CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGUỒN NHÂN LỰC VÀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm nguồn nhân lực 1.1 Nguồn nhân lực Nguồn nhân lực của mỗi quốc gia là một bộ phận dân số trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật, có khả năng tham gia lao động. Như vậy số lượng NNL vừa phụ thuộc vào khả năng tham gia lao động của từng cá nhân, vừa phụ thuộc vào quy định “độ tuổi lao động” của từng quốc gia. Hiện nay ở Việt Nam theo luật lao động quy định, đối với nam độ tuổi lao động từ 15-60 tuổi, đối với nữ là từ 15-55 tuổi. Theo Liên Hợp Quốc trong Các chỉ số phát triển thế giới (World Development Indicators) (2000) thì:" NNL là trình độ lành nghề, là kiến thức và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng".
Theo giáo trình Kinh tế nguồn nhân lực, Đại học Kinh tế Quốc dân (2008) thì: “NNL là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định”. Theo giáo trình Quản trị nhân lực, Đại học thương mại thì: “ Nguồn nhân lực là nguồn lực của mỗi con người, gồm có thể lực và trí lực. Thể lực phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ của con người, mức sống, thu nhập, chế độ ăn uống, chế độ làm việc, nghỉ ngơi v. Trí lực là nguồn tiềm tàng to lớn của con người, đó là tài năng, năng khiếu cũng như quan điểm, lòng tin, nhân cách v.
Vì vậy, theo em dưới các góc độ khác nhau có thể có nhiều khái niệm khác nhau về NNL, những khái niệm trên đều thống nhất nội dung cơ bản: Nguồn nhân lực là tổng thể số lượng và chất lượng con người với tổng hoà các tiêu chí về trí lực, thể lực và những phẩm chất đạo đức - tinh thần tạo nên năng lực mà bản thân con người và xã hội đã, đang và sẽ huy động vào quá trình lao động sáng tạo vì sự phát triển và tiến bộ xã hội.2 Nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Theo GS.TS Phạm Minh Hạc trong nghiên cứu “Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào CNH – HĐH” (năm 2011): “NNL trong một doanh nghiệp là nguồn lao động của doanh nghiệp đó, bao gồm số lượng và chất lượng lao động tham gia vào hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, gồm các cá nhân có vai trò khác nhau và được liên kết với nhau theo những mục tiêu nhất định”. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo giáo trình Quản trị nhân lực, Đại học Thương Mại: “NNL trong doanh nghiệp là tất cả các cá nhân tham gia vào bất cứ hoạt động nào của tổ chức, doanh nghiệp, nhằm đạt được những thành quả của tổ chức, doanh nghiệp đó đề ra. Bất cứ tổ chức nào cũng được tạo thành bởi các thành viên là con người hay nguồn nhân lực của nó”. Như vậy có thể coi NNL trong doanh nghiệp là một tài nguyên quý giá nhất của doanh nghiệp, trong một chừng mực nào đó nó có thể thay thế cho nguồn vốn.
Nó ảnh hưởng trực tiếp tới sự thành bại của doanh nghiệp đó.2 Khái niệm chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Chất lượng nguồn nhân lực là trạng thái nhất định của nguồn nhân lực và tố chất, bản chất bên trong của nguồn nhân lực, nó luôn có sự vận động và phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội cũng như mức sống của dân cư. Chất lượng NNL không những là chỉ tiêu phản ánh trình độ phát triển kinh tế về mặt đời sống xã hội, bởi lẽ chất lượng NNL cao sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ hơn với tư cách không chỉ là nguồn lực của sự phát triển mà còn thể hiện mức độ văn minh của một xã hội nhất định. Theo Giáo trình “Kinh tế nguồn nhân lực” của trường Đại học kinh tế quốc dân thì chất lượng NNL có thể được hiểu là “trạng thái nhất định của NNL thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành bên trong của nguồn nhân lực”. Như vậy, theo PGS.TS Vũ Thị Mai, Giáo trình Kinh tế lao động, trường Đại học Kinh tế Quốc dân ( 2003) khái niệm chất lượng NNL là: “ Chất lượng NNL trong doanh nghiệp là mức độ đáp ứng về khả năng làm việc cảu người lao động (thể lực, trí lực, tinh thần) so với yêu cầu công việc cụ thể đặc trưng của doanh nghiệp”.3 Khái niệm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Đối với cá nhân người lao động thì: “Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực” là gia tăng giá trị con người, cả giá trị vật chất và tinh thần, cả trí tuệ lẫn tâm hồn cũng như kĩ năng nghề nghiệp, làm cho con người trở thành người lao động có những năng lực và phẩm chất mới cao hơn đáp ứng yêu cầu ngày càng tăng của sự phát triển kinh tế xã hội.
Đối với doanh nghiệp: “Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực” là việc thực hiện một số hoạt động nào đó dẫn đến sự thay đổi về chất lượng NNL tăng lên so với chất lượng NNL hiện có. Đó là sự tăng cường sức mạnh, kĩ năng hoạt động sáng tạo của năng lực thể chất, năng lực tinh thần của lực lượng lao động lên trình độ nhất định để lực lượng này có thể hoàn thành được nhiệm vụ đặt ra trong những giai đoạn phát triển của một quốc gia, một tổ chức, doanh nghiệp. Theo giáo trình Quản trị nhân lực, Đại học Thương Mại: “Nâng cao chất lượng NNL là tạo ra tiềm năng của con người thông qua đào tạo, bồi dưỡng, tự bồi dưỡng và 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đào tạo lại, chăm sóc sức khoẻ về thể lực và tinh thần, khai thác tối đa tiềm năng đó để họ mang hết sức mình hoàn thành các chức trách, nhiệm vụ được giao”.Phân loại và các phương pháp đánh giá nguồn nhân lực của doanh nghiệp 1.1 Phân loại nguồn nhân lực Có nhiều cách để phân loại NNL trong doanh nghiệp: - Nếu chia theo hình thức hợp đồng: NNL được phân ra thành lao động không xác định thời hạn, lao động hợp đồng ngắn hạn và lao động thời vụ. - Nếu chia theo đào tạo: nguồn nhân lực có thể chia thành hai loại là nguồn nhân lực đã qua đào tạo và nguồn nhân lực chưa qua đào tạo.
- Nếu căn cứ vào tính chất công việc mà người lao động đảm nhận, lao động của doanh nghiệp cũng như của từng bộ phận trong doanh nghiệp được chia thành 2 loại: Lao động trực tiếp và lao động gián tiếp. Lao động trực tiếp gồm những người trực tiếp tiến hành hoạt động SXKD tạo ra sản phẩm hay trực tiếp thực hiện các công việc dịch vụ nhất định. Lao động gián tiếp: Gồm những người chỉ đạo, phục vụ và quản lý kinh doanh trong doanh nghiệp. Phân loại NNL trong doanh nghiệp có ý nghĩa lớn trong việc nắm bắt thông tin về số lượng và thành phần lao động, về trình độ nghề nghiệp của người lao động trong doanh nghiệp, về sự bố trí lao động trong doanh nghiệp từ đó thực hiện quy hoạch lao động, lập kế hoạch lao động.
Các phương pháp đánh giá nguồn nhân lực Phương pháp đánh giá tình trạng sức khỏe của nguồn nhân lực Trên thực tế, đánh giá sức khỏe thể chất của NNL không chỉ dựa trên những tiêu chí đơn giản có thể cân đo được như chiều cao hay cân nặng mà còn dựa vào những tiêu chí phức tạp hơn như tình trạng nghỉ ốm, nghỉ thai sản, nghỉ làm do tai nạn lao động hay tỷ lệ mắc bệnh nghề nghiệp,…của người lao động trong kỳ.Theo Bộ y tế nước ta quy định sức khỏe có 3 loại: - Sức khỏe loại 1: Thể lực tốt, không mang bệnh tật gì - Sức khỏe loại 2: Trung bình - Sức khỏe loại 3: Thể lực yếu, không có khả năng lao động Phương pháp đánh giá trình độ văn hóa của nguồn nhân lực Về trình độ văn hóa: đó là khả năng về tri thức và kỹ năng để có thể tiếp thu những kiến thức cơ bản, thực hiện những việc đơn giản để duy trì cuộc sống. Trình độ văn hóa được cung cấp qua hệ thống giáo dục chính quy, không chính quy, qua quá trình học tập suốt đời của mỗi cá nhân và được đánh giá qua hệ thống chỉ tiêu: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Qua tỷ lệ số lượng người lao động biết chữ và chưa biết chữ. - Qua số lượng và tỷ lệ người lao động học qua các bậc học: tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông. Phương pháp đánh giá trình độ chuyên môn kỹ thuật của nguồn nhân lực Về trình độ chuyên môn kỹ thuật: Trình độ chuyên môn kỹ thuật là kiến thức và kỹ năng cần thiết để đảm đương các chức vụ trong quản lý, kinh doanh và các hoạt động nghề nghiệp.
Các chỉ tiêu chủ yếu đánh giá trình độ chuyên môn kỹ thuật của các nguồn nhân lực: + Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo: là % số lao động đã qua đào tạo so với tổng số lao động của doanh nghiệp. Chỉ tiêu này đánh giá khái quát về trình độ chuyên môn kĩ thuật của doanh nghiệp, được tính bằng công thức:T ĐT = ∑ L ĐT. 100 ∑ L DN Trong đó:T ĐT : Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo so với tổng lao động của doanh nghiệp L ĐT : là số lao động đã qua đào tạo. L DN : là số lao động của doanh nghiệp.
Phương pháp đánh giá tinh thần, phẩm chất đạo đức, tác phong làm việc của nguồn nhân lực Ngoài các chỉ tiêu chúng ta có thể định lượng như trên thì vấn đề tinh thần, phẩm chất đạo đức, tác phong làm việc là một trong những yếu tố để đánh giá chất lượng một con người mà cụ thể là người lao động. Tuy nhiên đây là những chỉ tiêu định tính chỉ dùng trong việc sử dụng, đánh giá sức mạnh bên trong con người.Tinh thần làm việc, phong cách làm việc có ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng công việc đặc biệt là phong cách làm việc. Để đánh giá được các chỉ tiêu đó, ta tiến hành bằng các cuộc điều tra tâm lý và xã hội học, với các chỉ tiêu định tính.