CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ SỞ THUẾ VÀ MỞ RỘNG CƠ SỞ THUẾ 8 1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về chính sách thuế có nội dung về cơ sở thuế 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài - Công trình nghiên cứu “Analysis of a tax incentive to stimulate product development in Michigan” của Frank R. Những kết quả chính của nghiên cứu như sau: (i) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích nghiên cứu và phát triển; ưu đãi thuế chung nhằm khuyến khích đầu tư và (iii) ưu đãi thuế nhằm khuyến khích đầu tư nước ngoài.
Những nội dung nghiên cứu của công trình trên cả phương diện định tính và định lượng đều khẳng định về những tác động tích cực của miễn giảm thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp ở Michigan cả về trực tiếp cũng như gián tiếp. - Công trình nghiên cứu “Tax Policies For Industrial Development” của Dale Chua & Glenn Jenkins (1991) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu của nghiên cứu đặt ra là: thứ nhất, Chính sách thuế đề xuất mới phải khuyến khích đẩy mạnh phát triển sản xuất kinh doanh; thứ hai, với vai trò là nguồn thu quan trọng, thuế gián thu phải có tác động chủ yếu tới hoạt động sản xuất kinh doanh , và thứ ba, là xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả của chính sách miễn giảm thuế tới phát triển ngành công nghiệp và các lĩnh vực khác. Nghiên cứu đã đi sâu phân tích nội dung các chính sách thuế trong hệ thống thu của NSNN trên cả các phương diện cơ sở lý luận cũng như những chứng minh bằng các số liệu tính toán cụ thể.
Trong đó, chính sách thuế TNDN là đối tượng nghiên cứu đầu tiên với nhiều các thông tin rất phong phú [75]. Tóm lại, việc cải cách thuế TNDN ở Srilanca theo hướng giảm thuế suất, giảm mức khấu hao, giảm chi phí sản xuất của doanh nghiệp đã đạt được mục tiêu tăng thu cho ngân sách nhà nước, tăng thu nhập sau thuế của các doanh nghiệp trong dài hạn, đồng thời khuyến khích hoạt động đầu tư phát triển của doanh nghiệp. - Công trình nghiên cứu Sri Lanka Corporation Income Tax Policy: Options And Recommendations For Industrial Development của Glenn Jenkins & Jeffery Hall (1999) thuộc Viện phát triển quốc tế Harvard. Mục tiêu nghiên cứu là đề xuất hướng sửa đổi cơ cấu thuế thu nhập ở Srilanca theo hướng hạ thấp thuế suất, mở rộng cơ sở thuế để 9 tạo tính hấp dẫn cho đầu tư và duy trì nguồn thu từ thuế TNDN [82].
Nghiên cứu trên đây nói chung đã chỉ rõ về những thay đổi của chính sách thuế TNDN tới phát triển ngành công nghiệp. Nếu áp dụng thuế suất thuế TNDN thấp thì số thu trong ngắn hạn sẽ bị ảnh hưởng giảm đi, song tăng trưởng ngành công nghiệp thì sẽ có tốc độ lớn hơn và trong dài hạn thì số thu từ thuế sẽ bền vững và lớn hơn. - The Staff of the Joint Committee on Taxation (2005): Options to improve tax compliance and reform tax expenditures. Báo cáo này được chuẩn bị bởi các nhân viên của Ủy ban hỗn hợp về Thuế (The Staff of the Joint Committee on Taxation), trình bày các lựa chọn khác nhau để cải thiện nghĩa vụ thuế và chi phí thuế.
Báo cáo mô tả và đưa một số đề xuất rằng sẽ làm giảm bớt khoảng cách về thuế bằng cách hạn chế các ưu đãi thuế, loại bỏ các kẽ hở về thuế ngoài ý muốn và xử lý các đối tượng không thực hiện nghĩa vụ thuế hiện nay [113]. Các công trình nghiên cứu trong nước Luận án tiến sĩ kinh tế Trong thời gian qua có nhiều công trình trong nước nghiên cứu về chính sách thuế dưới dạng luận án, luận văn, các công trình nghiên cứu khoa học hoặc các bài báo khoa học đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành. Một số nghiên cứu cho đến nay có thể được tập hợp và được phân loại như sau: - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Văn Hiệu (2003), Học viện Tài chính, về đề tài “Các giải pháp hoàn thiện cải cách hệ thống thuế ở Việt Nam”. Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng hệ thống thuế ở Việt Nam trong giai đoạn 1999 - 2002, luận án đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống thuế ở Việt Nam trong thời gian tới [20].
Tài liệu có ý nghĩa thiết thực giúp nghiên cứu sinh tham khảo cách phân tích những luận cứ khoa học và thực tiễn trong việc định hướng hoàn thiện chính sách thuế nói chung và thuế TNDN nói riêng. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Xuân Trường (2006), Học viện Tài chính, về đề tài “Chính sách thuế với việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp ngành công nghiệp Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế’’. Đóng góp của đề tài về mặt lý luận là đã hệ thống hóa, góp phần phát triển, bổ sung thêm những vấn đề lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và việc sử dụng chính sách thuế 10 nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp [53]. Dưới góc độ nghiên cứu lý luận, đây là một tài liệu tốt cho các nhà nghiên cứu.
- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Xuân Sơn (2007), Học viện Tài chính, về đề tài Hoàn thiện chính sách thuế thu nhập ở Việt Nam phù hợp với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”. Luận án tập trung nghiên cứu chính sách thuế thu nhập trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, luận án đã góp phần vào việc định hướng hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở nước ta nhằm hướng tới mục tiêu cải cách và hội nhập kinh tế theo đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước [45]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Vương Thị Thu Hiền (2008), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO”. Luận án đã phân tích và đánh giá những hạn chế của hệ thống chính sách thuế hiện hành khi gia nhập WTO và đưa ra các giải pháp phù hợp để hoàn thiện hệ thống chính sách thuế ở Việt Nam trong điều kiện gia nhập WTO, trong đó có kiến giải về chính sách thuế TNDN [16].
- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Cao Anh Tuấn (2010), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Điều chỉnh hệ thống thuế thu nhập trong điều kiện Việt Nam là thành viên Tổ chức thương mại thế giới WTO”. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thuế thu nhập và điều chỉnh thuế thu nhập trong điều kiện là thành viên của WTO. Luận án đã đánh giá thực trạng điều chỉnh thuế thu nhập hiện nay, như thuế TNDN, áp dụng các phương pháp đánh giá tác động của quá trình điều chỉnh thuế thu nhập của Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp điều chỉnh thuế thu nhập trong đó thuế TNDN [59]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả La Xuân Đào (2012), Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ chí Minh, về đề tài“Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam”.
Luận án chỉ ra được các mối quan hệ giữa thực thi chính sách thuế với phát triển kinh tế, vai trò của cải cách thuế đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế; phân tích được thực trạng tác động của chính sách thuế đến phát triển kinh tế Việt Nam thời gian qua; đề xuất được một số giải pháp chung về hoàn thiện chính sách thuế nhằm ổn định tăng trưởng và phát triển bền vững về kinh tế Việt Nam thời gian tới [14]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Phạm Xuân Hòa (2013), Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế nhằm hỗ trợ phát triển doanh nghiệp 11 nhỏ và vừa ở Việt Nam”. Luận án đã xây dựng khung nghiên cứu gánh nặng do thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế giá trị gia tăng (GTGT) tạo ra cho doanh nghiệp. Số thuế TNDN phải nộp phụ thuộc vào thu nhập tính thuế và thuế suất.
Đây là tài liệu tham khảo ý nghĩa cho nghiên cứu về chính sách thuế TNDN của tác giả [21]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Dương Ngọc Quang (2015), Học viện Tài chính, về đề tài “Hoàn thiện thuế TNDN nhằm thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế Việt Nam”. Luận án nghiên cứu tác động của thuế TNDN đối với việc thúc đẩy tái cơ cấu nền kinh tế [34]. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu xem xét ở góc độ vĩ mô.
Bên cạnh đó, mặc dù tác giả sử dụng mô hình kinh tế lượng dạng cấu trúc nhưng các kênh tác động của thuế TNDN trong mô hình là khá hạn chế và chủ yếu là các phương trình dạng đệ qui. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Ngô Văn Khương (2016), Học viện Tài chính, về đề tài“Chính sách thuế với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam”. Luận án đã đã phân tích các tác động của chính sách thuế đối với nền kinh tế, phân tích vai trò của chính sách thuế đến việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của một quốc gia. Đồng thời luận án đã đưa ra các giải pháp đột phá để tái cấu trúc nền kinh tế.
Tái cấu trúc nền kinh tế sẽ tạo ra sự tăng trưởng rất mạnh của GDP. Từ đó, sẽ tái cấu trúc nguồn thu từ thuế, giảm bội chi NSNN và đưa nền kinh tế Việt Nam thực sự phát triển bền vững [27]. - Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Bùi Thị Mến (2017), Học viện Ngân hàng, về đề tài “Hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính trong giai đoạn 2009 - 2016 trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế đối với các dịch vụ tài chính ở Việt Nam [29].
- Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Thị Minh Phượng (2020), Học viện Tài chính, với đề tài: “Hoàn thiện thuế thu nhập doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay”. Luận án đã đánh giá thực trạng chính sách thuế TNDN ở Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thuế TNDN ở Việt Nam giai đoạn 2020 – 2025 [33]. 12 Đề tài nghiên cứu khoa học - Đề tài nghiên cứu cấp Học viện (2011) do TS.