Đặt vấn đề Kiểm tra đánh giá là công đoạn quan trọng để xác định chất lƣợng sản phẩm giáo dục. Kiểm tra đánh giá giúp ngƣời dạy biết đƣợc hiệu quả và chất lƣợng giảng dạy, để điều chỉnh mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp dạy học biết đƣợc chất lƣợng học tập để điều chỉnh phƣơng pháp học; giúp nhà quản lý ra quyết định về kết quả của ngƣời học, điều chỉnh chƣơng trình đào tạo và tổ chức dạy học. Nhƣ vậy, kiểm tra đánh giá vừa giữ vai trò động lực thúc đẩy, vừa giữ vai trò “bánh lái” điều chỉnh quá trình dạy học. Nếu kiểm tra, đánh giá không chính xác sẽ dẫn đến nhận định sai về chất lƣợng đào tạo, gây tác hại to lớn trong việc sử dụng nguồn nhân lực.
Đối với giáo dục đại học Việt Nam nói chung, kiểm tra, đánh giá theo hƣớng phát triển năng lực ngƣời học, đối với các trƣờng ngoài công lập nói riêng kiểm tra đánh giá theo hƣớng phát triển theo hƣớng năng lực sinh viên đƣợc xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lƣợng đào tạo nguồn nhân lực, thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo nhân lực và yêu cầu của thị trƣờng lao động. Do đó đổi mới hình thức và phƣơng pháp 7 Kỷ yếu BCCĐKH Khoa Kinh tế - Quản trị Tháng 12/2021 kiểm tra, đánh giá theo hƣớng phát triển năng lực sinh viên là một trong những nhiệm vụ quan trọng của trƣờng đại học Văn Hiến theo các giải pháp chiến lƣợc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo của đất nƣớc hiện nay. Giải quyết vấn đề 2.1 Đổi mới phƣơng thức kiểm tra, đánh giá theo hƣớng phát triển năng lực sinh viên Để thực hiện đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hƣớng phát triển năng lực sinh viên, trƣớc hết cần làm rõ bản chất của hoạt động kiểm tra, đánh giá theo hƣớng phát triển năng lực cho sinh viên. Theo Trần Bá Hoành “kiểm tra là cung cấp những dữ kiện, thông tin làm cơ sở cho việc đánh giá” còn năng lực có nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Định nghĩa về năng lực trong khung tham chiếu châu Âu ngắn gọn nhƣng tƣơng đối đầy đủ và rõ ràng: “năng lực là một tập hợp các kiến thức, kỹ năng và khả năng cho phép hành động” (CECR: 15). Hội đồng châu Âu chỉ rõ thêm: năng lực là một tập hợp các kiến thức, kỹ năng và thái độ cho phép hành động trong một ngữ cảnh nào đó. Nhƣ vậy, dù tiếp cận theo hƣớng nào thì năng lực cũng bao gồm những thành tố cơ bản nhƣ: kiến thức, kỹ năng, thái độ và khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng, thái độ để giải quyết một tình huống có thực trong cuộc sống. Với ý nghĩa đó, năng lực là tổng thể các yếu tố có liên hệ tác động qua lại với nhau và nó chỉ đƣợc thực hiện thông qua hoạt động thực tiễn.
Nhƣ vậy, năng lực sinh viên có thể đƣợc hiểu là tổ hợp những kiến thức, kỹ năng, thái độ cần thiết để thực hiện thành công các công việc chuyên môn theo những tiêu chuẩn, tiêu chí đặt ra đối với một nghề nghiệp. Tác giả Nguyễn Công Khanh chỉ rõ: “Đánh giá ngƣời học theo cách tiếp cận năng lực là đánh giá chuẩn về sản phẩm đầu ra…những sản phẩm đó không chỉ là kiến thức, kỹ năng mà chủ yếu là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ cần có để thực hiện nhiệm vụ đặt tới một chuẩn nào đó” [3,tr20]. Nói cách khác “đánh giá theo năng lực là đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa” [Leen Pil,2011]. Từ đó có thể hiểu đánh giá năng lực sinh viên là đánh giá kiến thức, kỹ năng, thái độ trong các hoạt động dạy học và giáo dục đạt kết quả ở một mức độ nào đó.
8 Kỷ yếu BCCĐKH Khoa Kinh tế - Quản trị Tháng 12/2021 Kiểm tra, đánh giá phát triển năng lực sinh viên xét về bản chất không mâu thuẫn mà là phƣơng thức cao hơn, phát triển hơn dựa trên nền tảng của kiểm tra, đánh giá ngƣời học theo hƣớng phát triển năng lực có thể dựa vào một số dấu hiệu cơ bản sau: Mục đích chủ yếu: Đánh giá khả năng sinh viên vận dụng các kiến thức, kỹ năng, thái độ đã học vào phát triển năng lực, giải quyết các tình huống thực tiễn và vì sự tiến bộ của sinh viên sô với chính họ; Ngữ cảnh đánh giá: Gắn với ngữ cảnh học tập và thực tiễn môi trƣờng nghề nghiệp tƣơng lai của sinh viên; Nội dung đánh giá: Những kiến thức, kỹ năng, thái độ ở nhiều học phần, những trải nghiệm của ngƣời học trong cuộc sống xã hội, năng lực vận dụng giải quyết các tình huống theo các mức độ phát triển năng lực ngƣời học; Công cụ đánh giá: Nhiệm vụ, bài tập trong tình huống, bối cảnh thực tế Thời điểm đánh giá: Mỗi thời điểm trong quá trình dạy học trong đó chú trọng đánh giá trong khi dạy học Kết quả đánh giá: Năng lực sinh viên phụ thuộc vào độ khó của nhiệm vụ, bài tập, tình huống đã hoàn thành. Tầm quan trọng của đổi mới kiểm tra đánh giá sinh viên theo hƣớng phát triển năng lực sinh viên. Đổi mới căn bản hình thức và phƣơng pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, đảm bảo trung thực, khách quan là một trong những nhiệm vụ và giải pháp quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực có chất lƣợng cao cho nền kinh tế công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Muốn đổi mới căn bản toàn diện giáo dục thì một công tác quan trọng cần phải tập trung, nỗ lực nhiều nhất, đầu tƣ nhiều thời gian, trí tuệ, tiền bạc nhất chính là khâu đổi mới phƣơng thức kiểm tra, đánh giá ngƣời học.
Bởi vì, kiểm tra, đánh giá không chỉ ảnh hƣởng tới chất lƣợng đầu ra mà còn tác động mạnh tới tất cả các khâu của quá trình dạy học từ: Xác mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp cùng nhƣ kĩ thuật tổ chức quá trình dạy học đến nội 9 Kỷ yếu BCCĐKH Khoa Kinh tế - Quản trị Tháng 12/2021 dung, chƣơng trình đào tạo. Nhƣ vậy, đổi mới phƣơng thức kiểm tra, đánh giá không chỉ giúp đảm bảo tính khách quan, công bằng đối với chất lƣợng đầu ra, mà nó còn mang tính cộng hƣởng nhƣ “bánh lái” giúp quá trình dạy học trở nên tích cực hơn nhƣ chúng ta thƣờng nói: kiểm tra đánh giá thế nào thì việc dạy học sẽ bị lái theo nhƣ thế đó. Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánh giá mà chú trọng khả năng vận dụng hƣớng phát triển năng lực là bƣớc tiến cao hơn so với kiểm tra, đánh giá trí thức. Để chứng minh sinh viên có năng lực ở một mức nào đó, chúng ta phải đánh giá cả quá trình, từ khả năng lĩnh hội đến tái hiện trong đó tập trung vào khả năng vận dụng trí thức giải quyết vấn đề trong tình huống mang tính thực tiễn trong nghề nghiệp.
Thực tiễn công tác kiểm tra, đánh giá chất lƣợng đào tạo chƣa thực chất nhƣ hiện nay đã dẫn đến những bất cập trong sử dụng nguồn nhân lực cho xã hội. Xuất phát từ những yêu cầu cấp bách về chất lƣợng nguồn nhân lực phục vụ sự phát triển kinh tế - xã hội, chất lƣợng nguồn nhân lực cung cấp cho xã hội, các trƣờng đại học, cao đẳng cần nhanh chóng chuyển sang mô hình giáo dục theo hƣớng tiếp cận năng lực ngƣời học, chuyển từ việc trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực sinh viên. Nghĩa là phải thay đổi quan điểm về kiểm tra, đánh giá: Thay vì yêu cầu ngƣời học phải trả lời câu hỏi: Biết cái gì thì phải chú trọng đến: Biết làm cái gì. Nếu thực tiễn đƣợc kiểm tra, đánh giá hƣớng vào quá trình giúp phát triển năng lực ngƣời học sẽ góp phần giúp quá trình dạy học trở nên tích cực hơn, từ đó nuôi dƣỡng hứng thú, tạo sự tự giác trong học tập, đồng thời giúp đánh giá một cách chính xác, khách quan chất lƣợng sản phẩm đầu ra.
Có thể nói, nếu đổi mới hệ thống chƣơng trình và phƣơng thức đào tạo mà không thay đổi hệ thống kiểm tra, đánh giá thì cũng không thể đạt đƣợc mục đích mong muốn.2 Thực trạng kiểm tra, đánh giá sinh viên tại Trƣờng Đại học Văn Hiến Hoạt động đào tạo, kiểm tra, đánh giá và công nhận tốt nghiệp cho sinh viên trƣờng ĐHVH thực hiện theo Quy chế tổ chức đào tạo, kiểm tra và công nhận tốt nghiệp đại học và cao đẳng của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đề kiểm tra, đánh giá sinh viên phải thực hiện các hoạt động gồm: 10 Kỷ yếu BCCĐKH Khoa Kinh tế - Quản trị Tháng 12/2021 - Kiểm tra thƣờng xuyên: Đây là hoạt động đƣợc thực hiện qua quan sát một cách có hệ thống tình hình học tập của mỗi sinh viên và của lớp nói chung, từ tiếp thu bài mới đến ôn tập củng cố kiến thức bài cũ. Là hình thức kiểm tra giúp giáo viên kịp thời nắm bắt tình hình học tập của ngƣời học để điều chỉnh cách dạy, giúp sinh viên nắm bắt chính xác khả năng tiến độ để kịp thời điều chỉnh cách học. - Kiểm tra định kỳ: Đƣợc thực hiện định kỳ theo quy ƣớc số tiết hoặc thời gian tùy thuộc vào khung chƣơng trình học nhằm củng cố, mở rộng những điều đã học.
- Kiểm tra cuối kỳ (thi) đƣợc thực hiện vào cuối mỗi học phần, mỗi học kỳ, năm học để đánh giá kết quả chung, củng cố mở rộng chƣơng trình cho học kỳ, năm học tiếp theo. Để đánh giá chính xác, ngƣời dạy phải căn cứ vào kết quả kiểm tra định kỳ, cuối kỳ và kết hợp kiểm tra thƣờng xuyên, theo dõi hàng ngày để đánh giá thực chất năng lực của sinh viên. Thực tiễn công tác kiểm tra, đánh giá ở các trƣờng cao đẳng, đại học nói chung và Trƣờng ĐHVH nói riêng cho thấy tồn tại một số điểm yếu cần khắc phục, cụ thể: Điểm yếu nhất của kiểm tra, đánh giá sinh viên hiện nay là chƣa xác định rõ triết lý đánh giá “đánh giá để làm gì, tại sao phải đánh giá, đánh giá nhằm thúc đẩy, hình thành khả năng gì ở ngƣời học?. Thực tế cho thấy kết quả kiểm tra, đánh giá thƣờng chỉ dừng lại ở việc xếp loại hơn là tìm ra điểm mạnh, điểm yếu của ngƣời học từ đó giúp họ tiến bộ và định hƣớng cho ngƣời dạy trong việc cải tiến nội dung và phƣơng pháp dạy học.