CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Trong chương này chúng tôi trình bày những khái niệm, những nghị quyết, thông tư của các cấp; tâm sinh lý của HS lớp 1, 2; những vấn đề cơ bản về thực trạng dạy học âm nhạc và khái quát về trường TH Trần Danh Lâm, quận 8. Từ đó, chúng tôi đưa ra những phương pháp sẽ được trình bày ở chương 2. CHƯƠNG 2: CÁC GIẢI PHÁP VÀ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Chúng tôi trình bày những tiêu chí, điều kiện thực hiện để đưa các giải pháp trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học âm nhạc cho HS lớp 1, 2 trường TH Trần Danh Lâm, quận 8, TP.Hồ Chí Minh. Sau đó, chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm cũng như khảo sát kết quả thực nghiệm có sự thống nhất của BGH và GV âm nhạc.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Vai trò của âm nhạc trong xã hội Âm nhạc là loại hình nghệ thuật sử dụng âm thanh để diễn tả cảm xúc, thái độ, nhận thức và tư tưởng của con người, là một phần thiết yếu của các nền văn hoá, gắn bó và ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội, làm phong phú những giá trị tinh thần của nhân loại, là phương tiện giúp con người khám phá thế giới, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống. Các yếu tố chính của âm nhạc là cao độ (điều chỉnh giai điệu), nhịp điệu (và các khái niệm liên quan: nhịp độ, tốc độ), âm điệu, và những phẩm chất âm thanh của âm sắc và kết cấu bản nhạc. Âm nhạc là một trong những loại hình nằm trong 7 loại hình nghệ thuật cơ bản, được chia ra 2 thể loại chính: thanh nhạc và khí nhạc.
Thanh nhạc là âm nhạc dựa trên lời hát thể hiện rõ ý tưởng và tình cảm. Khí nhạc là âm nhạc dựa trên âm thanh thuần tuý của các nhạc cụ, nên trừu tượng, gây cảm giác và liên tưởng. Âm nhạc có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách ở trẻ em. Có thể kể đến những vai trò quan trọng của âm nhạc như sau: (Bài viết Vai trò của Âm nhạc, môn Âm nhạc học đại cương (2016), Phan Kim Thành, Đại học Văn hóa Hà Nội).
Thứ nhất, Âm nhạc có vai trò giải trí: Ở các cộng đồng người, với các tộc người chưa phát triển về mặt kinh tế, còn ở hình thái sản xuất nông nghiệp, phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, như vùng Trường Sơn - Tây Nguyên thì với họ âm nhạc sử dụng nhiều nhất vào mùa nông nhàn, đây cũng là mùa diễn ra nhiều lễ hội, nghi lễ, âm nhạc sẽ tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc của dân tộc, giải trí để gắn kết cộng đồng, mọi người được vui vẻ sau những tháng ngày vất vả, mệt nhọc trên nương rẫy. Trong một xã hội hiện đại, đặc biệt là vùng đô thị với vai trò của các thiết chế 9 văn hóa, giới trẻ thả mình vào trong không khí âm nhạc thời đại. Tuy nhiên vấn đề đáng lo ngại ngày nay là các dòng âm nhạc truyền thống không còn được giới trẻ ưa chuộng, kế tục. Bởi vậy, tuy giữ vai trò giải trí nhưng từ đó cũng làm thay đổi cách nghĩ, cách sống, phương thức thưởng thức âm nhạc của giới trẻ.
Đối với người cao tuổi, âm nhạc trở thành món ăn tinh thần vô cùng quan trọng, dường như gợi lại những năm tháng hào hùng lịch sử, gợi nhớ quê hương cho những người từng trải qua chiến tranh và những người phải đi xa cố hương. Thứ hai, Âm nhạc giữ vai trò GD thẩm mĩ: Gợi cho con người cách nhìn nhận, hưởng thụ cái đẹp, đó là cái đẹp về tư tưởng, ý thức; Phân biệt, loại trừ cái xấu, đó chính là hình thức để cảm thụ âm nhạc. Ngoài ra âm nhạc còn là phương tiện phản ánh xã hội con người một cách nhạy bén, nổi trội. Trong chiến tranh âm nhạc đã trở thành món ăn tinh thần cho những chuyến hành quân, là tiếng đồng thanh để bớt đi mệt nhọc khi kéo pháo, vận chuyển lương thực, đạn dược đến cho tiền tuyến.
Thứ ba, vai trò giao lưu văn hóa: Mỗi cộng đồng tộc người, mỗi quốc gia dân tộc đều có nền âm nhạc riêng biệt, không gian văn hóa, sự sáng tạo âm nhạc riêng. Trong suốt quá trình lịch sử, nhìn về nền âm nhạc truyền thống, điều đó chỉ tồn tại nhiều nhất, đặc trưng nhất ở các cộng đồng tương đối khép kín, ít có sự giao lưu với văn hóa bên ngoài. Ngược lại, trong một xã hội phát triển hơn, có sự giao lưu kinh tế - xã hội thường xuyên hơn, âm nhạc trở thành một phần của sự giao lưu văn hóa. Đi từ âm nhạc truyền thống, các cộng đồng quốc gia có thêm các thể loại âm nhạc mới, làm giàu thêm cho kho tàng âm nhạc của cộng đồng.
Thứ tư, Âm nhạc giữ vai trò GD đạo đức: Gia đình là nơi hội tụ những chuẩn mực xã hội, là sự GD đầu tiên cho mỗi con người. Cũng bởi vậy, những em nhỏ, ngay từ khi chào đời, chưa hiểu được tiếng nói, nhưng những câu hát, lời ru đã được người mẹ gửi gắm vào đó 10 với niềm yêu thương mẫu tử. Khi lớn lên dần và hiểu được tiếng nói, âm nhạc mà họ tiếp cận dễ dàng, thường xuyên nhất chính là các tác phẩm âm nhạc ca ngợi về nguồn gốc tộc người, gợi nhớ tổ tiên. Từ đó, nảy sinh tình cảm giữa mỗi người với cộng đồng, quê hương, thiên nhiên.
Thứ năm, Âm nhạc góp phần phát triển trí tuệ: Có lẽ với vai trò này, âm nhạc được quan tâm, đưa vào GD cho các em nhỏ ngay từ những buổi đầu đến trường. Những bài hát ngắn gọn, dễ hát, dễ nhớ phù hợp với lứa tuổi trẻ nhỏ, việc học thuộc những bài hát đó sẽ giúp cho trí nhớ được phát triển hơn. Cũng như trong hiện thực cuộc sống, mỗi người có nhiều cách học khác nhau, nhưng riêng với khối xã hội nhân văn đều có đặc điểm tính hệ thống không được vượt trội, nổi bật như khối tự nhiên, bởi vậy họ phải học, đọc rất nhiều. Nhưng trước tiên đọc để hiểu, cần có nền tảng là nhớ nhiều kiến thức cơ sở, sau đó việc đọc sách, thâu tóm kiến thức sẽ trở nên dễ dàng hơn, khi trí nhớ được rèn luyện ngay từ đầu.
Âm nhạc giúp cho trí tuệ cảm xúc của trẻ phát triển mạnh mẽ. Trẻ em có thể bắt chước các bài hát và âm thanh mà chúng nghe được một cách dễ dàng và nhanh chóng như một cách để hiểu và cảm nhận thế giới xung quanh. Thứ sáu, Âm nhạc giúp phát triển thể chất: Âm nhạc có ảnh hưởng lớn tới quá trình phát triển của con người, trước nhất là tai nghe được rèn luyện giúp cho chúng ta phân biệt cao độ, trường, độ, âm sắc… từ đó tạo cơ sở để tiếp cận các tác phẩm âm nhạc, cảm thụ âm nhạc. Đồng thời, âm nhạc cũng giúp cho sự phát âm được cải thiện hơn, âm vang hơn, từ đó có được giọng hát ổn định, rõ rằng.
Bởi vậy, âm nhạc cũng có chức năng cải thiện về mặt ngôn ngữ cho con người. Bên cạnh đó, âm nhạc còn có tác dụng chữa bệnh, giảm stress, tăng trí thông minh, ổn định nhịp tim. Với sự giải thích chức năng này là do trong não người và động vật có một bộ phận rất nhạy cảm với các âm sắc từ những bản nhạc mà con người nghe thấy, khi tiếp xúc với bản nhạc có âm sắc phù hợp, phần não này trở nên tích cực hơn kéo 11 theo sự phục hồi các chức năng khác trong não. Điều đó sẽ làm cho não hoạt động tích cực hơn.
Chủ trương GD âm nhạc cho HS lớp 1, 2 GD âm nhạc là hình thức GD nghệ thuật mang tính đặc thù. Nó có khả năng liên kết, sử dụng cũng như hỗ trợ, lồng vào tất cả hình thức, nội dung GD khác, làm cho chúng đạt đến hiệu quả cao trong việc thực hiện những yêu cầu, mục tiêu GD. Môn Âm nhạc ở trường TH gồm nhiều phân môn: Học hát, Đọc nhạc, Nhạc cụ, Kể chuyện âm nhạc và mỗi phân môn có một vai trò nhất định. Căn cứ thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT có đề cập đến nội dung vai trò của âm nhạc trong trường học như sau: Giáo dục âm nhạc tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm và phát triển năng lực âm nhạc - biểu hiện của năng lực thẩm mĩ với các thành phần sau: thể hiện âm nhạc, cảm thụ và hiểu biết âm nhạc, ứng dụng và sáng tạo âm nhạc; góp phần phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu âm nhạc.
Đồng thời, thông qua nội dung các bài hát, các hoạt động âm nhạc và phương pháp giáo dục của nhà sư phạm, giáo dục âm nhạc góp phần phát triển ở học sinh các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm, cùng các năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo để trở thành những công dân phát triển toàn diện về nhân cách, hài hoà về thể chất và tinh thần.1, TLTK số 35) Trong chương trình GD phổ thông, nội dung môn Âm nhạc được phân chia theo 2 giai đoạn: - Giai đoạn GD cơ bản Âm nhạc là nội dung GD bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 9, bao gồm những kiến thức và kĩ năng cơ bản về hát, nhạc cụ, nghe nhạc, đọc nhạc, lí thuyết âm nhạc, thường thức âm nhạc. Nội dung GD âm nhạc giúp HS trải nghiệm, khám phá và thể hiện bản thân thông qua các hoạt động âm nhạc nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ, nhận thức được sự đa dạng của thế giới 12 âm nhạc và mối liên hệ giữa âm nhạc với văn hoá, lịch sử cùng các loại hình nghệ thuật khác; đồng thời hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống. - Giai đoạn GD định hướng nghề nghiệp từ lớp 10 đến lớp 12: Âm nhạc là môn học được lựa chọn theo nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp của HS. Nội dung môn học bao gồm kiến thức và kĩ năng mở rộng, nâng cao về hát, nhạc cụ, nghe nhạc, đọc nhạc, lí thuyết âm nhạc, thường thức âm nhạc.
Những HS có sở thích, năng khiếu hoặc định hướng nghề nghiệp liên quan có thể chọn học thêm một số chuyên đề học tập.