Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHO VAY HỘ NGHÈO VÀ HIỆU QUẢ CHO VAY HỘ NGHÈO CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Những vấn đề chung về hộ nghèo và cho vay hộ nghèo 1. Khái niệm hộ nghèo và những đặc điểm của hộ nghèo Hộ nghèo là tình trạng của một số hộ gia đình chỉ thỏa mãn một phần nhu cầu tối thiểu của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện. Hộ nghèo sống ở hầu hết khắp nơi trong xã hội.
Nhưng nói chung, hộ nghèo có những đặc điểm sau: Thứ nhất, gần 80% người nghèo làm việc trong khu vực nông nghiệp và sống ở nông thôn, các vùng xa xôi hẻo lánh, dễ bị thiên tai tác động, những nơi có cơ sở hạ tầng vật chất tương đối kém phát triển. Do mức thu nhập của họ rất thấp và không ổn định, họ có khả năng tiết kiệm thấp và khó có thể đương đầu với tình trạng mất mùa, mất việc làm, thiên tai, suy sụp sức khoẻ và các tai hoạ tiềm ẩn khác. Thứ hai, người nghèo thường có trình độ học vấn thấp hơn đại bộ phận dân cư, bị hạn chế về khả năng nhận thức và kỹ thuật sản xuất kinh doanh. Các số liệu thống kê cho thấy rằng khoảng 90% người nghèo có trình độ phổ thông cơ sở hoặc thấp hơn (nhiều người nghèo khi vay vốn tín dụng họ không thể viết và ký tên được mà phải điểm chỉ).
Điều này được giải thích rằng trình độ học vấn của các hộ nghèo làm giảm lợi tức từ tài sản và nguồn lực mà họ có và ngăn cản họ tìm kiếm công việc tốt hơn trong các ngành trả lương cao. Người nghèo thường tổ chức sản xuất theo thói quen, chưa biết mở mang ngành nghề và chưa có điều kiện tiếp xúc với thị trường, sản xuất thường mang nặng tính tự cung, tự cấp, chưa tạo được sản phẩm hàng hóa. Sv: Đặng Khánh Linh Lớp:CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 6 Học viện Tài chính Thứ ba, hộ nghèo thường có ít hoặc không có đất đai và tài sản khác, chính điều này đã làm cho hộ nghèo gặp khó khăn trong quá trình làm ăn, không tận dụng được các cơ hội có lợi từ bên ngoài. Thứ tư, các hộ nghèo thường là hộ đông người và tỷ lệ người ăn theo cao (ít lao động).
Các tiêu chí phân loại hộ nghèo Trong những năm trước đây nghèo đói thường được đo lường thông qua thu nhập hoặc chi tiêu. Chuẩn nghèo được xác định dựa trên mức chi tiêu cho những nhu cầu tối thiểu và được quy ra bằng tiền. Hộ nghèo là những đối tượng có mức thu nhập hoặc chi tiêu thấp hơn chuẩn nghèo. Tùy theo vị trí địa lý, kinh tế xã hội từng vùng mà có mức quy định hộ nghèo ở từng vùng khác nhau ở từng giai đoạn khác nhau.
Ví dụ như quy định hộ nghèo áp dụng trong giai đoạn 2011 – 2015 được xác định như sau: - Khu vực nông thôn: + Những hộ có mức thu nhập bình quân từ 400.000đồng/người /tháng (4.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo. + Những hộ có mức thu nhập bình quân từ 401.000 đồng/ người/ tháng là hộ cận nghèo. - Khu vực thành thị: + Những hộ có mức thu nhập bình quân từ 500.000đồng/người / tháng ( 6.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo. + Những hộ có mức thu nhập bình quân từ 501.000 đồng/người/ tháng là những hộ cận nghèo.
Mức chuẩn hộ nghèo, hộ cận nghèo nêu trên là căn cứ để thực hiện các chính sách an sinh xã hội, chính sách kinh tế - xã hội khác và được áp dụng kể từ ngày 01/01/2011 đến ngày 31/12/2015. Cho vay hộ nghèo Sv: Đặng Khánh Linh Lớp:CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 7 Học viện Tài chính Hộ nghèo được Ngân hàng CSXH thực hiện cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn theo quy định của Thủ tướng chính phủ. Hộ nghèo khi vay vốn không phải thế chấp tài sản và được miễn lệ phí làm thủ tục hành chính trong việc vay vốn. Thủ tục vay vốn đơn giản, rõ rang, dễ thực hiện.
Điều kiện để được vay vốn đối với người vay là hộ nghèo phải có địa chỉ cư trú hợp pháp và phải có trong danh sách hộ nghèo được ủy ban nhân dân cấp xã quyết định theo chuẩn nghèo do Bộ Lao Động – THương binh và Xã hội công bố, được tổ tiết kiệm và vay vốn bình xét, lập thành danh sách có xác nhận của ủy ban nhân dân cấp xã. Hộ nghèo được sử dụng vốn vay để mua sắm vật tư, thiết bị; giống cây trồng, vật nuôi; thanh toán các dịch vụ phục vụ sản xuất, kinh doanh; góp vốn thực hiện các dự án hợp tác sản xuất, kinh doanh được cấp có thẩm quyền phê duyệt; giải quyết một phần nhu cầu thiết yếu về nhà ở, điện thắp sáng, nước sạch và học tập. Lãi suất ưu đãi cho vay hộ nghèo do Thủ tướng Chính phủ quyết định cho từng thời kỳ theo đề nghị của Hội đồng quản trị Ngân hàng Chính sách xã hội và thống nhất một mức trong phạm vi cả nước. Hiệu quả cho vay đối với hộ nghèo của Ngân hàng CSXH 1.
Khái niệm hiệu quả cho vay hộ nghèo Hiệu quả cho vay hộ nghèo là một khái niệm tổng hợp bao hàm ý nghĩa toàn diện về kinh tế, chính trị xã hội. Có thể nói, hiệu quả cho vay đối với hộ nghèo là sự thỏa mãn về nhu cầu vốn giữa chủ thể ngân hàng với người vay vốn, những lợi ích kinh tế mà xã hội thu được và đảm bảo sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. Cụ thể là: - Về kinh tế: Cho vay hộ nghèo giúp người nghèo giảm đói nghèo sau một quá trình XĐGN cuộc sống đã khá lên và mức thu nhập đã ở trên chuẩn nghèo, Sv: Đặng Khánh Linh Lớp:CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 8 Học viện Tài chính có khả năng vươn lên hòa nhập với cộng đồng. Góp phần giảm tỷ lệ đói nghèo, phục vụ cho sự phát triển và lưu thông hàng hóa, góp phần giải quyết công ăn việc làm, khai thác khả năng tiềm năng tiềm tàng trong nền kinh tế, thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất.
Cho vay hộ nghèo giúp cho người nghèo xác định rõ trách nhiệm của mình trong quan hệ vay mượn, khuyến khích người nghèo sử dụng vốn và mục đích sản xuất kinh doanh tạo thu nhập để trả nợ ngân hàng, tránh sự hiểu nhẩm cho vay là cấp phát. - Về xã hội: Xây dựng cuộc sống mới ở nông thôn và thành thị, làm thay đổi bộ mặt xã hội, góp phần và ổn định an sinh xã hội, an ninh trật tự, nâng cao giá trị cuộc sống, xóa dần khoảng cách giữa giàu và nghèo, hạn chế được những mặt tiêu cực, tạo ra bộ mặt mới trong đời sống kinh tế, xã hội ở nông thôn. Tăng cường sự gắn bó giữa các hội viên với các tổ chức hội, đoàn thể của mình, thông qua việc hướng dẫn giúp đỡ kỹ thuật sản xuất, kinh nghiệm quản lý kinh tế gia đình. Nêu cao tinh thần tương thân tương ái giúp đỡ lẫn nhau, tăng cường tình làng nghĩa xóm, tạo niềm tin của người dân đối với Đảng và Nhà nước.
Góp phần trực tiếp vào chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở nông thôn thông qua áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, tạo ra các ngành nghề, dịch vụ mới trong nông nghiệp, góp phần thực hiện phân công lại lao động trong nông nghiệp và lao động xã hội. Tiêu chí đánh giá hiệu quả cho vay đối với hộ nghèo của Ngân hàng CSXH - Hiệu quả kinh tế: Để đánh giá hiệu quả kinh tế hoạt động cho vay hộ nghèo của Ngân hàng CSXH, chúng ta dựa trên các nhóm tiêu chí sau: + Nhóm chi tiêu phản ánh khả năng tăng trưởng quy mô tín dụng cho vay hộ nghèo, bao gồm: tốc độ tăng trưởng nguồn vốn cho vay; tốc độ tăng trưởng doanh số cho vay hộ nghèo; dư nợ cuối kỳ cho vay hộ nghèo. Sv: Đặng Khánh Linh Lớp:CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 9 Học viện Tài chính Tốc độ tăng trưởng Tổng nguồn vốn cho vay năm nay nguồn vốn cho vay = x 100% Tổng nguồn vốn cho vay năm trước Tổng doanh số cho vay năm nay Tốc độ tăng trưởng = x100% doanh số cho vay Tổng doanh số cho vay năm trước Dư nợ cuối kỳ = Dư nợ đầu kỳ + (Doanh số cho vay trong kỳ - Doanh số thu nợ trong kỳ) + Nhóm chỉ tiêu phản ánh khả năng tiết kiệm chi phí, bao gồm: tỷ lệ nợ quá hạn, tỷ lệ thu lãi. Dư nợ quá hạn cuối kỳ Tỷ lệ nợ quá hạn = x 100% Tổng dư nợ cuối kỳ Số lãi thu trong kỳ Tỷ lệ thu lãi = x 100% Tổng số lãi phải thu trong kỳ - Hiệu quả xã hội: Cùng với hiệu quả kinh tế cần đánh giá hiệu quả xã hội cho vay hộ nghèo của Ngân hàng CSXH trên các mặt: tỷ lệ hộ nghèo được vay vốn của Ngân hàng CSXH; tỷ lệ thoát nghèo nhờ vay vốn từ Ngân hàng CSXH.
Tỷ lệ hộ nghèo được Số hộ nghèo được vay vốn Ngân hàng CSXH vay vốn Ngân hàng = x 100% CSXH Tổng số hộ nghèo trong danh sách Tỷ lệ hộ nghèo được vay vốn của Ngân hàng CSXH là chỉ tiêu đánh giá về mặt lượng đối với công tác cho vay hộ nghèo của Ngân hàng CSXH; bằng Sv: Đặng Khánh Linh Lớp:CQ50/01.03 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp 10 Học viện Tài chính số hộ nghèo được vay vốn Ngân hàng CSXH trên tổng sổ hộ nghèo theo chuẩn mực được công bố. Tỷ lệ hộ thoát Số hộ nghèo vay vốn Ngân hàng CSXH thoát nghèo nghèo nhờ vay vốn từ Ngân = x 100% hàng CSXH Tổng số hộ nghèo được vay vốn Ngân hàng CSXH Tỷ lệ hộ thoát nghèo nhờ vay vốn từ Ngân hàng CSXH: Đây là chỉ tiêu rất quan trọng trong đánh giá hiệu quả của công tác cho vay đối với hộ nghèo. Hộ thoát nghèo nhờ vay vốn từ Ngân hàng CSXH là hộ sau khi được sử dụng vốn Ngân hàng CSXH có mức thu nhập bình quân đầu người trong hộ cao hơn chuẩn mực nghèo hiện hành, không còn nằm trong danh sách hộ nghèo, có khả năng vươn lên hòa nhập với cộng đồng.