Chương I: Những quy định chung thì xã nằm ở cấp hành chính thứ ba trong ba cấp hành chính ( cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã) của Việt Nam. Cấp xã (bao gồm xã, phường, thị trấn) được tổ chức để quản lý và điều hành các hoạt động của người dân trong khu vực của một xã, phường hoặc thị trấn. Quy định về cán bộ cấp xã theo Khoản 3, Điều 4, Luật Cán bộ, công chức năm 2008, sửa đổi bổ sung năm 2019, cán bộ xã, phường, thị trấn (gọi chung là cấp xã) là công dân Việt Nam, được bầu cử giữ chức vụ theo nhiệm kỳ trong Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy, người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội. 5] CBCC cấp xã là những cá nhân xuất sắc trong các cơ quan, tổ chức và đơn vị, được cấp có thẩm quyền và được nhân dân tin tưởng, và được quyết định giữ chức vụ và chức danh theo nhiệm kỳ của các cơ quan trong Đảng Cộng sản Việt Nam, của Nhà nước và các TCCTXH ở cấp xã.
Theo Nghị định 33/2023/NĐ-CP ngày 10/6/2023 quy định về cán bộ, công chức cấp xã và người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố cán bộ cấp xã có các chức vụ sau: Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy; Chủ tịch, Phó chủ tịch HĐND; Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND; Chủ tịch Ủy ban MTTQ; Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (ĐTN); Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (HPN); Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam (HND) (áp dụng đối với xã, phường, thị trấn có hoạt động nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và có tổ chức HND); Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam (HCCB). Cán bộ, công chức được luân chuyển, điều động, biệt phái về cấp xã cũng được coi là cán bộ cấp xã. 14 Như vậy có thể xác định: Cán bộ chủ chốt cấp xã là những cá nhân được bổ nhiệm hoặc trúng cử theo quy định của pháp luật vào các chức danh lãnh đạo cao nhất trong các cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị cấp xã, giữ vai trò quan trọng trong việc lãnh đạo hệ thống chính trị cấp cơ sở, điều hành việc thực hiện chủ trương, nghị quyết của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, trên địa bàn mà họ phụ trách. Cụ thể hơn, trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, CBCC cấp xã bao gồm: Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy xã; Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND xã; Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND xã; Chủ tịch, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã; người đứng đầu các đoàn thể chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị cấp xã (bao gồm Bí thư ĐTN, Chủ tịch HPN, Chủ tịch HND, Chủ tịch HCCB).
CBCC cấp xã có những nhiệm vụ và quyền hạn được quy định trong từng vị trí theo quy định của pháp luật, cũng như các văn bản của Đảng và Nhà nước hiện hành. Đội ngũ CBCC cấp xã là một phần không thể thiếu của hệ thống chính trị cấp cơ sở, đảm bảo hoàn thành chức năng và nhiệm vụ tại cấp xã một cách hiệu quả. Như vậy, đội ngũ CBCC cấp xã là một tập hợp những người được bổ nhiệm vào các vị trí lãnh đạo của các tổ chức trong hệ thống chính trị. Số lượng cán bộ này phụ thuộc vào số lượng tổ chức trong hệ thống chính trị cấp xã.
Họ giữ vai trò chủ trì, là trụ cột của hệ thống chính trị cấp xã và chịu trách nhiệm cho toàn bộ hoạt động theo nhiệm vụ và quyền hạn được giao. Đặc điểm, vị trí, vai trò của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã Xuất phát từ vị trí, vai trò đặc thù, đội ngũ CBCC cấp xã có những đặc điểm riêng của người cán bộ như sau: Thứ nhất, công việc thực hiện nhiệm vụ của người CBCC cấp xã rất đa dạng và phức tạp, đòi hỏi phải đảm nhiệm nhiều chức trách, nhiệm vụ khác nhau. Do cấp xã là cấp có đặc điểm dân cư và kiện kinh tế - văn hóa – xã hội rất phong phú, CBCC cấp xã sẽ phải giải quyết mọi công việc đến từ mọi mặt đời sống ở địa bàn, thường xuyên thực hiện để đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của quần chúng nhân dân. Thứ hai, CBCC cấp xã có vai trò quan trọng trong việc thực hiện và cụ thể hóa đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước tại cơ sở.
Họ đại diện cho Đảng 15 và Nhà nước trực tiếp trong việc lãnh đạo, quản lý xã hội tại cơ sở, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người dân và đảm bảo phát triển về cả vật chất và tinh thần cho nhân dân. Họ trực tiếp tham gia vào việc tuyên truyền, vận động và tổ chức thực hiện chính sách của Đảng và Nhà nước tại cơ sở, đảm bảo an sinh xã hội và sự phát triển của cộng đồng. Thứ ba, đội ngũ CBCC cấp xã thường là những người có hiểu biết thực tiễn sâu rộng, luôn nỗ lực học hỏi, biết áp dụng linh hoạt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Biết nắm tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng tại địa phương, và có khả năng nắm bắt thông tin kịp thời và chính xác.
Thứ tư, đội ngũ CBCC cấp xã đa phần là những người già dặn về kinh nghiệm thực tiễn, bản lĩnh chính trị vững vàng do quá trình rèn luyện, thử thách, trưởng thành trong thực tiễn đấu tranh cách mạng của đất nước và trong phong trào của quần chúng, kiên định với mục tiêu xã hội chủ nghĩa, với sự nghiệp CNH, HĐH đất nước của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta. Thứ năm, đội ngũ CBCC cấp xã là lực lượng trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức xây dựng các tổ chức trong hệ thống chính trị xã hội trong sạch, vững mạnh; là lực lượng trực tiếp thực hiện công tác cán bộ tại địa phương. Thứ sáu, đội ngũ CBCC cấp xã không chỉ đóng vai trò lãnh đạo tại cơ sở mà còn đảm nhận nhiều vai trò khác nhau trong các mối quan hệ tại địa phương, bao gồm vai trò là công dân, đồng hương, bà con, họ hàng, thậm chí là người đại diện của thôn, xóm. Những vai trò này có thể đồng nhất hoặc mâu thuẫn, xung đột tùy thuộc vào từng tình huống cụ thể, và đôi khi ảnh hưởng đến hoạt động công vụ của họ, đặc biệt trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa các lợi ích cá nhân, cộng đồng và Nhà nước.
- Vị trí, vai trò đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã trong hệ thống chính trị cơ sở Tổ chức cơ sở đảng, chính quyền cấp xã có vị trí đặc biệt quan trọng, được coi là nền tảng của Đảng và bộ máy Nhà nước trong hệ thống chính trị cơ sở, là chỗ dựa, là công cụ sắc bén để thực hiện quyền làm chủ của quần chúng nhân dân, làm cơ sở cho chiến lược ổn định và phát triển đất nước, là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ 16 đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội tại địa phương. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Cấp xã làm được việc thì mọi việc đều xong”. CBCC cấp xã là những người giữ các vị trí quan trọng, có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của tổ chức bộ máy và là nòng cốt trong hệ thống tổ chức cơ sở. Thứ nhất, cán bộ trong vai trò là người lãnh đạo quần chúng nhân dân, họ thay mặt Đảng, thay mặt tổ chức làm đầu tàu tiên phong, gương mẫu bởi họ là những người nắm vững chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, vì thế “đảng viên đi trước, làng nước theo sau” [21, tr.
546] dẫn dắt quần chúng, trong phong trào cách mạng. Là người dẫn dắt quần chúng, muốn họ làm theo thì bản thân phải là tấm gương, phải “cố gắng làm kiểu mẫu cho quần chúng trong mọi việc” [14, tr. Thứ hai, cán bộ là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, “đem chính sách của Đảng, Chính phủ giải thích cho quần chúng hiểu rõ và thi hành. Đồng thời, đem tình hình của quần chúng báo cáo cho Đảng, Chính phủ hiểu rõ để đặt chính sách cho đúng” [14, tr.
Thứ ba, cán bộ trong vai trò là người đầy tớ trung thành của nhân dân, Người nhấn mạnh: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân làm chủ. Đảng ta là đảng lãnh đạo, nghĩa là tất cả các cán bộ, từ Trung ương đến khu, đến tỉnh, đến huyện, đến xã, bất kỳ ở cấp nào và ngành nào - đều phải là người đầy tớ trung thành của nhân dân. Tất cả cán bộ đều phải một lòng một dạ phục vụ nhân dân” [17, tr. Đày tớ của nhân dân, cũng có nghĩa là “Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân rét là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân ốm là Đảng và Chính phủ có lỗi” [16, tr.
Đày tớ của nhân dân, đó là những người “Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh” [12, tr. Đày tớ là những người phụng sự quần chúng, bảo vệ lợi ích và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Những giá trị trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đối với mỗi cán bộ bên cạnh vai trò là một lãnh đạo, còn là cầu nối và đặc biệt là một người đầy tớ.
Đó là những vai trò nhất quán, biện chứng, thống nhất và không thể tách rời nhau. Bất kể vị trí hay vai trò nào, mục tiêu cuối cùng luôn là vì lợi ích của nhân dân. Một người 17 lãnh đạo đáng tin cậy phải có đường lối và chủ trương được lòng dân, hành động vì lợi ích cộng đồng. Để làm được điều đó, họ cần phải thực sự gần gũi với dân, hiểu nhân dân, và luôn quan tâm đến quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, phục vụ quần chúng một cách tận tâm – đó chính là tư cách cao quý với vai trò là đầy tớ của nhân dân.
Trên cơ sở những quan điểm về vị trí, vai trò của đội ngũ cán bộ, đảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh, trước hoàn cảnh của công cuộc đổi mới đất nước, thực hiện sự nghiệp CNH, HĐH, Đảng ta nhấn mạnh vai trò của cán bộ trong chiến lược cán bộ thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH: “Cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng, gắn liền với vận mệnh của Đảng, của đất nước và chế độ, là khâu then chốt trong công tác xây dựng Đảng” [4, tr.