Tranh Tụng Trong Tố Tụng Dân Sự Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tranh tụng trong tố tụng dân sự ở việt nam hiện nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực luật học tại Việt Nam.

• Tác giả: Đặng Quang Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Thị Mai Hiên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Tranh Tụng Trong Tố Tụng Dân Sự Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu. Những kết quả đạt được và được kế thừa trong luận án
• 1.4. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 1.5. Cơ sở lý thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.2. Cơ sở khoa học của việc quy định tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.3. Các yếu tố đảm bảo thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.4. Các quy định của pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.5. Vai trò của tòa án khi giải quyết vụ án
• 2.6. Sự hỗ trợ của các cá nhân, cơ quan, tổ chức đối với đương sự
• 2.7. Cơ chế kiểm sát, giám sát hoạt động tranh tụng
• 2.8. Sự hiểu biết pháp luật của các đương sự
• 2.9. Khái quát nội dung điều chỉnh của pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.10. Các nguyên tắc bảo đảm thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.11. Mối quan hệ giữa chế định tranh tụng với chế định khác của pháp luật liên quan
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng pháp luật về tranh trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của đương sự, người đại diện và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự
• 3.3. Thực trạng pháp luật về chứng minh và chứng cứ
• 3.4. Thực trạng pháp luật về tranh tụng tại phiên tòa
• 3.5. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng
• 3.6. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của viện kiểm sát trong việc bảo đảm tranh tụng
• 3.7. Thực tiễn thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 3.7.1. Kết quả đạt được trong việc thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 3.7.2. Hạn chế và nguyên nhân của một số hạn chế trong thực tiễn thực hiện về tranh tụng trong tố tụng dân sự hiện nay
• 3.8. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Đề cao vai trò và trách nhiệm của Tòa án, thiết lập cơ chế phù hợp để có thể hạn chế tối đa việc vi phạm quyền tố tụng của đương sự
• 4.3. Thiết lập được các cơ chế bảo đảm sự độc lập, khách quan của Tòa án
• 4.4. Thiết lập được một hệ thống chế tài hợp lý để ngăn chặn, xử lý có hiệu quả hành vi vi phạm quyền tranh tụng của đương sự
• 4.5. Đáp ứng yêu cầu về cải cách tư pháp và hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh hiện nay
• 4.6. Bảo đảm quyền tiếp cận công lý của công dân
• 4.7. Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước trên thế giới về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 4.8. Đáp ứng yêu cầu về tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và khắc phục những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật có liên quan đến tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 4.9. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.10. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.11. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.12. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tranh Tụng Dân Sự Nâng Cao Hiệu Quả Thế Nào

Tranh tụng trong tố tụng dân sự là một yếu tố then chốt, một đột phá trong công cuộc cải cách tư pháp ở Việt Nam. Nghị quyết 08-NQ/TW và Nghị quyết 48-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo bình đẳng trước pháp luật, dân chủ, khách quan trong xét xử. Phán quyết của tòa án phải dựa trên kết quả tranh tụng tại phiên tòa, xem xét đầy đủ chứng cứ và ý kiến của các bên liên quan. Hiến pháp năm 2013 cũng quy định nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử, thể hiện sự đổi mới mô hình tố tụng tư pháp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều quy định chưa đi vào thực tế, các chủ thể tham gia tố tụng chưa nhận thức đầy đủ, và các quy định pháp luật còn bất cập, đòi hỏi nghiên cứu chuyên sâu để hoàn thiện.

1.1. Khái niệm và vai trò của tranh tụng dân sự hiện nay

Tranh tụng dân sự không chỉ là một thủ tục pháp lý mà còn là một nguyên tắc hiến định, một quá trình tố tụng hướng tới công lý. Việc nhận thức rõ ràng về vai trò và khái niệm của tranh tụng là tiền đề quan trọng để nâng cao hiệu quả trong thực tiễn xét xử. Nghiên cứu chuyên sâu về khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tranh tụng là nhiệm vụ cấp thiết. Cần làm rõ bản chất của tranh tụng dưới góc độ là một nguyên tắc, một quá trình tố tụng.

1.2. Sự cần thiết của cải cách thủ tục tranh tụng dân sự

Thực tế cho thấy, nhiều quy định pháp luật về tranh tụng còn mang tính hình thức, chưa thực sự đi vào cuộc sống. Cải cách thủ tục tranh tụng không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp mà còn là đòi hỏi từ thực tiễn áp dụng pháp luật. Phải nhận dạng những khuyết thiếu của pháp luật về tranh tụng dưới góc độ thực tiễn áp dụng, đặc biệt là những vướng mắc gây khó khăn cho các đương sự và tòa án.

II. Thách Thức Tranh Tụng Rào Cản Hiệu Quả Tố Tụng Dân Sự

Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, việc thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Vị trí, vai trò của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng chưa được đánh giá đúng mức. Nhiều chủ thể tham gia tố tụng chưa nhận thức đầy đủ và chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật. Các quy định pháp luật còn chung chung, chưa cụ thể, chưa đi sát vào thực tiễn. Bên cạnh đó, những bất cập, khiếm khuyết trong các quy định về chứng cứ trong tố tụng dân sự, quyền và nghĩa vụ của các bên cũng gây khó khăn cho quá trình tranh tụng, làm giảm hiệu quả giải quyết vụ án.

2.1. Hạn chế về nhận thức pháp luật của các bên liên quan

Một trong những rào cản lớn nhất là sự thiếu hiểu biết về pháp luật của các đương sự và những người tham gia tố tụng. Điều này dẫn đến việc họ không thể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình một cách hiệu quả trong quá trình tranh tụng. Cần nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, đồng thời tăng cường vai trò của luật sư trong việc hỗ trợ các đương sự.

2.2. Bất cập trong quy định về thu thập và đánh giá chứng cứ

Quy định về chứng minh và chứng cứ còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong quá trình tranh tụng. Việc xác định tính xác thực, hợp pháp và liên quan của chứng cứ cũng là một thách thức lớn. Cần hoàn thiện quy định về kỹ năng thu thập chứng cứ, bảo đảm tính minh bạch, công bằng trong quá trình này.

2.3. Vai trò chưa rõ ràng của Tòa án trong bảo đảm tranh tụng

Vai trò của Tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng chưa được thể hiện rõ ràng trong một số trường hợp. Tòa án cần chủ động hơn trong việc tạo điều kiện cho các bên thực hiện quyền tranh tụng của mình, đồng thời phải đảm bảo tính khách quan, công bằng trong quá trình xét xử. Cần xác định rõ quyền và nghĩa vụ của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng.

III. Giải Pháp Nâng Cao Tranh Tụng Cải Cách Tố Tụng Dân Sự

Để nâng cao hiệu quả tranh tụng trong tố tụng dân sự, cần thực hiện một loạt các giải pháp đồng bộ. Hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của các bên, quy định về chứng cứ, thủ tục tranh tụng tại phiên tòa. Tăng cường vai trò của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng, đồng thời nâng cao năng lực của luật sư và các chủ thể khác tham gia tố tụng. Cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng, đảm bảo dân chủ, công khai, minh bạch. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về tranh tụng để áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

3.1. Hoàn thiện pháp luật về quyền và nghĩa vụ của đương sự

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về quyền và nghĩa vụ của đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Đảm bảo các quy định này rõ ràng, cụ thể, dễ hiểu, dễ thực hiện. Cần quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của đương sự, đặc biệt là quyền được biết, được trình bày ý kiến, được đưa ra chứng cứ và được phản biện ý kiến của đối phương.

3.2. Cải cách thủ tục tranh tụng tại phiên tòa

Thủ tục tranh tụng tại phiên tòa cần được cải cách theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch. Tạo điều kiện cho các bên trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, phản biện ý kiến của đối phương. Tăng cường vai trò của Hội đồng xét xử trong việc điều hành phiên tòa, đảm bảo tính trật tự, công bằng và hiệu quả.

3.3. Nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư và thẩm phán

Chất lượng đội ngũ luật sư và thẩm phán có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm hiệu quả tranh tụng. Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng tranh tụng dân sự cho luật sư, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn, bản lĩnh chính trị và phẩm chất đạo đức cho thẩm phán. Xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá chất lượng hoạt động của luật sư và thẩm phán.

IV. Ứng Dụng Tranh Tụng Thực Tiễn Xét Xử Dân Sự Hiện Nay

Việc áp dụng tranh tụng vào thực tiễn xét xử dân sự đã mang lại những kết quả tích cực, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế, vướng mắc trong quá trình thực hiện. Các thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong việc áp dụng các quy định về tranh tụng. Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện tranh tụng tại các tòa án. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về tranh tụng cho người dân.

4.1. Đánh giá hiệu quả thực tiễn của tranh tụng dân sự

Cần có các nghiên cứu, đánh giá khách quan, toàn diện về hiệu quả thực tiễn của tranh tụng trong việc giải quyết các vụ án dân sự. Xác định những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế. Từ đó, đề xuất các giải pháp để phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế, nâng cao hiệu quả tranh tụng.

4.2. Các vụ án dân sự điển hình và bài học kinh nghiệm

Nghiên cứu, phân tích các vụ án dân sự điển hình để rút ra những bài học kinh nghiệm về việc áp dụng tranh tụng. Phân tích những thành công, thất bại và nguyên nhân của chúng. Chia sẻ kinh nghiệm giữa các thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng tranh tụng.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Học Hỏi Để Phát Triển Tranh Tụng Dân Sự

Nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các nước có nền tư pháp phát triển về tranh tụng trong tố tụng dân sự. Tìm hiểu về mô hình tố tụng, quy trình xét xử, vai trò của các chủ thể tham gia tố tụng và các biện pháp bảo đảm tranh tụng. Lựa chọn những kinh nghiệm phù hợp với điều kiện Việt Nam để áp dụng, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả tranh tụng.

5.1. Mô hình tranh tụng dân sự ở các nước phát triển

Tìm hiểu về mô hình tranh tụng ở các nước như Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức… Phân tích những ưu điểm, hạn chế của từng mô hình. So sánh với mô hình tranh tụng ở Việt Nam để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt.

5.2. Bài học kinh nghiệm về bảo đảm tranh tụng công bằng

Nghiên cứu các biện pháp bảo đảm tranh tụng công bằng ở các nước khác. Tìm hiểu về vai trò của tòa án, luật sư, kiểm sát viên và các cơ chế bảo vệ quyền của các bên. Áp dụng những kinh nghiệm phù hợp với điều kiện Việt Nam để bảo đảm tranh tụng công bằng trong thực tiễn xét xử.

VI. Tương Lai Tranh Tụng Đổi Mới Tố Tụng Dân Sự Việt Nam

Trong bối cảnh cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế, tranh tụng trong tố tụng dân sự cần tiếp tục được đổi mới và hoàn thiện. Xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tố tụng. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ tư pháp. Bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân. Đổi mới tố tụng dân sự là yêu cầu tất yếu để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

6.1. Định hướng phát triển tranh tụng dân sự trong tương lai

Xác định rõ các định hướng phát triển tranh tụng trong thời gian tới. Tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân. Xây dựng một hệ thống tố tụng dân sự hiện đại, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.

6.2. Vai trò của công nghệ thông tin trong tranh tụng dân sự

Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tố tụng, từ việc nộp đơn, thu thập chứng cứ, đến việc tổ chức phiên tòa trực tuyến. Ứng dụng công nghệ thông tin giúp tăng tính minh bạch, tiết kiệm chi phí và thời gian, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự Chủ đề: “Tranh tụng trong tố tụng dân sự” là vấn đề thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau, đã có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề này như: Những biểu hiện thuần khiết của hệ thống tranh tụng là sự: “Cân bằng quyền lực trong hệ thống tranh tụng” của tác giả Martin Blackmore (2001)[61], trong đó có trích dẫn định nghĩa của Ủy ban luật pháp tại Úc về hệ thống thanh tụng: “Một dạng tố tụng đặc biệt diễn ra tại Tòa án để xử lý tranh chấp giữa ít liệu rẻ nhất là hai bên. Tranh chấp do các bên kiểm soát và mỗi bên đều có cơ hội trình bày phần tranh luận của mình”.

Chấp nhận lời thú tội không phản ánh biểu hiện thuần khiết nhất của hệ thống tranh tụng, đó là phân tích về quyền lực của Nhà nước khi nhân danh công dân của mình để điều tra, truy tố những người bị tình nghi là đã thực hiện tội phạm và gợi mở vấn đề công bằng giữa quyền lực của Nhà nước với quyền được trợ giúp pháp lý của người bị tình nghi. Trong bài giảng: “Cải cách tòa án” của khoa Luật, trường Đại học Connor (2001) [65]có nêu sơ lược về đặc điểm của hệ thống tranh tụng: Giả thiết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, luật sư quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng Bồi thẩm đoàn và thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách tòa án: Cần phải có luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. 7 Đồng thời, cuốn sách đã nêu giả thuyết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, Luật sư nhiệt tình, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng, Bồi thẩm đoàn và Thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội, và kết thúc bài giảng là ý tưởng cải tổ trước các vấn đề: “Luật sư bào chữa quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng”; cần phải có Luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, Luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. Bài viết nêu được nhiều vấn đề mang tính hạn chế của Tố tụng tranh tụng và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách Tòa án.

Cuốn sách: Luật Nhật Bản của cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản; Luật so sánh của giáo sư Michanel Bogdan; Kỷ yếu của dự án VIE/95/017 về pháp luật TTDS. Các tài liệu này đã trình bày lý luận về phiên tòa dân sự và các quy định liệu rẻ của pháp luật TTDS về tranh tụng. Những vấn đề này được nghiên cứu sinh sử dụng để so sánh các hệ thống pháp luật, tìm ra cơ sở khoa học của các quy định về tranh tụng trong TTDS, đồng thời chỉ ra các quy định có tính hợp lý, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam để có thể tiếp thu trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTDS Việt Nam về tranh tụng. Cuốn sách: The Three Paths of Justice: Court Proceedings, Arbitration, and Mediation in England (Ius Gentium: Comparative Perspectives on Law and Justice, Vol.

Cuốn sách đã trình bày một cách ngắn gọn hệ thống tố tụng dân sự của Anh trong các vụ kiện dân sự, bao gồm thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales. Đây là một công trình bước đầu và quan trọng của một hệ thống luật pháp với tư cách là nguồn gốc của hệ thống tố tụng Mỹ. Các kết luận và nghiên cứu được đưa ra một cách toàn diện và bao quát toàn bộ kỹ thuật giải quyết tranh chấp. Tranh tụng là không thể thiếu trong thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales.

8 Cuốn sách: Court Proceedings and Principles của Andrews on Civil Processes-Volume 1: [Hardcover] Nxb. Tác giả Neil Andrews trong tác phẩm của mình chủ yếu tập trung nghiên cứu về thủ tục tố tụng (ông cho rằng việc nghiên cứu về tố tụng dân sự được cung cấp bởi các lý do: a) nó cung cấp 13 nghiên cứu chi tiết của thủ tục tố tụng dân sự của Anh (tập 1), hòa giải và trọng tài (tập 2); b) nó xác định giải thích mối liên hệ giữa ba phương thức giải quyết tranh chấp; c) nó xác định các nguyên tắc cơ bản của thủ tục tố tụng tòa án và trọng tài; d) nó đánh giá những ưu điểm của hòa giải và phạm vi khuyến khích mọi người theo đuổi nó và e) nó sắp xếp tất cả các thủ tục giải quyết tranh chấp một cách hệ thống. Một trong những nguyên tắc mà tác giả nhắc đến trong tố tụng dân sự đó là tranh tụng. Đây là nguyên tắc nhằm đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể tham gia tố tụng.

Bài viết: “Vấn đề tranh tụng trong tố tụng dân sự “ của tác giả Nguyễn liệu rẻ Công Bình đăng trên tạp chí Luật học, Đại học Luật Hà Nội, số 6/2003[1] đã đề cập đến một số nội dung cơ bản của tranh tụng trong tố tụng dân sự. Trước hết, tranh tụng thực chất là việc các bên đương sự đưa ra các chứng cứ, các căn cứ pháp lí, lập luận, đối đáp lại nhau, tranh luận với nhau để bảo vệ quyền lợi của mình dưới sự giám sát của toà án; đặc trưng của tranh tụng trong tố tụng dân sự bao gồm: Các đương sự - chủ thể của tranh tụng là người giữ vai trò chủ động, quyết định của quá trình tranh tụng, được bình đẳng với nhau, có quyền trao đổi, chuyển giao cho nhau những căn cứ về mặt thực tiễn cũng như luật pháp để bảo vệ quyền lợi của mình. - Toà án can thiệp vào quá trình tranh tụng như một trọng tài. Toà án quyết định giải quyết vụ án trên cơ sở cân nhắc các chứng cứ, căn cứ pháp lí và lập luận mà các bên đương sự đưa ra.

- Hoạt động tranh tụng có thể tồn tại dưới hình thức viết (tranh tụng thông qua việc gửi cho nhau các chứng cứ, lập luận bằng văn bản) hoặc miệng (tranh tụng qua việc phát biểu tranh luận trước toà án). Ngoài ra, bài viết cũng chỉ ra những nhược điểm của tố tụng tranh tụng. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường và đẩy mạnh tranh tụng trong tố tụng dân sự. Bài viết giúp nghiên cứu sinh tham khảo bản chất của tranh tụng và sự khác biệt giữa tố tụng xét hỏi và tố tụng tranh tụng.

9 Bài viết: “Bàn về vấn đề tranh tụng trong dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự” (2004) của Đinh Thị Mai Phương, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 5[46], khẳng định: Tranh tụng, theo một nghĩa khái quát nhất được hiểu là việc các bên đương sự đưa ra những chứng cứ, cơ sở pháp lý, lý lẽ của mình để đối đáp, tranh luận với nhau nhằm chứng minh và bảo vệ quyền lợi của mình trước Tòa án. Theo tác giả bài viết, tranh tụng trong tố tụng dân sự là loại hình tố tụng có nhiều ưu điểm. Nó đề cao được vị trí, vai trò của các đương sự trong quá trình giải quyết tranh chấp, phát huy được tính chủ động của họ trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, qua đó, giúp Tòa án nhận thức được các tình tiết của vụ án mà không phải tốn nhiều công sức trong việc điều tra làm rõ sự việc. Chính vì thế, nó được coi là loại hình tố tụng dân chủ nhất thể hiện được sự tiến bộ, văn minh của một xã hội phát triển.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm rất tích cực trong việc đề cao quyền dân chủ và phát huy tính chủ động của các đương sự liệu rẻ trong quá trình giải quyết vụ án thì tranh tụng trong tố tụng dân sự cũng có những hạn chế nhất định như: Vai trò chủ động của Tòa án bị hạn chế; tố tụng tranh tụng đặt ra yêu cầu rất cao đối với các đương sự trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, kèm theo đó là hoạt động hỗ trợ pháp lý của đội ngũ luật sư. Và thực tế sẽ nảy sinh sự bất bình đẳng giữa các đương sự, nếu một trong các bên không có khả năng tài chính hay không đủ mạnh để tự bảo vệ quyền lợi của chính mình. Tác giả kết luận: Việc mở rộng hoạt động tranh tụng trong quy trình tố tụng nói chung và tố tụng dân sự nói riêng cùng với khả năng thực thi một cách có hiệu quả sẽ là một tiền đề pháp lý quan trọng nhằm nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, mở rộng dân chủ góp phần đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường: Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp do tác giả Nguyễn Thị Thu Hà chủ nhiệm (2011)[17] là công trình nghiên cứu đã xem xét tranh tụng trong TTDS một cách khái quát và khá toàn diện.

Tuy nhiên, công trình được thực hiện trước 10 khi BLTTDS 2015 ra đời, nguyên tắc bảo đảm tranh tụng chưa được ghi nhận trong pháp luật thực định. Bài viết: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ và khả năng ứng dụng vào việc hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2011)[15] đã khẳng định: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ luôn đề cao vai trò của các bên đương sự trong việc chứng minh việc, họ là các chủ thể tranh tụng giữ vai trò chủ động, quyết định kết quả tranh tụng. Trong suốt quá trình tố tụng, các bên đương sự bình đẳng với nhau và liên tục trao đổi với nhau những chứng cứ, lí lẽ, căn cứ pháp lý để chứng minh, biện luận cho quyền lợi hợp pháp của mình trước tòa án trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Tòa án không chủ động thu thập chứng cứ mà chỉ là người trọng tài, giữ vai trò trung gian, căn cứ vào kết quả tranh tụng để ra quyết định giải quyết vụ án.