CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH 1. Tổng quan về hoạt động giám sát thị trường tài chính 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm Thị trường tài chính Khái niệm Thị trường tài chính Thị trường1 là khái niệm chung để chỉ nơi diễn ra các hoạt động trao đổi mua bán “những thứ có giá trị”, chẳng hạn như hàng hoá, dịch vụ, động sản và các bất động sản,… qua đó nhu cầu về giá trị và giá trị sử dụng của những người tham gia trao đổi được thoả mãn.
Thị trường tài chính2 là nơi mua bán các công cụ tài chính nhờ đó mà vốn được chuyển giao một cách trực tiếp hoặc gián tiếp từ các chủ thể dư thừa vốn đến các chủ thể có nhu cầu về vốn. Thị trường tài chính bao gồm: Thị trường tiền tệ, Thị trường trái phiếu, thị trường vốn, thị trường phái sinh, và thị trường ngoại hối,. Cấu trúc tài chính: Là quy mô tổng thể của lĩnh vực tài chính, các thành phần theo từng lĩnh vực và hàng loạt thuộc tính của từng lĩnh vực riêng quyết định tính hiệu quả trong việc đáp ứng yêu cầu của những người sử dụng. Khái niệm giám sát thị trường tài chính Khái niệm giám sát Giám sát3 có nghĩa là việc theo dõi kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không.
Trên thực tế tồn tại rất nhiều các hoạt động giám sát khác nhau của các cơ quan nhà nước liên quan đến việc tuân thủ các quy định của pháp luật, các chuẩn mực chung của từng ngành nghề, lĩnh vực,… 1 Giáo trình Lý thuyết tiền tệ Ngân hàng 2 Giáo trình Lý thuyết tiền tệ Ngân hàng 3 Từ điển Tiếng Việt 5 Khái niệm giám sát Thị trường tài chính Giám sát thị trường tài chính là việc giám sát của Chính phủ đối với các định chế tài chính thông qua các cơ quan giám sát. Mục tiêu là để duy trì các quy chế hiện hành và đạt được mục tiêu cuối cùng là duy trì sự ổn định của thị trường tài chính. Vai trò của giám sát thị trường tài chính Duy trì sự an toàn và ổn định của thị trường tài chính Sự ổn định của hệ thống tài chính luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của Chính phủ các nước nhất là trong thời kỳ khủng hoảng. Sự sụp đổ của hàng loạt các định chế tài chính tên tuổi trên thế giới như Bear Stearn, Lehman Brother,…càng đặt ra những thách thức lớn đối với vấn đề bảo đảm tăng trưởng bền vững của nền kinh tế toàn cầu.
Lịch sử phát triển kinh tế của các nước đã chứng minh, khủng hoảng tài chính có thể kéo theo việc nới lỏng chính sách tiền tệ, bong bong tín dụng, bong bong bất động sản và lạm phát giá tài sản,…Bất cứ sự bất cẩn nào cũng có thể khiến toàn bộ nền kinh tế lâm vào tình trạng khó khăn. Trước bối cảnh đó việc tăng cường quản lý rủi ro và đề ra các biện pháp khắc phục rủi ro trong hoạt động của hệ thống tài chính là rất cần thiết, nhằm thích ứng với những biến động của môi trường mới. Và vai trò của các cơ quan giám sát tài chính, với vị trí là cốt lõi của quá trình này, trở nên rất quan trọng Dự báo và ngăn ngừa sự khủng hoảng của Thị trường tài chính Một nền kinh tế thị trường rất coi trọng tính chủ động , độc lập của các tổ chức kinh tế, coi trọng vai trò kiểm soát, kiểm tra bên trong của các tổ chức kinh tế nhưng cũng nhấn mạnh vai trò của cảnh báo, kiểm soát và giám sát từ phía Nhà nước. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong thiết lập hệ thống cảnh báo sớm, giám sát từ xa cho nền kinh tế.
Tăng cường tính minh bạch của Thị trường tài chính Có một hệ thống giám sát Thị trường tài chính sẽ đảm bảo các thông tin trên thị trường tài chính được minh bạch hơn, đảm bảo được sự công bằng cho mọi chủ 6 thể tham gia thị trường tài chính, và đảm bảo được tính chính xác của các số liệu khi phân tích và đưa ra các biện pháp đối với thị trường tài chính trong từng thời kỳ. Hiệu quả của hoạt động giám sát thị trường tài chính Các hoạt động giám sát thị trường tài chính quốc gia không chỉ mang tính chất quản lý hành chính đơn thuần, mà hiệu quả của việc giám sát thể hiện được sự phát triển lành mạnh của thị trường tài chính nói riêng và nền kinh tế đất nước nói chung. Một cơ cấu giám sát thị trường tài chính hiệu quả thể hiện qua các khía cạnh sau đây: Tính minh bạch của các thông tin trên thị trường tài chính; Tác động của giám sát thị trường tài chính đến sự phát triển và ổn định của thị trường tài chính nói riêng và của kinh tế - xã hội nói chung; Niềm tin của công chúng đối với việc quản lý, giám sát của các cơ quan giám sát trên thị trường tài chính;; Sự hợp lý trong chi phí của hoạt động giám sát thị trường tài chính; Hiệu quả của giám sát thị trường tài chính không thể hiện ở việc bao nhiêu công cụ giám sát được áp dụng, bao nhiêu sai phạm được phát hiện mà nó thể hiện thông qua sự phát triển bền vững và lành mạnh của thị trường tài chính nói riêng và sự phát triển của nền kinh tế nói chung để đạt được niềm tin của công chúng vào công cụ giám sát của Nhà nước. Các mô hình giám sát thị trường tài chính trên thế giới 1.
Giới thiệu các mô hình giám sát thị trường tài chính trên thế giới Hoạt động thanh tra – giám sát thị trường tài chính bao gồm hoạt động thanh tra – giám sát các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán và bảo hiểm. Ở một số quốc gia người ta còn có thêm hoạt động thanh tra – giám sát các quỹ mà chủ yếu là Quỹ hưu trí. Qua nghiên cứu khảo sát của các tổ chức quốc tế như Quỹ tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund - IMF), Ngân hàng thế giới (World Bank – WB), Ngân hàng thanh toán quốc tế (Bank for International Settlement - BIS),… các chuyên gia quốc tế đã chia mô hình giám sát thị trường tài chính trên thế giới thành 03 loại chính như sau: 7 Hình 1. Các mô hình giám sát Thị trường tài chính Mô hình giám sát thị trường tài chính Mô hình phân tán/Mô Mô hình giám sát hai loại Mô hình giám sát hợp nhất/Mô hình giám sát độc lập từng hình giám sát duy nhất (Single định chế/Mô hình giám bộ phận (Sectoral Prudential Supervisor for the sát hợp nhất một phần Prudential Supervisory (Semi-Intergrated) financial system – Intergrated Agencies) Financial Supervision) Là mô hình mà hoạt động Là mô hình mà lĩnh vực giám sát tài chính được Là mô hình mà hoạt động ngân hàng bảo hiểm, tách ra thành các cơ quan giám sát ngân hàng, bảo chứng khoán thuộc chức độc lập giám sát hai trong hiểm, chứng khoán được năng giám sát của các cơ số ba lĩnh vực của thị thực hiện bởi một cơ quan quan khác nhau và phụ trường tài chính (Ngân duy nhất và độc lập độc lập thuộc hoàn toàn vào các hàng – bảo hiểm; ngân với các cơ quan khác.
hàng- chứng khoán; hoặc chứng khoán – bảo hiểm) Trong lịch sử quá trình phát triển các mô hình giám sát thị trường tài chính của các nước trên thế giới không nước nào bỏ qua mô hình truyền thống phát huy vai trò tự giám sát của từng thị trường bộ phận, của từng ngành, hay trong từng nhóm đối tượng thuộc trách nhiệm của một số cơ quan thanh tra, giám sát độc lập. Tuy nhiên, do quá trình phát triển quá nhanh của cấu trúc và quy mô của thị trường tài chính theo hướng ngày càng phi ranh giới hoá các hoạt động của các định chế tài chính với sự xuất hiện của các tập đoàn tài chính đa năng, đa quốc gia,…đã phá vỡ các nguyên lý truyền thống trong thị trường tài chính. Thực tiễn đòi hỏi phải có một bộ máy quyền lực để chỉ huy chung việc thanh tra, giám sát đồng bộ thị trường tài chính. Nhu cầu này đã kéo theo sự đổi mới liên tục các mô hình thanh tra – giám sát an toàn thị trường tài chính tại mỗi quốc gia để thích ứng với đối tượng được thanh tra, giám sát.
Chính vì vậy, xu hướng chung về sự phát triển của mô hình cơ giám sát tài chính quốc gia của các nước là từ mô hình thanh tra giám sát phân tán sang mô hình thanh tra giám sát một phần, và cuối cùng là mô hình thanh tra giám sát hợp nhất toàn diện. 8 Kết quả khảo sát cho thấy trong vòng 28 năm từ năm 1980 đến năm 2008 số các cơ quan thanh tra giám sát hợp nhất toàn diện tăng từ 3 nước lên tới 45 nước, trong khi đó các cơ quan giám sát phân tán giảm xuống đáng kể, cụ thể như Biểu đồ 1.1 dưới đây: Biểu đồ 1. Số nước áp dụng mô hình giám sát hợp nhất thị trường tài chính4 (Nguồn: How Countries supervise their Banks, Insurers and Securities) 1. Đánh giá các mô hình giám sát thị trường tài chính Mỗi mô hình giám sát sẽ phù hợp với từng nước khác nhau tuỳ thuộc vào mức độ phát triển của thị trường tài chính và điều kiện kinh tế - xã hội của nước đó.
Tuy nhiên, thực tế đã chứng minh, xu hướng các nước hiện nay đều chuyển sang mô hình giám sát hợp nhất toàn diện thị trường tài chính do mô hình này có nhiều các ưu điểm hơn, cụ thể như như Bảng 1. Đánh giá ưu điểm và nhược điểm của Mô hình giám sát hợp nhất toàn diện thị trường tài chính Ưu điểm Nhược điểm Hỗ trợ tốt hơn cho hoạt động giám sát hợp nhất Quá trình hợp nhất để hình thành các tập đoàn tài chính đa năng và các công ty một cơ quan giám sát có thể làm nắm giữ ngân hàng, cho phép xử lý tốt hơn các giảm hiệu quả và hiệu lực giám vấn đề có ảnh hưởng tới tổng thể hệ thống tài sát trong giai đoạn chuyển giao chính, cũng như có khả năng phản ứng nhanh đặc biệt nếu giai đoạn chuyển nhạy hơn về mặt hoạch định chính sách. giao bị kéo dài Cho phép theo dõi tốt hơn những vấn đề tác Có thể làm giảm hiệu lực tổng 4 Chi tiết hơn xem thêm Phụ lục 1. 9 Ưu điểm Nhược điểm động đến toàn bộ hệ thống tài chính và có quát của việc giám sát do không phản ứng nhanh trước sự thay đổi/vấn đề phát xem xét đến những khía cạnh sinh.