬ DỤNG CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH GÌ?
• 3.1. Hình thức cạnh tranh hiện nay của các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam
• 3.2. Sự cạnh tranh tại một số doanh nghiệp phần mềm Việt Nam – một vài trường hợp điển hình
• 3.3. Hình thức cạnh tranh hiệu quả và thích hợp cho các DNPM Việt Nam - Một số kinh nghiệm quốc tế
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC CHỌN LỰA CHIẾN LƯỢC CẠNH TRANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP PHẦN MỀM VIỆT NAM
• 4.1. Đại học FPT, FPT Software và bài toán nhân lực cho ngành CNpPM
• 4.2. Công viên phần mềm Quang Trung và vai trò thúc đẩy hoạt động R&D
• 4.3. Từ điển Lạc Việt và cuộc chiến chống vi phạm bản quyền
• 4.4. Vốn đầu tư mạo hiểm và khả năng tiếp cận nguồn vốn của các doanh nghiệp phần mềm
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ CHÍNH SÁCH GIÚP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC DOANH NGHIỆP PHẦN MỀM VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Giới thiệu về năng lực cạnh tranh

Năng lực cạnh tranh (năng lực cạnh tranh) của các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin. Ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp phần mềm, cần phải phân tích rõ vị trí của ngành trong chuỗi giá trị toàn cầu và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của nó.

1.1. Tình hình hiện tại của ngành công nghiệp phần mềm

Ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam hiện nay chủ yếu tập trung vào gia công phần mềm và dịch vụ công nghệ thông tin. Mặc dù có sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp, nhưng phần lớn vẫn là các doanh nghiệp nhỏ, với doanh thu thấp. Theo số liệu, chỉ có khoảng 5% doanh nghiệp chiếm tới 95% doanh thu toàn ngành. Điều này cho thấy sự cần thiết phải phát triển các chiến lược kinh doanh hiệu quả hơn để nâng cao vị thế của ngành trong chuỗi giá trị phần mềm toàn cầu.

II. Chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp phần mềm

Chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam hiện nay chủ yếu dựa vào việc sao chép và cải thiện các sản phẩm từ nước ngoài. Điều này không chỉ hạn chế khả năng sáng tạo mà còn làm giảm khả năng cạnh tranh bền vững. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, các doanh nghiệp cần chuyển hướng sang phát triển sản phẩm mới và cải tiến quy trình sản xuất. Việc áp dụng công nghệ thông tin hiện đại và đổi mới sáng tạo là rất quan trọng trong việc nâng cao giá trị sản phẩm và dịch vụ.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến chiến lược cạnh tranh

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp phần mềm, bao gồm nguồn nhân lực, vai trò của các quỹ đầu tư mạo hiểm, và sự hỗ trợ từ các khu công nghệ thông tin. Đặc biệt, việc thiếu hụt nhân lực chất lượng cao là một trong những thách thức lớn nhất mà ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam đang phải đối mặt. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.

III. Đề xuất chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp phần mềm Việt Nam, cần có những chính sách cụ thể nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ngành. Các chính sách này nên tập trung vào việc nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, khuyến khích đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm mới. Đồng thời, cần tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn đầu tư mạo hiểm và hỗ trợ từ chính phủ.

3.1. Tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển

Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp phần mềm cần được khuyến khích để đầu tư vào các dự án R&D, từ đó tạo ra những sản phẩm và dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Chính phủ cũng nên có các chính sách hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực này, nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp phần mềm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành công nghiệp phần mềm (CNpPM) Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể trong hơn một thập kỷ qua. Từ năm 1998 đến 2008, doanh thu ngành phần mềm tăng từ dưới 50 triệu USD lên trên 650 triệu USD, trong đó tỷ trọng phần mềm nội địa và xuất khẩu gần bằng nhau, mỗi loại đạt khoảng 300 triệu USD. Tuy nhiên, so với các quốc gia trong khu vực như Ấn Độ, Trung Quốc và Philippines, doanh thu phần mềm Việt Nam năm 2009 chỉ bằng 1,2%, 3,4% và 9,4% tương ứng. Việt Nam hiện chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí thấp, nhưng lợi thế này đang bị các nước khác vượt qua, đặc biệt là Indonesia kể từ năm 2010.

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định vị trí của ngành CNpPM Việt Nam trong chuỗi giá trị phần mềm thế giới, phân tích chiến lược cạnh tranh của các doanh nghiệp phần mềm (DNPM) Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn chiến lược này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các DNPM tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1998 đến 2011, với trọng tâm là các doanh nghiệp lớn như FPT Software, TMA, CSC và các khu công viên phần mềm như Quang Trung. Mục tiêu nhằm đề xuất các chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh (NLCT) của DNPM Việt Nam, góp phần phát triển bền vững ngành CNpPM trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về năng lực cạnh tranh và năng lực sáng tạo, trong đó Michael Porter nhấn mạnh vai trò của đầu tư, thương mại và năng lực sáng tạo (NLST) trong việc nâng cao NLCT và sự thịnh vượng tương lai. Chuỗi giá trị ngành CNpPM thế giới được phân thành bốn phân lớp: lập trình phần mềm, thiết kế-phát triển-bảo trì (ADM), tích hợp hệ thống và tư vấn-lập kế hoạch. Giá trị gia tăng và yêu cầu kỹ thuật tăng dần từ lớp dưới lên lớp trên. Việt Nam hiện chủ yếu hoạt động ở phân lớp thấp nhất, tập trung vào gia công phần mềm và kiểm thử.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Năng lực cạnh tranh (NLCT)
• Năng lực sáng tạo (NLST)
• Chuỗi giá trị phần mềm
• Đầu tư mạo hiểm (VC)
• Bảo vệ sở hữu trí tuệ và bản quyền phần mềm

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích tình huống tại các DNPM và tổ chức liên quan ở Việt Nam. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo chuyên ngành, số liệu của Hội tin học TP.HCM (HCA), Hiệp hội DNPM Việt Nam (VINASA), các bài báo và phỏng vấn chuyên gia. Phân tích so sánh được thực hiện với các quốc gia trong khu vực để đánh giá vị trí và năng lực cạnh tranh của CNpPM Việt Nam. Cỡ mẫu bao gồm hơn 1000 DNPM, trong đó tập trung phân tích sâu các doanh nghiệp lớn và các khu công viên phần mềm. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích nội dung, so sánh số liệu và đánh giá chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vị trí thấp trong chuỗi giá trị phần mềm thế giới: DNPM Việt Nam chủ yếu hoạt động ở phân lớp lập trình và kiểm thử phần mềm, chiếm tỷ lệ lớn trong gia công phần mềm xuất khẩu. Doanh thu ngành phần mềm Việt Nam năm 2009 chỉ bằng 1,2% so với Ấn Độ và 9,4% so với Philippines.
2. Chiến lược cạnh tranh dựa trên sao chép và cải tiến: Các DNPM Việt Nam chủ yếu Việt hóa, sao chép sản phẩm nước ngoài hoặc gia công theo đơn đặt hàng, chưa tạo ra sản phẩm mới hay tri thức sáng tạo. Ví dụ, công ty VNG phát triển trò chơi chủ yếu dựa trên nền tảng của Trung Quốc, chỉ có một trò chơi tự xây dựng một phần.
3. Thiếu nhân lực chất lượng cao: Chỉ khoảng 24% ứng viên vượt qua bài thi tuyển của FPT Software, trong đó chỉ 31% đạt chuẩn IQ và 62% đạt chuẩn kiến thức chuyên ngành CNTT. Chương trình đào tạo đại học hiện tại chưa đáp ứng đủ kiến thức thực tế và kỹ năng chuyên môn.
4. Hạn chế trong môi trường hỗ trợ R&D: Công viên phần mềm Quang Trung (QTSC) có tỷ lệ doanh nghiệp nước ngoài chiếm 55%, chưa thu hút được nhiều trung tâm nghiên cứu lớn. Dịch vụ hỗ trợ R&D còn nghèo nàn, chưa có trung tâm chuyển giao công nghệ hay vườn ươm doanh nghiệp hiệu quả.
5. Tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm cao: Việt Nam có tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm khoảng 85%, cao hơn mức trung bình khu vực (61%) và thế giới (41%). Vi phạm bản quyền gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp như Lạc Việt mất khoảng 230 tỷ đồng mỗi năm.
6. Nguồn vốn đầu tư mạo hiểm hạn chế: Việt Nam có số lượng quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) rất ít, chỉ chiếm 5% tổng số quỹ đầu tư, chủ yếu là quỹ nước ngoài. Tỷ trọng vốn đầu tư vào ngành phần mềm chỉ chiếm khoảng 25% trong quỹ IDG Vietnam. Điều này hạn chế khả năng tiếp cận vốn của DNPM, đặc biệt là các doanh nghiệp tư nhân mới thành lập.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính khiến DNPM Việt Nam chưa thể nâng cao NLCT là do thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, môi trường hỗ trợ R&D chưa phát triển, và hạn chế về vốn đầu tư mạo hiểm. So với các nước trong khu vực như Ấn Độ, Trung Quốc, Philippines, Việt Nam còn tụt hậu trong việc phát triển các phân lớp giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị phần mềm. Các biểu đồ so sánh doanh thu, tỷ lệ vi phạm bản quyền và số lượng VC minh họa rõ sự chênh lệch này.

Việc DNPM Việt Nam chủ yếu dựa vào chiến lược sao chép và gia công khiến cho lợi thế cạnh tranh nhân lực giá rẻ không bền vững, dễ bị các thị trường mới nổi khác vượt qua. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nước phát triển CNpPM đều tập trung nâng cao NLST thông qua đầu tư đào tạo, thu hút trung tâm R&D và phát triển hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Việc bảo vệ bản quyền phần mềm cũng là yếu tố then chốt để khuyến khích đầu tư nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cải cách chương trình đào tạo nhân lực CNTT: Gỡ bỏ chương trình khung cứng nhắc, xây dựng chuẩn đào tạo chuyên ngành phần mềm theo tiêu chuẩn quốc tế như ABET, ACM/ICPC để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng nhu cầu thực tế của DNPM.
2. Thúc đẩy phát triển quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước: Tạo điều kiện pháp lý, chính sách ưu đãi để thành lập và hoạt động các quỹ VC trong nước, đồng thời thành lập cơ quan đại diện tại các trung tâm công nghệ lớn thế giới nhằm thu hút vốn đầu tư nước ngoài.
3. Phát triển môi trường hỗ trợ R&D tại các công viên phần mềm: Tăng tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tại QTSC và các khu công nghệ thông tin, xây dựng trung tâm chuyển giao công nghệ, vườn ươm doanh nghiệp, thu hút các tập đoàn phần mềm lớn đầu tư trung tâm nghiên cứu.
4. Tăng cường thực thi pháp luật bảo vệ bản quyền phần mềm: Nâng cao nhận thức người tiêu dùng, doanh nghiệp về bản quyền, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp sáng tạo, tạo động lực đầu tư phát triển sản phẩm mới.
5. Khuyến khích DNPM đầu tư nâng cao năng lực sáng tạo: Hỗ trợ tài chính, kỹ thuật cho các dự án R&D, thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, trường đại học để phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách: Để xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển ngành CNpPM, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
2. Lãnh đạo và quản lý DNPM: Hiểu rõ vị trí ngành, chiến lược cạnh tranh hiện tại và các yếu tố ảnh hưởng để điều chỉnh chiến lược phát triển bền vững.
3. Các tổ chức đào tạo CNTT: Cải tiến chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu thực tế của thị trường phần mềm.
4. Nhà đầu tư và quỹ đầu tư mạo hiểm: Đánh giá tiềm năng ngành CNpPM Việt Nam, xác định cơ hội đầu tư và hỗ trợ phát triển doanh nghiệp công nghệ cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam đang ở vị trí nào trong chuỗi giá trị thế giới?
   Việt Nam chủ yếu hoạt động ở phân lớp lập trình và kiểm thử phần mềm, thuộc phân lớp có giá trị gia tăng thấp nhất trong chuỗi giá trị phần mềm toàn cầu.

2. Chiến lược cạnh tranh chính của DNPM Việt Nam hiện nay là gì?
   Phần lớn DNPM Việt Nam sử dụng chiến lược sao chép, cải tiến sản phẩm nước ngoài và gia công phần mềm theo đơn đặt hàng, chưa tập trung vào sáng tạo sản phẩm mới.

3. Những yếu tố nào đang hạn chế năng lực cạnh tranh của DNPM Việt Nam?
   Thiếu nhân lực chất lượng cao, môi trường hỗ trợ R&D chưa phát triển, tỷ lệ vi phạm bản quyền phần mềm cao và nguồn vốn đầu tư mạo hiểm hạn chế là những yếu tố chính.

4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ngành phần mềm?
   Cần cải cách chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, tăng cường đào tạo kỹ năng thực tế và kiến thức chuyên ngành, đồng thời tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo.

5. Vai trò của đầu tư mạo hiểm trong phát triển CNpPM là gì?
   Đầu tư mạo hiểm cung cấp vốn cần thiết cho các DNPM đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm mới, đặc biệt hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp và tư nhân trong giai đoạn đầu.

Kết luận

• Ngành CNpPM Việt Nam đã có bước phát triển nhanh về số lượng doanh nghiệp và doanh thu, nhưng vẫn ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị phần mềm thế giới.
• Chiến lược cạnh tranh chủ yếu dựa trên gia công và sao chép, thiếu sáng tạo và đầu tư R&D.
• Nguồn nhân lực chất lượng thấp, môi trường hỗ trợ R&D chưa phát triển và tỷ lệ vi phạm bản quyền cao là những rào cản lớn.
• Thiếu hụt quỹ đầu tư mạo hiểm trong nước và hạn chế tiếp cận vốn đầu tư cũng làm giảm khả năng đổi mới sáng tạo của DNPM.
• Cần thực hiện các chính sách cải cách đào tạo, phát triển quỹ VC, nâng cao bảo vệ bản quyền và xây dựng môi trường sáng tạo để nâng cao năng lực cạnh tranh ngành CNpPM Việt Nam.

Các nhà quản lý, doanh nghiệp và tổ chức đào tạo cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp phần mềm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 là phần tổng quan trình bày về bối cảnh chính sách, mục đích nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và kết cấu luận văn. Chương 2 tiến hành phân tích những đặc điểm của ngành CNpPM Việt Nam, vị trí của các DNPM Việt Nam trong chuỗi giá trị ngành CNpPM thế giới. Chương 3 xác định chiến lược cạnh tranh mà các DNPM Việt Nam hiện đang sử dụng. Chương 4 tập trung phân tích một số yếu tố tác động đến việc chọn lựa chiến lược cạnh tranh của các DNPM Việt Nam bao gồm nguồn nhân lực, hoạt động của các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), vai trò của các công viên phần mềm (CVPM).

Chương 5 sẽ đề xuất một số đóng góp về mặt chính sách giúp nâng cao NLCT của các DNPM Việt Nam. 123doc 6 CHƯƠNG 2 VỊ TRÍ NGÀNH CÔNG NGHIỆP PHẦN MỀM VIỆT NAM 2.1 Những đặc điểm chính của ngành CNpPM Việt Nam 2.1 Vai trò của ngành CNpPM Với đặc điểm là ngành kinh tế có hàm lượng tri thức cao, lợi nhuận lớn, có tiềm năng xuất khẩu, CNpPM chính là cơ hội cho những nước đang phát triển như Việt Nam thực hiện chính sách đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đặc biệt, trong Đại hội lần thứ 11 của Đảng đã xác định phát triển khoa học, công nghệ và kinh tế tri thức là một trong những mục tiêu hàng đầu. Thúc đẩy phát triển ngành CNpPM chính là một trong những giải pháp giúp thực hiện chủ trương chính sách này của Đảng.

Mặc dù hiện tại ngành CNpPM vẫn chỉ đóng một tỷ trọng khiêm tốn trong tổng sản phẩm nội địa (GDP) của quốc gia, khoảng 0,4% GDP, nhưng với sự phát triển nhanh chóng, cùng với sự chỉ đạo và hỗ trợ sát sao của Đảng và Chính phủ, ngành CNpPM Việt Nam có tiềm năng sẽ đóng góp nhiều hơn trong nền kinh tế quốc gia. Theo ước tính của HCA, đến năm 2015, CNpPM và dịch vụ CNTT sẽ đạt 2,5% trong tổng GDP quốc gia.1: Ước tính tăng trưởng ngành công nghiệp CNTT Việt Nam 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 GDP (tỷ USD) 75,00 79,13 85,06 91,44 98,30 105,67 113,59 122,11 Doanh thu CNTT (tỷ USD) 4,07 4,89 5,87 8,21 11,50 16,10 22,54 31,55 Tỷ trọng CNTT đóng góp vào GDP 2,04 2,44 2,93 4,11 5,75 8,05 11,27 15,78 (50% doanh thu) Tỷ lệ CNTT trong GDP (%) 3 3 3,4 4,5 5,8 7,6 10 13 Doanh thu của công nghiệp phần mềm 0,68 0,68 0,82 1,23 1,84 2,76 4,14 6,21 và dịch vụ CNTT (tỷ USD) Công nghiệp phần mềm và dịch vụ 0,34 0,34 0,41 0,61 0,92 1,38 2,07 3,10 CNTT đóng góp vào GDP (50% doanh thu) Tỷ lệ công nghiệp phần mềm và dịch 0,5 0,4 0,5 0,7 0,9 1,3 1,8 2,5 vụ CNTT trong GDP (%) Nguồn: Lấy từ Tuyết Ân (2009), “Định vị lại ngành công nghiệp phần mềm”, Thời báo Kinh tế Sài gòn Online, truy cập ngày 23/03/2011 tại địa chỉ http://www.vn/Home/congnghe/toancanh/21560/Dinh-vi-lai-nganh- cong-nghiep-phan-mem.html 123doc 7 Ngành CNpPM cũng có vai trò tạo việc làm cho thị trường lao động Việt Nam, nhất là lực lượng lao động trẻ, có tri thức, có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh chóng. Theo Sách Trắng CNTT và Truyền thông năm 2010, số lao động trong ngành CNpPM năm 2009 là 64.000 lao động, tăng 12% so với năm 2008. Lực lượng lao động này cũng có trình độ cao trong nền kinh tế: có trình độ trung cấp, cao đẳng, đại học trở lên.

Với sự gia tăng số lượng DNPM nói riêng và doanh nghiệp CNTT nói chung hàng năm, nhu cầu nhân lực CNTT cũng sẽ tăng lên, tạo thêm nhiều việc làm cho lao động Việt Nam. Theo tính toán của Bộ Thông tin và Truyền thông, đến năm 2015, nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp CNTT sẽ là 400. Điều này có nghĩa là 400.000 lao động trẻ sẽ được giải quyết việc làm, góp phần giảm sức ép tạo việc làm cho lực lượng lao động trẻ trong bối cảnh Việt Nam đang trong thời kỳ “Cơ cấu dân số vàng”.2 Đặc điểm của các DNPM Việt Nam Thứ nhất, doanh thu của ngành phần mềm tập trung vào một số ít doanh nghiệp hàng đầu như FPT, TMA, CSC Việt Nam. Chỉ có 5% trong tổng số doanh nghiệp nhưng quyết định tới 95% tổng doanh số phần mềm- dịch vụ và quyết định gần như 100% doanh thu xuất khẩu phần mềm- dịch vụ 5.

Những công ty còn lại chủ yếu tồn tại với quy mô nhỏ, thực hiện những dự án gia công phần mềm với trị giá thấp hoặc sản xuất phần mềm với doanh thu không cao. Điều này cho thấy rằng các DNPM Việt Nam mặc dù gia tăng nhiều về số lượng trong những năm qua, tuy nhiên hầu hết vẫn là những doanh nghiệp nhỏ, thực hiện những dự án có giá trị, doanh thu thấp. Doanh thu tập trung chủ yếu vào những doanh nghiệp xây dựng được những sản phẩm phần mềm có quy mô lớn, có thị phần lớn trong nước như FPT, Misa, Fast; hay những doanh nghiệp xây dựng được uy tín trong gia công phần mềm với các đối tác nước ngoài, nhận được những gói phần mềm có lợi nhuận cao như FPT, TMA, CSC Việt Nam, Global Cybersoft.2: Xếp hạng 10 DNPM có doanh thu cao nhất năm 2009 Xếp hạng Doanh nghiệp Doanh số 2009 (Tỷ VNĐ) 1 Cty CP Phần mềm FPT 748,24 2 DN tư nhân DV Tường Minh (TMA Solution) 257,01 3 Cty TNHH CSC Việt Nam 205,28 4 Cty CP Global Cybersoft 110,44 5 Cty CP Công nghệ mới Kim Tự Tháp Việt Nam 143,00 6 Cty CP Misa 89,30 7 Cty CP Truyền thông số 1 – ONE 131,00 8 Cty TNHH Giải pháp phần mềm CMC 103,88 9 Cty CP Phần mềm Việt Quốc tế 30,70 10 Cty TNHH Quản lý doanh nghiệp FAST 40,30 Nguồn: Lấy từ Đánh giá năng lực và Xếp hạng doanh nghiệp CNTT-TT (2010), trang 24 Thứ hai, các DNPM Việt Nam vẫn chưa chú trọng đầu tư áp dụng quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế như CMMi. Các DNPM Việt Nam thường chọn một trong hai hình thức kinh doanh là khai thác thị trường trong nước hoặc gia công phần mềm xuất khẩu cho đối tác ở các thị trường như Nhật, Mỹ, châu Âu… Trong đó, chứng nhận CMMi là “giấy thông hành” chứng tỏ doanh nghiệp đủ khả năng tạo ra sản phẩm chất lượng, đủ năng lực tham gia vào thị trường phần mềm của thế giới 8.

Tuy nhiên, theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, đến tháng 6 năm 2010, chỉ mới có 10/1000 DNPM có chứng nhận CMMi. Kết quả này là quá thấp nếu so sánh với khoảng 5500 công ty phần mềm có chứng chỉ ISO 9000 và xấp xỉ 185 công ty đủ tư cách CMMi mức 4 và 5 của Ấn Độ 26. Đây cũng chính là lý do khiến cho các DNPM Việt Nam chưa thể nhận được những dự án lớn đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn năng lực, mà chỉ giới hạn thực hiện những dự án nhỏ có mức lợi nhuận không cao, hoặc thực hiện những dự án cung cấp cho thị trường trong nước.3: Tỷ lệ doanh nghiệp phần mềm tính theo số nhân viên Nguồn: Lấy từ Tuyết Ân (2009), “Định vị lại ngành công nghiệp phần mềm”, Thời báo Kinh tế Sài gòn Online, truy cập ngày 23/03/2011 tại địa chỉ http://www.vn/Home/congnghe/toancanh/21560/Dinh-vi-lai-nganh-cong- nghiep-phan-mem.html Thứ ba, các DNPM Việt Nam hiện nay phần lớn kinh doanh theo quy mô nhỏ. Theo thống kê của Vụ CNTT, Bộ Thông tin và Truyền thông, chỉ có 1% số DNPM có trên 500 nhân viên, trong khi có đến 38% DNPM có dưới 20 nhân viên.

Kết quả này cho thấy quy mô về số lượng nhân viên của các DNPM Việt Nam vẫn còn rất ít khi so với những DNPM Ấn Độ với số lượng nhân viên lên đến hàng ngàn nhân viên (công ty lớn nhất Ấn Độ là Infosys có mạng lưới kinh doanh với hơn 600 chi nhánh, sử dụng 200.000 kỹ sư điện tử, tin học 15). Với đặc điểm của hoạt động sản xuất phần mềm là một khi dự án phần mềm gia tăng về quy mô hay mức độ khó thì số lượng nhân lực được sử dụng cũng gia tăng để cung ứng đủ nguồn lực cần thiết cho dự án. Theo lý luận đó thì càng nhận thức rõ rằng các DNPM Việt Nam vẫn chỉ dừng lại ở mức thực hiện các dự án nhỏ, chưa tăng về quy mô để có đủ khả năng thực hiện các dự án có quy mô lớn, có mức độ khó.2 Vị trí DNPM Việt Nam trong chuỗi giá trị phần mềm thế giới Theo tác giả Keun Lee và Tae Young Park 18, và như trình bày trong hình 2.4, chuỗi giá trị ngành CNpPM thế giới bao gồm 4 phân lớp: một là lập trình phần mềm; hai là thiết kế, phát triển và bảo trì phần mềm; ba là tích hợp hệ thống; và bốn là tư vấn và lập kế hoạch. Trong đó, những doanh nghiệp thuộc phân lớp 1 sẽ thực hiện các công việc như viết phần mềm, kiểm tra lỗi.

Những doanh nghiệp thuộc lớp 2 sẽ thực hiện các công việc như cung cấp thiết kế giao diện và phát triển những tính năng mới của phần mềm. Những doanh nghiệp thuộc lớp 3 sẽ thực hiện việc cung cấp tổng thể hệ thống thông tin, những giải pháp để kết nối toàn bộ hệ thống. Những doanh nghiệp thuộc lớp 4 sẽ cung cấp các dịch vụ tư vấn kinh doanh, tư vấn kỹ thuật, các giải pháp tư vấn liên quan đến ứng dụng CNTT. Theo chiều từ dưới lên trên, giá trị tăng thêm của từng phân lớp sẽ giảm dần từ phân lớp 1 đến phân lớp 4, thấp nhất là lập trình phần mềm và cao nhất là tư vấn - lập kế hoạch.

Đồng thời, theo chiều từ dưới lên trên, yêu cầu về trình độ kỹ thuật, năng lực sáng tạo (NLST), năng lực tổ chức và khả năng về vốn cũng càng cao, chỉ những doanh nghiệp lớn, có tiềm lực mới có thể thực hiện được.4: Chuỗi giá trị ngành CNTT Nguồn: Lấy từ nghiên cứu “Catching-up or Leapfrogging in Indian IT service Sector: Windows of Opportunity, Path-creating and Moving up the Value-chain in TCS, Infosys, and Wipro” của tác giả Keun Lee và Tae Young Park (2010) 123doc 11 Theo nghiên cứu của Tholons về 10 thành phố gia công phần mềm mới nổi hàng đầu thế giới được công bố vào tháng 10/2009, Việt Nam mà nổi bật là thành phố Hồ Chí Minh chỉ mới ở phân lớp 1 trên chuỗi giá trị phát triển CNTT thế giới. Đây chính là phân lớp mang lại lợi nhuận thấp nhất trong chuỗi giá trị phần mềm. Hai hoạt động mà các DNPM Việt Nam đang kinh doanh là phát triển và kiểm lỗi phần mềm. Trong khi những nước trong khu vực như Ấn Độ, Trung Quốc đã có mặt trong những phân lớp cao hơn như phân tích kinh doanh, nghiên cứu - phát triển (R&D) và thiết kế - phát triển - bảo trì phần mềm (ADM) tại những thành phố như Bangalore, Thượng Hải.