Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ PHÒNG TRÁNH THIÊN TAI 1. Một số vấn đề về dạy họcvà dạy học tích hợp 1. Khái niệm phương pháp dạy học Có nhiều khái niệm khác nhauvề phương pháp dạy học cụ thể như: Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức làm việc phối hợp thống nhất của thầy và trò (trong đó thầy đóng vai trò chủ đạo, trò đóng vai trò tích cực chủ động) nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Như vậy phương pháp dạy học gồm cả phương pháp dạy và phương pháp học.
[13] Phương pháp dạy là cách thức giáo viên trình bày tri thức, tổ chức và kiểm tra hoạt động nhận thức và thực tiễn của học sinh nhằm đạt được các nhiệm vụ dạy học. theo quan điểm công nghệ dạy học, phương pháp dạy học là phương pháp thiết kế và góp phần thi công các quá trình dạy học của người giáo viên.[13] Phương pháp học là cách thức tiếp thu, tự tổ chức và kiểm tra hoạt động nhận thức và thực tiễn của học sinh nhằm đạt được các nhiệm vụ dạy học.Cũng có thể nói phương pháp dạy học là cách thức tự thiết kế và thi công quá trình học tập của người học sinh nhằm đạt được các nhiệm vụ dạy học. - Mỗi phương pháp thường gồm mục đích định trước. - Hệ thống những hành động liên tiếp.
- Phương pháp hành động (ngôn ngữ, thao tác…) - Quá trình biến đổi của đối tượng bị tác động. - Kết quả thực tế đạt được. Bên cạnh những điểm chung nói trên, phương pháp dạy học còn có những điểm riêng có tính chất đặc thù của dạy học. Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy, phương pháp học có quan hệ chặt chẽ với phương pháp khoa học và tâm lí xã hội của sự lĩnh hội.
Các phương hướng đổi mới phương pháp dạy học Để nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo cho phù hợp với những yêu cầu mới của thời đại, hiện nay ở trên thế giới, có một số phương hướng cải tiến phương pháp 12 c dạy học chủ yếu sau đây: Tích cực hóa quá trình dạy học; Cá thể hóa việc dạy học; Công nghiệp hóa giáo dục và thực hiện công nghệ đào tạo; Dạy học lấy học sinh làm trung tâm; Dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học. Đặc trưng cơ bản của “tích cực hóa quá trình dạy học” là dạy học thông qua quá trình tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh; Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học; Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác; kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò. Đặc trưng cơ bản của“cá thể hóa việc dạy học” là mục tiêu dạy học phù hợp với điều kiện, đặc điểm của từng học sinh; nội dung dạy học phù hợp với nhu cầu, hứng thú của từng học sinh. “Công nghệ đào tạo” là khoa học tổ chức một cách tối ưu quá trình đào tạo nhằm đạt hiệu quả giáo dục cao nhất về số lượng cũng như chất lượng với sự chi phí ít nhất về thời gian, sức lực, tiền của nhằm đáp ứng có hiệu quả và kịp thời những yêu cầu của nền kinh tế xã hội ngày nay.
Công nghệ đào tạo là một phương thức quan trọng để thực hiện quan điểm “dạy học lấy học sinh làm trung tâm”. Quan điểm “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” đề cao vai trò tích cực chủ thể cả người học nhưng không coi nhẹ vai trò người dạy. Ở quan điểm này Học sinh tự mình tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình; Học sinh học cách học, cách giải quyết vấn đề, cách sống và trưởng thành; HS nh tự đánh giá, tự điều chỉnh… Học sinh phát triển cao hơn ở các trình độ nhận thức, tình cảm, hành vi. Học sinh tự tin, có tinh thần phê phán.
Biết xác định các giá trị …Do vậy theo quan điểm này chính là thực hiện phương pháp dạy học tích cực, nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh. Bồi dưỡng phương pháp tự học; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh. Trong nhưng năm gần đây,“dạy học dựa trên phát triển năng lực người học”trở thành phương hướng đổi mới trong phương pháp dạy học. Dạy học dựa trên phát triển năng lực người học là một sự thay đổi tất yếu khách quan phù hợp với sự phát triển của xã hội.
Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế- xã hội đòi hỏi những con người mới có những năng lực và phẩm chất đáp ứng yêu cầu lao động trong tình hình mới. Chính vì 13 c vậy mà tại Đại hội XII của Đảng đã khẳng định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục đào tạo theo hướng coi trọng phẩm chất, năng lực của người học”. Quan điểm của Đảng thể hiện mục tiêu giáo dục theo tinh thần đổi mới,chuyển quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, chú trọng dạy chữ, dạy người, dạy nghề. Tập trung dạy học khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.
Giáo dục đào tạo phải thấm nhuần phương châm học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn. [13] Chương trình giáo dục phổ thông mới (Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm Thông tư số 32/2018/ TT- BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo) được xây dựng trên 5 quan điểm trong đó có quan điểm “Chương trình giáo dục phổ thông đảm bảo phát triển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực hiện đại; hài hòa đức, trí, thể, mĩ; chú trọng thực hành vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống” [2] Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học là dạy học nhằm giúp cho học sinh phát triển năng lực hành động, nghĩa là học sinh có khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, các vấn đề trong những tình huống khác nhau trên cơ sở hiểu biết, kĩ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động. Có ba dấu hiệu quan trọng cần lưu ý về năng lực học sinh đó là: Năng lực không chỉ là khả năng tái hiện tri thức, thông hiểu tri thức, kĩ năng học được…, mà còn là khả năng hành động, ứng dụng/ vận dụng tri thức, kĩ năng học được vào giả quyết những vấn đề của cuộc sống đang đặt ra với các em; Năng lực không chỉ là vốn kiến thức, kĩ năng, thái độ sống phù hợp với lứa tuổi mà là sự kết hợp hài hòa của cả ba yếu tố này thể hiện ở khả năng hành động hiệu quả, muốn hành động và sẵn sàng hành động đạt được mục đích đề ra; Năng lực được hình thành và phát triển trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trong lớp học và ở ngoài lớp học ngoài ra những môi trường khác như gia đình, cộng đồng… cũng góp phần bổ sung và hoàn thiện các năng lực của các em. 14 c Như vậy các phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay đều nhằm phát triển phẩm chất (yêu nước,nhân ái, chăm chỉ,trung thực, trách nhiệm…) và năng lực (tự chủ và tự học; giao tiếp và hợp tác;giải quyết vấn đề và sáng tạo.) cho học sinh.
Khái niệm dạy học tích hợp Theo từ điển bách khoa “Le petit Larousse illustrée” (2002) và từ điển việt pháp thì nghĩa của từ “tích hợp” (Integrer) là: “Gộp lại, sát nhập vào thành một tổng thể” Theo Xavier Roegiers (1996) “dạy học tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai, hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động -dạy học tích hợp tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa”. [22] Hoặc cũng có quan niệm: dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ có hệ thống các đối tượng nghiên cứu học tập của một và lĩnh vực môn học khách nhau thành nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó nhằm hình thành ở học sinh các năng lực cần thiết. Trong dạy học tích hợp, học sinh dưới sự chỉ đạo của giáo viên thực hiện việc chuyển đổi liên tiếp các thông tin từ ngôn ngữ của môn học này sang ngôn ngữ của môn học khác học sinh học cách sử dụng phối hợp những kiến thức kĩ năng và thao tác để giải quyết một tình huống phức hợp - thường gắn với thực tiễn. Chính nhờ quá trình đó, học sinh nắm vững kiến thức, hình thành khái niệm, phát triển năng lực và các phẩm chất cá nhân.
[16] Mặc dù có các quan niệm khách nhau về dạy học tích hợp, song có thể thống nhất ở một tư tưởng: Tích hợp là một phương pháp sư phạm mà người học huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết một “tình huống phức hợp - có vấn đề” nhằm phát triển năng lực và phẩm chất cá nhân. Mục tiêu dạy học tích hợp - Làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa: Bằng cách đặt quá trình học tập vào hoàn cảnh (tình huống) để học sinh nhận thấy ý nghĩa của các kiến thức, kĩ năng, năng lực cần lĩnh hội. Điều đó có ý nghĩa to lớn tạo động lực học tập cho học sinh. Trong quá trình học tập các kiến thức, kĩ năng, năng lực đều được huy động và gắn với thực tế cuộc 15 c sống.
Nghĩa là “Không còn hai thế giới riêng biệt, thế giới nhà trường và thế giới cuộc sống” do vậy cần liên kết các môn học khác nhau trong nhà trường. - Phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn: Phải lựa chọn các tri thức, kĩ năng cốt yếu xem là quan trọng đối với quá trình học tập của học sinh và giành thời gian cũng như là giải pháp hợp lí cho chúng.