CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CÔNG TÁC PHỤC VỤ BẠN ĐỌC LỨA TUỔI THIẾU NHI VÀ MẠNG LƯỚI THƯ VIỆN PHỤC VỤ THIẾU NHI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ CẦN THƠ 1. Cơ sở lý luận công tác phục vụ bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi 1. Khái niệm công tác phục vụ bạn đọc và bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi Khái niệm công tác phục vụ bạn đọc Khái niệm “bạn đọc” ra đời cùng với sự xuất hiện của thư viện. Theo Từ điển giải nghĩa Thư viện học và tin học Anh – Việt, “bạn đọc” là “người sử dụng thư viện” (Library user).
Theo từ điển tiếng Việt của Nhà xuất bản Khoa học xã hội và Trung tâm Từ điển học (năm 1994), bạn đọc là “Bạn đọc sách, báo trong quan hệ với tác giả, nhà xuất bản, cơ quan báo chí, thư viện”. Ngày nay danh từ “bạn đọc” được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau: Người sử dụng thư viện (Library user), người dùng tin (information user), khách hàng (client), người sử dụng (user)… Mặc dù vậy, khái niệm “bạn đọc” có bản chất không khác nhau nhiều, chúng đều bao hàm ý nghĩa đó là người sử dụng các sản phẩm và dịch vụ của thư viện và cơ quan thông tin. Tùy theo mỗi thư viện, thuật ngữ phù hợp nhất với các sản phẩm, dịch vụ mà thư viện cung cấp để thể hiện quan điểm về đối tượng phục vụ. Như vậy, “bạn đọc” của thư viện là các cá nhân hoặc một nhóm tập thể sử dụng thư viện trên cơ sở đã được thư viện ghi nhận trong hồ sơ đăng ký bạn đọc của thư viện [28, tr.
“Bạn đọc” trên thực tế có thể còn có ý nghĩa là người mượn hoặc người dùng tin tùy theo cách gọi trong các trường hợp cụ thể. Ý nghĩa cơ bản của khái niệm này thể hiện ở chỗ bạn đọc là đối tượng phục vụ chủ yếu của bất kỳ loại hình hay hệ thống thư viện nào. Về mặt pháp lý, bạn đọc là các cá nhân hay pháp nhân sử dụng các sản phẩm, dịch vụ của thư viện. 7 Công tác phục vụ bạn đọc bao gồm các hoạt động tuyên truyền, giới thiệu và phục vụ tài liệu, giúp bạn đọc lựa chọn và sử dụng tài liệu của thư viện một cách hiệu quả.
Có thể nói công tác bạn đọc là một khâu quan trọng trong hoạt động thư viện. Chất lượng và hiệu quả của công tác phục vụ bạn đọc phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chất lượng vốn tài liệu, các sản phẩm thông tin – thư viện, cơ sở vật chất trang thiết bị, cán bộ thư viện. Vì vậy chất lượng công tác phục vụ bạn đọc cũng chính là sự biểu hiện rõ nét nhất hiệu quả hoạt động thư viện. Các hình thức phục vụ bạn đọc Hiện nay trong thư viện có các hình thức phục vụ sau: phục vụ trong thư viện, phục vụ ngoài thư viện và hoạt động tuyên truyền giới thiệu sách.
Ở các thư viện lớn, ngày nay với phương châm đa dạng hóa, khi tiến hành phục vụ trong thư viện người ta thường tổ chức thành các loại phòng đọc như: Phòng đọc theo hình thức xuất bản của ấn phẩm, Phòng đọc theo nội dung tài liệu, Phòng đọc theo ngữ hệ, Phòng đọc đặc biệt. Tuy nhiên, đa số các thư viện thiếu nhi Việt Nam đều chỉ có một phòng phục vụ, ở đó phục vụ mọi loại văn hóa phẩm mà thư viện có khả năng bổ sung, từ sách báo, đến băng đĩa, CDROM, phim ảnh,…Cũng chính vì thế, tổ chức phục vụ cho thiếu nhi đọc tại chỗ và mượn về nhà đều diễn ra tại đây. Hoạt động tuyên truyền giới thiệu sách. Đây chính là các hoạt động nhằm tăng cường nhu cầu đọc cho thiếu nhi.
Bác Hồ nói: “Có sách hay mà không biết tuyên truyền giới thiệu sách thì chẳng khác nào mặc áo gấm đi đêm”. Câu nói này như kim chỉ nam cho hoạt động thông tin tuyên truyền giới thiệu tài liệu của thư viện. Hiện nay các thư viện luôn quan tâm triển khai các hoạt động phổ biến đa dạng, phong phú cho công tác tuyên truyền miệng và tuyên truyền trực quan của thư viện. Hình thức tuyên truyền miệng là phương pháp tuyên truyền tác động lên người nghe bằng âm thanh ngôn ngữ.
Chính đặc thù này mà nó có sức truyền cảm, lôi cuốn hấp dẫn đặc biệt, có vị trí rất quan trọng trong công tác thư viện vì nó có tính thông dụng, có thể thực hiện ở bất cứ nơi đâu, bất cứ thời gian nào. Ngoài ra, hình thức còn có tác dụng thiết thực trực tiếp đến bạn đọc, gây thói quen đọc sách cho 8 họ, đối với bạn đọc thiếu nhi công tác này càng quan trọng hơn nhiều lần. Đó là các hình thức giới thiệu sách, thi vui đọc sách, kể chuyện,… Hình thức tuyên truyền trực quan là hình thức tuyên truyền trong đó có sử dụng các phương tiện trực quan, tác động lên thị giác của người tiếp nhận tuyên truyền. Hình thức tuyên truyền này cụ thể, sinh động, gây ấn tượng mạnh mẽ cho người xem.
Đó là các hình thức triển lãm, biểu ngữ thư viện,… Các hoạt động tuyên truyền nhằm đạt mục tiêu sau: - Giúp cho việc vận hành kho của thư viện phát huy tác dụng của sách đối với bạn đọc. - Giúp cho bạn đọc thỏa mãn nhu cầu về sách, khơi dậy phong trào đọc sách, rèn luyện kỹ năng kể chuyện theo sách cho bạn đọc. - Xây dựng thói quen đọc sách và làm theo sách, xây dựng văn hóa đọc trong điều kiện các phương tiện nghe, nhìn phát triển rầm rộ hiện nay. Bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi Lứa tuổi thiếu nhi (thiếu niên và nhi đồng) có vị trí đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của trẻ em.
Dựa theo phân loại của các nhà tâm lý học Mác-xít thì toàn bộ quá trình phát triển của trẻ em được chia thành các giai đoạn chủ yếu sau: - Giai đoạn trước tuổi học, gồm: + Tuổi sơ sinh: thời kỳ 12 tháng đầu + Tuổi mầm non: từ 1 – 6 tuổi - Giai đoạn tuổi học sinh gồm: + Thời kỳ đầu tuổi học (tuổi nhi đồng hay học sinh tiểu học): từ 6 tuổi đến 10 tuổi. + Thời kỳ giữa tuổi học (tuổi thiếu niên hay học sinh trung học cơ sở): từ 11 tuổi đến 15 tuổi. + Thời kỳ cuối tuổi học (thời kỳ đầu tuổi thanh niên hay học sinh trung học phổ thông): từ 16 tuổi đến 18 tuổi. 9 Mỗi thời kỳ có một vị trí, vai trò nhất định trong quá trình chuyển từ đứa trẻ mới sinh sang một nhân cách trưởng thành.
Mỗi thời kỳ phát triển có nét tâm lý đặc trưng của mình mà đứa trẻ phải trải qua. Sự chuyển từ thời kỳ này sang thời kỳ khác bao giờ cũng gắn với sự xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới về chất. Bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi bao gồm trẻ em từ 6 đến 15 tuổi, nghĩa là từ tuổi đến trường đến hết bậc học phổ thông cơ sở. Phục vụ đọc cho trẻ em được thực hiện ở các thư viện công cộng và ở các thư viện trường học.435] Trong hệ thống thư viện công cộng, các em được phục vụ với đầy đủ các phương thức đọc tại chỗ, cho mượn về nhà và được tham gia các hoạt động tuyên truyền giới thiệu sách, các hội thi phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thiếu nhi.
Riêng trong hệ thống thư viện trường học phổ thông, các em còn được chú ý phục vụ hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng học tập trong nhà trường. Nhiệm vụ, nguyên tắc phục vụ bạn đọc lứa tuổi thiếu nhi 1. Nhiệm vụ Công tác phục vụ bạn đọc của thư viện bao gồm một hệ thống các hoạt động nhằm thúc đẩy, phát triển và thỏa mãn nhu cầu, hứng thú đọc của bạn đọc thông qua các hình thức tuyên truyền, hướng dẫn và cung cấp tài liệu, gồm các hình thức phục vụ bạn đọc ở trong và ngoài thư viện. Nhiệm vụ công tác phục vụ bạn đọc thiếu nhi: - Giúp cho bạn đọc chọn được tài liệu (sách, báo, ấn phẩm thông tin…) mà họ cần.
- Tuyên truyền, giới thiệu những tài liệu cần thiết, phù hợp với từng cá nhân, từng nhóm bạn đọc nhằm phát triển nhu cầu đọc của các em. - Hình thành nhân cách cho trẻ thông qua việc lĩnh hội các giá trị được trình bày trong sách báo.2 Nguyên tắc Trong quá trình hướng dẫn đọc cho các em, một đối tượng có những đặc điểm tâm sinh lý đặc biệt, cần phải quán triệt một số nguyên tắc: * Tính vừa sức, thích hợp 10 Hoạt động đọc sách của bạn đọc thiếu nhi thực chất là quá trình tương tác giữa bạn đọc và sách thiếu nhi. Người đọc cố gắng tìm trong sách những gì đáp ứng được nhu cầu và hứng thú của mình. Đồng thời sách thiếu nhi tác động trở lại tới hoạt động của bạn đọc, mỗi loại sách cũng đòi hỏi phương pháp đọc thích hợp, những điều kiện cần thiết cho việc cảm thụ, lĩnh hội chính cuốn sách đó.
Cùng một cuốn sách không phải bạn đọc nào cũng có những ấn tượng và mức độ cảm thụ lĩnh hội như nhau. Thiếu nhi đang trong quá trình phát triển cả về cơ thể và nhận thức. Các em còn ít kinh nghiệm sống đồng thời tư duy trực quan, hình tượng còn đóng vai trò khá lớn. Cần hướng dẫn các em lựa chọn những cuốn sách có nội dung thích hợp, dễ hiểu, lập kế hoạch đọc một cách có hệ thống, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp.
Thời gian tổ chức các hoạt động tập thể trong thư viện cũng như trao đổi mạn đàm với từng em không nên kéo dài quá mức vì sức tập trung chú ý của các em chưa cao. * Tính trực quan, sinh động Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi, thiếu nhi nhận thức thông qua hình ảnh trực quan sinh động có hiệu quả cao hơn thông qua các tác động trừu tượng. Cần triệt để tận dụng các hình thức trực quan, các màu sắc tươi sáng trong quá trình hướng dẫn các em đọc sách. Ngôn ngữ nói cần được sử dụng kết hợp với hình ảnh.
Cán bộ thư viện cần đối xử dịu dàng, tình cảm với bạn đọc nhỏ tuổi, đặc biệt phải tỏ rõ sự công bằng trong các hoạt động tập thể, nhất là các cuộc thi do thư viện tổ chức. * Phát huy tính tích cực và sáng tạo của các em Quá trình hướng dẫn từng em đọc sách là quá trình tiếp xúc giữa cán bộ thư viện và bạn đọc thiếu nhi với tư cách là quá trình có hai chủ thể. Chủ thể thứ nhất là cán bộ thư viện.