CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU 1. Tổng quan thị trường trái phiếu 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại thị trường trái phiếu 1. Khái niệm thị trường trái phiếu * Thị trường tài chính Thị trường tài chính là một bộ phận quan trọng bậc nhất, chi phối toàn bộ hoạt động của nền kinh tế hàng hóa.
Thị trường tài chính phát triển góp phần thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Thị trường tài chính giúp quá trình luân chuyển vốn từ nhà đầu tư (người có tiền) đến tổ chức, cá nhân có mục đích cần vốn để phục vụ cho mục tiêu tiêu dùng, đầu tư để phát triển phục vụ sản xuất kinh doanh. [16] Cấu trúc của thị trường tài chính bao gồm: - Thị trường nợ và thị trường vốn cổ phần: Thị trường nợ là nơi hàng hóa được mua bán tại đó là các công cụ nợ. Các công cụ nợ là trái phiếu Chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu do Chính phủ bảo lãnh và trái phiếu doanh nghiệp.
Khác với thị trường nợ, thị trường vốn cổ phần là nơi mua bán các cổ phiếu, giấy xác nhận cổ phần đóng góp của cổ đông. - Thị trường cấp một và thị trường cấp hai: Thị trường cấp một là nơi phát hành chứng khoán ra lần đầu và thị trường cấp hai là nơi giao dịch các loại chứng khoán đã được phát hành. - Thị trường tiền tệ và thị trường vốn: Thị trường tiền tệ ( bao gồm thị trường liên ngân hàng, thị trường hối đoái, thị trường vay nợ ngắn hạn) là thị trường tài chính trong đó các công cụ ngắn hạn (có kỳ hạn dưới một năm) được mua bán. Thị trường vốn (gồm thị trường cho thuê tài chính, thị trường Luận văn tốt nghiệp ngành Kinh tế 5 thế chấp và thị trường chứng khoán) là thị trường cung cấp vốn trung hạn và dài hạn cho nền kinh tế.
- Thị trường các công cụ dẫn suất: là nơi các chứng khoán phái sinh được mua và bán. Tiêu biểu cho các công cụ này là hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn. Thị trường này ngày càng trở nên quan trọng đối với các nhà quản trị tài chính. Thị trường tài chính Thị trường tiền tệ Thị trường vốn Thị trường chứng khoán TT Cổ phiếu TT trái phiếu Sơ đồ 1.1: Vị trí của thị trường trái phiếu trong thị trường tài chính Qua sơ đồ biểu thị vị trí của thị trường trái phiêu trong thị trường tài chính, thị trường trái phiếu là một bộ phận của thị trường vốn.
Thị trường vốn bao gồm thị trường nợ và thị trường vốn cổ phần và thị trường các công cụ dẫn suất. Thị trường nợ là thị trường mà hàng hóa được mua bán tại đó là các công cụ nợ. Tiêu biểu cho các công cụ nợ là tín phiếu (ngắn hạn) và trái phiếu (trung và dài hạn). Thị trường vốn cổ phần là nơi mua bán các cổ phiếu, giấy xác nhận cổ phần đóng góp của cổ đông.
Qua những nội dung trên, ta có thể hình thành mối quan hệ và vị trí của thị trường trái phiếu trong thị trương tài chính, từ đó có khái niệm về thị trường trái phiếu. Luận văn tốt nghiệp ngành Kinh tế 6 * Khái niệm thị trường trái phiếu: Thị trường trái phiếu là một bộ phận của thị trường tài chính, ở đó các loại trái phiếu được mua bán, trao đổi và giao dịch. Đặc điểm của thị trường trái phiếu:[8] Thứ nhất, thị trường trái phiếu là nơi mua bán, trao đổi, giao dịch các công cụ nợ trung và dài hạn, bao gồm trái phiếu Chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu doanh nghiệp. Tại thị trường này nguồn vốn được huy động có chi phí rẻ hơn so với thị trường cổ phiếu.
Các công cụ này được đảm bảo thanh toán trước, do vậy có độ an toàn khá cao, đặc biệt là trái phiếu Chính phủ. Trái phiếu thường có thời hạn xác định, do vậy, mặc dù quy mô của thị trường là rất lớn, song hàng hóa trên thị trường thay đổi liên tục. Trái phiếu mới phát hành sẽ thay thế cho trái phiếu đáo hạn và quá trình đó diễn ra không ngừng. Thậm chí có những loại trái phiếu được phát hành không có ngày đáo hạn.
Đặc điểm này gắn thị trường giao dịch với thị trường phát hành trái phiếu. Thứ hai, quy mô của thị trường trái phiếu rất lớn. Thị trường trái phiếu thường có quy mô lớn gấp nhiều lần thị trường cổ phiếu. Ở Mỹ, thị trường trái phiếu doanh nghiệp có quy mô lớn gấp đôi so với thị trường cổ phiếu, còn thị trường trái phiếu Chính phủ và trái phiếu chính quyền địa phương có quy mô lớn gấp hơn chục lần so với thị trường cổ phiếu [15].
Để tiết kiệm chi phí phát hành, các đợt phát hành trái phiếu thường có quy mô rất lớn với các phương thức thành toán đa dạng. Đặc điểm này yêu cầu các nhà đầu tư tham gia thị trường, đặc biệt là các nhà đầu tư trên thị trường sơ cấp phải có lượng vốn đủ lớn mới có thể tham gia liên tục vào thị trường phát hành và giao dịch trái phiếu. Thứ ba, thị trường thường xuyên giao dịch với khối lượng và giá trị lớn nên thành viên tham gia thị trường chủ yếu là trung gian tài chính, do vậy, thị Luận văn tốt nghiệp ngành Kinh tế 7 trường trái phiếu thường được tổ chức theo mô hình thị trường OTC với phương thức giao dịch chủ yếu là phương thức thỏa thuận, với cách thức và thời gian thanh toán hết sức linh hoạt. Các ngân hàng thương mại thường đảm nhiệm vai trò là nhà tạo lập thị trường trái phiếu.
Phân loại thị trường trái phiếu [8][5] * Thứ nhất, phân loại theo quá trình luân chuyển vốn. Theo tiêu thức này, thị trường trái phiếu bao gồm 2 loại thị trường là thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp. - Thị trường sơ cấp: là thị trường thực hiện giao dịch, mua bán trái phiếu phát hành lần đầu. Mục đích của thị trường này là phục vụ nhu cầu huy động vốn dài hạn cho Chính phủ hoặc công ty.
Có một số hình thức phát hành chủ yếu như sau: + Phát hành thông qua Kho bạc nhà nước đối với trái phiếu Chính phủ + Phát hành qua các đại lý là những định chế tài chính trung gian + Bảo lãnh phát hành + Đấu thầu qua Ngân hàng nhà nước và trung tâm giao dịch chứng khoán. - Thị trường thứ cấp: Là thị trường giao dịch, mua bán các loại trái phiếu đã phát hành. Mục đích của thị trường thứ cấp là cung cấp khả năng thanh khoản cho trái phiếu đã được phát hành trên thị trường sơ cấp. Mặc dù không trực tiếp huy động vốn dài hạn nhưng thị trường thứ cấp đóng vai trò rất quan trọng.
Không có thị trường thứ cấp phát triển, thị trường sơ cấp khó thu hút được nhà đầu tư và họ lo ngại không thể chuyển đổi trái phiếu thành tiền mặt khi cần thiết. * Thứ hai, phân loại theo hình thức tổ chức thị trường. Bao gồm: - Thị trường tập trung: Là thị trường mà các trái phiếu được giao dịch theo phương thức khớp lệnh hoặc thỏa thuận tại một địa điểm tập trung là Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK). Hoạt động trên thị trường này, các nhà đầu Luận văn tốt nghiệp ngành Kinh tế 8 tư phải mở tài khoản thanh toán và lưu ký chứng khoán, phải ký hợp đồng kinh doanh với các công ty chứng khoán, các công ty môi giới.
Khi có nhu cầu mua bán chứng khoán, nhà đầu tư sẽ ủy quyền cho các công ty chứng khoán, các công ty môi giới đại diện cho họ thực hiện mua bán chứng khoán. Như vậy, tại thị trường tập trung, chỉ có các thành viên chính thức mới được trực tiếp thực hiện các giao dịch tại sàn, các thành viên khác bắt buộc phải thực hiện giao dịch thông qua các thành viên chính thức của thị trường. Để được giao dịch tại thị trường chứng khoán tập trung thị trái phiếu phải niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán. Sở giao dịch chứng khoán được đặt dưới sự kiểm soát của Ủy ban chứng khoán Nhà nước và các giao dịch phải tuân theo các quy định của Nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán.
- Thị trường phi tập trung (OTC). Thị trường phi tập trung hay còn gọi là thị trường OTC là thị trường của các nhà buôn, những người tạo lập thị trường. Trong đó, việc giao dịch mua bán chứng khoán không diễn ra tại một địa điểm tập trung mà thông qua hệ thống máy tính nối mạng giữa các thành viên của thị trường. Thông thường, khối lượng giao dịch trên thị trường OTC rất lớn.
Việc mua bán trên thị trường OTC được thực hiện thông qua thương lượng, mặc cả giữa bên mua và bên bán. Thị trường OTC không có sàn giao dịch cũng như quầy giao dịch các loại trái phiếu. *Thứ ba, phân loại theo phương thức giao dịch. Gồm thị trường giao ngay và thị trường kỳ hạn.
- Thị trường giao ngay: Là thị trường mua bán trái phiếu theo giá tại thời điểm giao dịch nhưng việc thực hiện thanh toán và giao hàng có thể diễn ra sau đó một vài ngày theo thỏa thuận. - Thị trường kỳ hạn: Là thị trường mua bán trái phiếu theo một loại hợp đồng định sẵn, giá cả được thỏa thuận trong ngày giao dịch, nhưng việc thanh toán và giao hàng xảy ra trong một thời hạn ở tương lai. Luận văn tốt nghiệp ngành Kinh tế 9 1.Hoạt động cơ bản trên thị trường trái phiếu 1.Hoạt động phát hành trái phiếu Các đối tượng trên thị trường trái phiếu khác nhau sẽ có những hình thức phát hành trái phiếu khác nhau. Hiện nay, chủ thể phát hành trên thị trường trái phiếu Việt Nam chủ yếu là Chính phủ và doanh nghiệp.
Đối với trái phiếu chính phủ, Chính phủ sẽ phát hành trái phiếu nhằm huy động vốn thông qua các phương thức đó là: đấu thầu, bán lẻ, đại lý phát hành và bảo lãnh. Đối với trái phiếu doanh nghiệp, khi các doanh nghiệp có nhu cầu huy động vốn cho phát triển sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp sẽ thực hiện phương thức phát hành là: đấu giá, phát hành qua đại lý và bảo lãnh phát hành a. Bảo lãnh phát hành trái phiếu Bảo lãnh phát hành là việc tổ chức bảo lãnh giúp tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục trước khi phát hành trái phiếu ra thị trường chứng khoán, phân phối trái phiếu cho các nhà đầu tư, nhận mua trái phiếu để bán lại hoặc mua số trái phiếu còn lại chưa phân phối hết. Trái phiếu do các tổ chức bảo lãnh phát hành được bán theo hình thức chiết khấu hoặc ngang mệnh giá.