Tổng quan nghiên cứu

Tỷ số giới tính khi sinh tự nhiên thông thường dao động ở mức cân bằng sinh học từ 103 đến 106 bé trai trên 100 bé gái sinh sống. Tại Việt Nam, chỉ số này bắt đầu vượt ngưỡng sinh học từ đầu những năm 2000 với mức 106,2 vào năm 2000, tăng vọt lên 111,6 vào năm 2007 và tiếp tục duy trì ở mức cao với 112,2 vào năm 2014. Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh trở thành một vấn đề nhân khẩu học cấp bách, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc dân số và sự ổn định xã hội trong tương lai. Sự chênh lệch này thể hiện sự can thiệp có chủ đích của con người thông qua việc lựa chọn giới tính thai nhi trước khi sinh, thay vì tuân theo quy luật tự nhiên.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là phân tích thực trạng và làm rõ mối liên hệ giữa thứ tự sinh với mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam, đồng thời xác định các yếu tố nhân khẩu, văn hóa, kinh tế và xã hội tác động đến hành vi lựa chọn giới tính của các hộ gia đình. Nghiên cứu tập trung vào phạm vi không gian trên phạm vi toàn quốc và phạm vi thời gian đối với các hộ gia đình có con dưới 5 tuổi trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2016.

Ý nghĩa của đề tài được thể hiện rõ qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ dữ liệu quy mô quốc gia, cảnh báo nguy cơ dư thừa nam giới trong độ tuổi kết hôn vào khoảng 30 năm tới. Tình trạng mất cân bằng giới tính cục bộ đặc biệt nghiêm trọng tại khu vực Đồng bằng sông Hồng với tỷ số giới tính khi sinh đạt mức 120,7 vào năm 2015. Kết quả phân tích mang lại giá trị thực tiễn quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng các giải pháp can thiệp hiệu quả nhằm đưa tỷ số này tiệm cận mức cân bằng tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết lựa chọn duy lý làm nền tảng phân tích chính, dựa trên các luận điểm của James Coleman, George Homans và Peter Blau. Theo lý thuyết này, các cặp vợ chồng hành động có chủ đích, tính toán và cân nhắc giữa chi phí và lợi ích nhằm tối đa hóa giá trị đạt được trong bối cảnh nguồn lực khan hiếm và mức sinh giảm. Khi chuẩn mực quy mô gia đình nhỏ chỉ dừng lại ở mức 1 đến 2 con, nhu cầu phải có con trai để đáp ứng các giá trị văn hóa xã hội thúc đẩy họ tìm kiếm các phương tiện can thiệp y tế để đảm bảo sinh con trai với chi phí thấp nhất.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp cách tiếp cận giá trị con cái và góc nhìn chu trình cuộc sống. Giá trị con cái được phân loại thành lợi ích kinh tế ngắn hạn, an sinh dài hạn khi cha mẹ về già và giá trị biểu tượng tinh thần như nối dõi tông đường, thờ cúng tổ tiên theo truyền thống Nho giáo phụ quyền. Nghiên cứu cũng kế thừa phương pháp luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về giải phóng phụ nữ, khẳng định nguyên nhân gốc rễ của mất cân bằng giới tính khi sinh bắt nguồn từ định kiến giới sâu sắc và sự bất bình đẳng giữa nam và nữ trong đời sống gia đình cũng như xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa phân tích số liệu thứ cấp định lượng và điều tra định tính. Nguồn dữ liệu định lượng được trích xuất từ bộ số liệu Điều tra Mức sống Hộ gia đình Việt Nam năm 2016 do Tổng cục Thống kê thực hiện. Cỡ mẫu điều tra bao gồm 9.399 hộ gia đình tại 32.248 xã, phường đại diện cho 64 tỉnh, thành phố trên toàn quốc. Sau khi làm sạch và loại bỏ các quan sát không xác định được thông tin bố mẹ hoặc không có trẻ em dưới 5 tuổi, dữ liệu theo dõi khoảng 400 trẻ em từ 0 đến 1 tuổi mỗi năm trong giai đoạn 2012-2016. Phương pháp chọn mẫu của cuộc điều tra là mẫu phân tầng ngẫu nhiên nhiều giai đoạn, đảm bảo tính đại diện cao cho các vùng sinh thái và các nhóm dân cư.

Dữ liệu định tính bao gồm 30 cuộc phỏng vấn sâu được thu thập theo phương pháp lấy mẫu thuận tiện tại ba địa bàn đại diện: Hải Dương với 10 mẫu, Hà Nam với 15 mẫu và Hà Nội với 5 mẫu. Đối tượng phỏng vấn bao gồm các cặp vợ chồng sinh con một bề là gái, cán bộ y tế, cán bộ dân số và đại diện hội phụ nữ. Toàn bộ dữ liệu định lượng được xử lý trên phần mềm STATA phiên bản 14.0. Lý do lựa chọn mô hình hồi quy đa biến Logistic là vì biến phụ thuộc mang tính nhị phân về giới tính của trẻ, cho phép kiểm soát đồng thời các yếu tố tác động như trình độ học vấn của bố mẹ, mức thu nhập của hộ gia đình, khu vực sinh sống và dân tộc của chủ hộ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện đầu tiên cho thấy tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam xuất hiện sự mất cân bằng ngay từ lần sinh thứ nhất với mức 110,2 bé trai trên 100 bé gái. Đây là một đặc điểm khác biệt hoàn toàn so với các quốc gia châu Á khác như Trung Quốc hay Ấn Độ, nơi tỷ số giới tính lần đầu thường ở mức tự nhiên. Hiện tượng lựa chọn giới tính ngay ở lần sinh đầu tiên chiếm khoảng 40% tổng số các trường hợp mất cân bằng giới tính tại nước ta.

Phát hiện thứ hai chỉ ra rằng tỷ số giới tính khi sinh tăng vọt theo thứ tự sinh và chịu áp lực cực lớn từ cơ cấu giới tính của những lần sinh trước. Tỷ số này ở lần sinh thứ hai là 109 và tăng lên 115,5 ở lần sinh thứ ba trở lên. Đáng chú ý, đối với những bà mẹ chưa có con trai ở hai lần sinh trước, tỷ số giới tính ở lần sinh thứ ba tăng vọt lên mức 130. Tại khu vực Đồng bằng sông Hồng, con số này thậm chí chạm ngưỡng 152 bé trai trên 100 bé gái ở lần sinh thứ ba trở lên, phản ánh mức độ can thiệp lựa chọn giới tính nghiêm trọng khi gia đình chịu áp lực quy luật dừng sinh.

Phát hiện thứ ba ghi nhận nghịch lý về mối tương quan thuận giữa trình độ học vấn, điều kiện kinh tế và tỷ số giới tính khi sinh. Tỷ số giới tính tăng dần từ 107,1 ở nhóm bà mẹ có trình độ tiểu học lên 111,4 ở nhóm trung học và đạt 113,9 ở nhóm có trình độ cao đẳng, đại học trở lên. Những hộ gia đình khá giả có tỷ lệ sinh con trai cao hơn do sở hữu tiềm lực tài chính tốt hơn để tiếp cận các dịch vụ chẩn đoán giới tính sớm.

Phát hiện thứ tư khẳng định sự phân hóa sâu sắc theo vùng địa lý. Năm 2014, cả nước ghi nhận 8 tỉnh thuộc khu vực phía Bắc có tỷ số giới tính khi sinh từ 117 trở lên, tập trung chủ yếu tại Đồng bằng sông Hồng như Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hà Nam và Hà Nội, trong khi các vùng Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long vẫn duy trì tỷ số ổn định ở mức 105 đến 108.

Thảo luận kết quả

Thực trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở nước ta là hệ quả tổng hợp từ ba yếu tố cấu thành: tâm lý ưa thích con trai ăn sâu trong văn hóa truyền thống, mức sinh giảm nhanh buộc các gia đình duy trì quy mô ít con, và sự sẵn có của các công nghệ y tế hiện đại. Theo báo cáo dân số, có tới 63,5% bà mẹ biết trước giới tính thai nhi trước khi sinh, cho thấy các quy định cấm tiết lộ giới tính chưa được thực thi triệt để trong thực tế.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện sự biến thiên của tỷ số giới tính theo từng thứ tự sinh, làm nổi bật bước nhảy vọt từ 110,2 ở con thứ nhất lên 152 ở con thứ ba tại vùng Đồng bằng sông Hồng. Đồng thời, bảng số liệu phân tích hồi quy Logistic đa biến sẽ minh chứng rõ nét tác động biên của biến số học vấn mẹ và cấu trúc con gái trước đó tới xác suất sinh con trai. So với nghiên cứu tại Hàn Quốc - nơi sự ưa thích con trai giảm dần khi kinh tế phát triển, tại Việt Nam tư tưởng phụ quyền vẫn duy trì sức ảnh hưởng lớn ngay cả trong các nhóm dân cư có học vấn cao và điều kiện kinh tế khá giả.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường năng lực thanh tra, kiểm tra các cơ sở y tế cung cấp dịch vụ chăm sóc thai sản. Đơn vị chủ trì thực hiện là Bộ Y tế phối hợp cùng Sở Y tế các địa phương. Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ phụ nữ biết trước giới tính thai nhi xuống dưới mức 30% vào năm 2025 thông qua việc xử phạt nghiêm các hành vi siêu âm chẩn đoán giới tính và phá thai lựa chọn giới tính theo Nghị định 104 năm 2003.

Thứ hai, đổi mới chiến lược truyền thông thay đổi hành vi và xóa bỏ định kiến giới trong cộng đồng. Cơ quan thực hiện bao gồm Bộ Thông tin và Truyền thông, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Đoàn Thanh niên. Nội dung truyền thông cần hướng trọng tâm vào nhóm nam giới, người cao tuổi và các trưởng dòng họ tại nông thôn nhằm xóa bỏ các quy ước dòng họ mang tính phân biệt đối xử. Chỉ tiêu phấn đấu là giảm tốc độ gia tăng tỷ số giới tính khi sinh hàng năm xuống dưới 0,46 điểm phần trăm trên toàn quốc và giảm ít nhất 0,4 điểm phần trăm mỗi năm tại các tỉnh có tỷ số trên 115 trong giai đoạn 2020-2025.

Thứ ba, mở rộng hệ thống an sinh xã hội toàn diện cho người cao tuổi nhằm giảm sự phụ thuộc kinh tế vào con trai. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cần chủ trì xây dựng các gói bảo hiểm hưu trí xã hội, hướng tới mục tiêu đảm bảo 100% người cao tuổi không có lương hưu tại các vùng nông thôn được tiếp cận trợ cấp và bảo hiểm y tế vào năm 2026.

Thứ tư, thiết lập cơ chế giám sát nhân khẩu học định kỳ và nâng cao năng lực quản lý nhà nước về dịch vụ y tế công - tư. Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố cần đưa chỉ tiêu tỷ số giới tính khi sinh vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương, nỗ lực đưa tỷ số giới tính khi sinh toàn quốc về mức 107 sau năm 2025 và tiến tới mức cân bằng tự nhiên từ 105 đến 106 vào năm 2030 theo đúng mục tiêu của Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách dân số có thể sử dụng luận văn như một tài liệu thực chứng quan trọng. Dữ liệu phân tích giúp nhận diện cơ chế lựa chọn giới tính theo thứ tự sinh để điều chỉnh các giải pháp can thiệp thuộc Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030 sát với thực tế từng địa phương.

Nhóm cán bộ y tế, dân số và nhân viên công tác xã hội tại tuyến cơ sở có thể khai thác kết quả nghiên cứu để hiểu rõ tâm lý của các cặp vợ chồng sinh con một bề là gái. Luận văn cung cấp các luận cứ thực tế phục vụ trực tiếp cho hoạt động tư vấn sức khỏe sinh sản và tuyên truyền bình đẳng giới tại cộng đồng.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Xã hội học, Nhân khẩu học và Giới có thể tham khảo luận văn về mặt phương pháp luận. Công trình mang lại cách tiếp cận bài bản trong việc kết hợp lý thuyết lựa chọn duy lý với kỹ thuật phân tích số liệu thứ cấp quy mô lớn từ bộ dữ liệu Điều tra Mức sống Hộ gia đình.

Nhóm các tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực bình đẳng giới và phát triển xã hội có thể trích xuất các chỉ số và bằng chứng thực nghiệm từ luận văn để xây dựng các đề xuất dự án tài trợ can thiệp giảm thiểu mất cân bằng giới tính tại các vùng trọng điểm.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ số giới tính khi sinh bình thường theo quy luật tự nhiên là bao nhiêu và Việt Nam hiện nằm ở mức nào? Tỷ số giới tính khi sinh tự nhiên dao động từ 103 đến 106 bé trai trên 100 bé gái sinh sống. Tại Việt Nam, tỷ số này đã vượt ngưỡng an toàn từ sau năm 2000 và liên tục duy trì ở mức cao, đạt giá trị trung bình 111,6 trong giai đoạn 2010-2014 và lên tới 112,2 vào năm 2014.

Tại sao tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam lại xuất hiện ngay từ lần sinh thứ nhất? Tỷ số giới tính ở lần sinh đầu tiên tại Việt Nam đạt mức 110,2 bé trai trên 100 bé gái. Nguyên nhân là do nhiều cặp vợ chồng muốn đảm bảo chắc chắn có con trai ngay từ đầu trong bối cảnh chuẩn mực quy mô gia đình ít con đang phổ biến rộng rãi.

Trình độ học vấn và điều kiện kinh tế cao của cha mẹ có làm giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh không? Thực tế nghiên cứu cho thấy các bà mẹ có trình độ từ cao đẳng trở lên có tỷ số giới tính khi sinh là 113,9, cao hơn hẳn mức 107,1 của nhóm tiểu học. Nhóm có học vấn và kinh tế khá giả thường có mức sinh thấp hơn và có đủ điều kiện tài chính để tiếp cận các kỹ thuật lựa chọn giới tính sớm.

Khu vực địa lý nào tại nước ta ghi nhận mức độ mất cân bằng giới tính khi sinh nghiêm trọng nhất? Đồng bằng sông Hồng là khu vực có mức độ chênh lệch cao nhất cả nước với tỷ số đạt 120,7 vào năm 2015. Năm 2014, khu vực này có tới 8 tỉnh ghi nhận tỷ số giới tính khi sinh vượt ngưỡng 117 bé trai trên 100 bé gái do chịu ảnh hưởng nặng nề của truyền thống Nho giáo.

Tình trạng dư thừa nam giới kéo dài sẽ dẫn đến những hệ lụy xã hội cụ thể nào trong tương lai? Nếu không được kiểm soát, xã hội sẽ đối mặt với tình trạng dư thừa hàng triệu nam giới trong độ tuổi kết hôn sau 30 năm nữa. Hệ lụy kéo theo là áp lực kết hôn muộn hoặc không thể kết hôn ở nam giới, gia tăng tội phạm buôn bán phụ nữ và bất ổn cấu trúc xã hội.

Kết luận

  • Tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng từ mức 106,2 năm 2000 lên 112,2 năm 2014, khẳng định sự can thiệp có chủ đích của con người vào quá trình sinh sản.
  • Thứ tự sinh và cơ cấu giới tính của các lần sinh trước là yếu tố tác động mạnh mẽ nhất, đẩy tỷ số giới tính ở lần sinh thứ ba của các bà mẹ chưa có con trai lên mức 130 và đạt 152 tại khu vực Đồng bằng sông Hồng.
  • Mất cân bằng giới tính xuất hiện bất thường ngay từ lần sinh đầu tiên với tỷ số 110,2, chiếm tới 40% tổng số các trường hợp can thiệp giới tính trên toàn quốc.
  • Trình độ học vấn cao và điều kiện kinh tế khá giả có mối tương quan thuận với tỷ số giới tính khi sinh do khả năng tiếp cận dịch vụ chẩn đoán giới tính thai nhi trước sinh dễ dàng hơn.
  • Vùng Đồng bằng sông Hồng là địa bàn chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của tư tưởng phụ quyền Nho giáo, sở hữu 8 tỉnh có tỷ số giới tính vượt ngưỡng 117 vào năm 2014.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của thứ tự sinh đối với mất cân bằng giới tính khi sinh thông qua việc khai thác chuyên sâu bộ dữ liệu Điều tra Mức sống Hộ gia đình năm 2016 kết hợp nghiên cứu định tính. Lộ trình tiếp theo cần tập trung giám sát chặt chẽ các chỉ báo nhân khẩu học trong giai đoạn 2020-2030 nhằm đánh giá hiệu quả thực thi các chính sách dân số. Các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và toàn xã hội cần tiếp tục đẩy mạnh hành động chung tay xóa bỏ định kiến giới, thúc đẩy bình đẳng thực chất và bảo đảm sự cân bằng phát triển dân số bền vững cho đất nước.