Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC HỢP TÁC XÃ 1. Khái niệm HTX và Quản lý Nhà nước 1. Hợp tác xã Hợp tác xã (HTX) là một hình thức tổ chức kinh tế trong hệ thống các hình thức tổ chức kinh tế hợp tác đa dạng, được hình thành trong quá trình phát triển của các hình thức tổ chức kinh tế hợp tác và dựa trên cơ sở tự nguyện của các thành viên tham gia. Có nhiều định nghĩa khác nhau về HTX tuỳ quốc gia và tuỳ quan niệm trong từng thời kỳ: Ngày 23 tháng 9 năm 1945, Đại hội Liên minh hợp tác xã quốc tế (ICA) lần thứ 31 tổ chức tại Manchester - Vương quốc Anh đã định nghĩa về hợp tác xã như sau [11]: “Hợp tác xã là hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dân chủ”.
Đến năm 1995, khái niệm này đã được hoàn thiện thông qua tuyên bố: HTX dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng, công bằng và đoàn kết. Theo tổ chức Lao động quốc tế (ILO) định nghĩa: HTX là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung. Ở Việt Nam, theo Hiến pháp năm 1992, sửa đổi, bổ sung năm 2001 tại Điều 20 nêu rõ bản chất của HTX: ". do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất kinh doanh.
trên nguyên tắc, tự nguyện, dân chủ và cùng có lợi". 5 Theo Điều 3, Luật HTX năm 2012, ngoài căn cứ và đặc điểm phát triển kinh tế và văn hóa của mình, cũng như kế thừa nguyên tắc về HTX của Liên minh HTX quốc tế, đã đưa ra định nghĩa HTX như sau [10]: Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã. Từ khái niệm trên rút ra một số đặc trưng cơ bản của HTX: Thứ nhất: Xét về góc độ kinh tế, HTX là một tổ chức kinh tế cơ bản và quan trọng nhất của kinh tế tập thể. Thứ hai: Xét về góc độ xã hội, HTX mang tính chất xã hội sâu sắc.
Thứ ba: Xét về góc độ pháp lý, HTX là một tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân. Thứ tư: Về tổ chức quản lý, HTX hoạt động trên nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Thứ năm: Về phân phối, HTX thực hiện phân phối theo vốn góp và mức độ tham gia dịch vụ của mỗi thành viên. * Vai trò của hợp tác xã Kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX đóng góp quan trọng cho GDP: bình quân 6,38% (khoảng 173.536 tỷ đồng trong giai đoạn 2002 - 2011, trong khi tỷ trọng vốn đầu tư tài sản cố định và đầu tư tài chính chỉ chiếm 0,5% trong tổng số vốn đầu tư cả nước.
HTX không chỉ tham gia trực tiếp vào GDP mà còn tham gia gián tiếp vào sự phát triển kinh tế. Các HTX chủ yếu là cung cấp sản phẩm, dịch vụ hỗ trợ cho thành viên, kinh tế HTX không thay thế kinh tế cá thể, kinh tế hộ mà chỉ giúp họ hoạt động hiệu quả hơn. Và hiệu quả của thành viên, kinh tế hộ lại tính vào đóng góp GDP của khu vực kinh tế cá thể và tư nhân. 6 HTX đóng góp rất lớn vào phát triển xã hội, đặc biệt khu vực nông thôn, góp phần gìn giữ ổn định xã hội ở nông thôn, góp phần quan trọng xây dựng nông thôn mới.
Cùng với việc thực hiện vai trò kinh tế, các HTX đã góp phần quan trọng vào việc giải quyết công ăn việc làm, tăng thu nhập và đảm bảo đời sống ổn định cho thành viên và người lao động, góp phần xóa đói giảm nghèo, giải quyết nhiều vấn đề kinh tế xã hội ở địa phương, tham gia tích cực vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là tiền đề quan trọng để thực hiện dân chủ hóa, hợp tác hóa và nâng cao văn minh ở nông thôn. * Khái niệm về quản lý nhà nước Quản lý nhà nước có thể định nghĩa như sau: Quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước, sử dụng pháp luật để điều chỉnh hành vi của con người trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm thoả mãn như cầu hợp pháp của con người, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội. * Khái niệm về quản lý nhà nước đối với hợp tác xã Theo thông lệ Quốc tế và Luật hợp tác xã hiện hành, HTX là một tổ chức kinh tế, được bình đẳng với các loại hình doanh nghiệp khác. Như vậy, điều đó khẳng định sự công nhận, bảo hộ của nhà nước về việc HTX được bình đẳng với các doanh nghiệp khác.
Mặt khác, điều đó cho thấy, khi đã được bình đẳng thì HTX cũng phải chịu sự quản lý nhà nước giống như các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế. Theo đó, HTX không chỉ có quyền mà cũng phải chịu các nghĩa vụ giống như doanh nghiệp khác. HTX ra đời và tồn tại trước hết không phải là vì nhà nước hay mục đích của Nhà nước đề ra. HTX ra đời và tồn tại trước hết là do mong muốn của người dân, do xã viên muốn có HTX để họ có lợi ích cao hơn, để họ sản xuất kinh doanh hiệu quả, để họ cải thiện cuộc sống của mình.
HTX như thế có vai trò kinh tế và xã hội rất quan trọng, đặc biệt với các tầng lớp yếu thế hơn, khó khăn hơn. Vì thế, nhà nước ủng hộ, khuyến khích và hỗ trợ người dân thành lập HTX và phát triển HTX. Khi cuộc sống người dân được cải thiện, kinh tế hộ phát triển cũng là đóng 7 góp cho phát triển chung của kinh tế - xã hội của địa phương và của cả nước. Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001) cũng đã khẳng định: Kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất, kinh doanh được tổ chức dưới nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, cùng có lợi.
Nhà nước tạo điều kiện để củng cố và mở rộng các hợp tác xã hoạt động có hiệu quả. * Các hình thức tổ chức của Hợp tác xã a, Hợp tác xã đang hoạt động được giao quản lý Theo quy định của Nghị định 02, Thông tư số 06/2003/TT-BTM ngày 15/8/2003 của Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) về việc hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Ban Quản lý (sau đây gọi là Thông tư 06), các địa phương từng bước chuyển các Ban Quản lý sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã quản lý trong thời hạn 5 năm kể từ ngày Nghị định 02 có hiệu lực thi hành. Hợp tác xã đang hoạt động trên địa bàn có thể đề nghị Uỷ ban nhân dân cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định giao cho hợp tác xã quản lý hợp tác xã nông nghiệp nằm trong qui hoạch phù hợp với điều kiện và khả năng của hợp tác xã, hoặc hợp tác xã tham gia đấu thầu kinh doanh, quản lý hợp tác xã nông nghiệp theo qui chế do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi là Ủy ban nhân dân tỉnh) ban hành. b, Hợp tác xã thành lập mới trên cơ sở Ban Quản lý Ban Quản lý, Tổ quản lý (gọi chung là Ban Quản lý) thuộc diện chuyển đổi vận động các cá nhân, pháp nhân, nhất là các hộ kinh doanh thành lập hợp tác xã theo quy định của Luật Hợp tác xã năm 2012.
c, Hợp tác xã thành lập mới trên cơ sở huy động vốn của xã viên và các nguồn vốn hợp pháp khác. Thành lập mới hợp tác xã theo Luật Hợp tác xã năm 2012, đầu tư xây dựng theo Nghị định 02 và các quy định hiện hành về quản lý đầu tư và xây dựng. 8 Ngoài các hình thức tổ chức trên, các địa phương có thể tổ chức hợp tác xã theo các hình thức khác, phù hợp với quy định của pháp luật và điều kiện cụ thể của từng địa phương. * Bộ máy quản lý và nguyên tắc hoạt động của Hợp tác xã + Các nguyên tắc hoạt động của HTXNN.
Theo Liên minh HTXNN Thế giới (ICA) cho rằng với sự hình thành và phát triển của các loại hình hợp tác trên thế giới thì cần phải đưa ra những nguyên tắc để định hình và trở thành một quy phạm cho hoạt động tổ chức kinh doanh của HTXNN. Được ra đời từ những năm 1895 nhưng cho đến năm 1995, sau rất nhiều lần sửa đổi các nguyên tắc cho phù hợp với sự phát triển và xu thế chung của sự phát triển thì tổ chức Liên minh HTXNN Thế giới mới đưa ra những nguyên tắc mới về HTXNN. Cụ thể như sau: Thứ nhất: Chế độ xã viên được thành lập một cách tự chủ Việc ra nhập vào HTXNN hoàn toàn do ý muốn của họ muốn được tham gia vào một tổ chức kinh tế có những quy định cụ thể và ở đó bà con xã viên được hưởng những quyền lợi, lợi ích do hợp tác xã mang lại mà nếu như không tham gia, không liên kết lại thì khó có thể một cá nhân nào đó có thể làm được hoặc gặp nhiều khó khăn. Thứ hai: Quản lý mang tính chất dân chủ của xã viên.
Với nguyên tắc này thể hiện rõ các quy định mang tính chất dân chủ, mọi quyết định liên quan đến hoạt động điều hành sản xuất kinh doanh của HTXNN phải được thông qua xã viên và quyết định theo đa số thành viên nhất trí. Mặt khác mọi thành viên đều có quyền được hưởng lợi ích như nhau không liên quan đến số vốn góp của xã viên. Thứ ba: Tham gia vào tài chính HTXNN.