Phần mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Yêu cầu đổi mới mô hình Tòa án trong bối cảnh cải cách tƣ pháp ở Việt Nam. Chƣơng 2: Xây dựng mô hình Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp xây dựng mô hình Tòa án nhân dân sơ thẩm khu vực đáp ứng yêu cầu cải cách tƣ pháp. 7 CHƢƠNG 1: YÊU CẦU ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TÒA ÁN TRONG BỐI CẢNH CẢI CÁCH TƢ PHÁP Ở VIỆT NAM 1.
Khái quát về cải cách tƣ pháp 1. Bối cảnh cải cách tư pháp Trong hơn 60 năm qua, hệ thống các cơ quan tƣ pháp ở nƣớc ta đã hình thành và từng bƣớc kiện toàn, phát triển trên nền tảng của những nguyên tắc dân chủ, tiến bộ, hiện đại, ngày càng phù hợp và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của thực tiễn cách mạng trong từng giai đoạn lịch sử, góp phần quan trọng vào việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lƣợc là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Bƣớc vào thiên niên kỷ mới, công cuộc đổi mới toàn diện và sâu sắc dƣới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đạt đến bƣớc phát triển mới, tạo nên những tiền đề và cũng là thách thức lớn về kinh tế, chính trị, xã hội đòi hỏi phải có những điều chỉnh lớn mang tính cải cách đối với thiết kế tổng thể của hệ thống tƣ pháp, từ chức năng, nhiệm vụ đến tổ chức, con ngƣời và hoạt động của từng cơ quan tƣ pháp cũng nhƣ các mối quan hệ giữa chúng. Trên bình diện quốc tế, cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính và suy thoái toàn cầu vẫn còn tiếp tục tác động đến thế giới nói chung và nền kinh tế nƣớc ta nói riêng, vẫn tiềm ẩn nguy cơ tái khủng hoảng.
Quá trình tái cấu trúc các nền kinh tế và điều chỉnh các thể chế tài chính toàn cầu sẽ diễn ra mạnh mẽ, gắn với những bƣớc tiến mới về khoa học, công nghệ và sử dụng tiết kiệm năng lƣợng, tài nguyên. Chủ trƣơng bảo hộ trỗi dậy trở thành rào cản lớn cho thƣơng mại quốc tế. Thực tế này đã đặt ra những thách thức gay gắt đối với các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển trong việc chủ động sử dụng các công cụ pháp lý quốc tế và các nỗ lực tập thể để nêu cao chủ quyền dân tộc, phát huy vai trò và bảo vệ lợi ích của mình. Trong giai đoạn tới, các nƣớc ASEAN sẽ hình thành cộng đồng kinh tế chung.
Quá trình này sẽ dẫn đến việc hình thành các 8 nguyên tắc và chuẩn mực chung trong đó có các nguyên tắc, quy định pháp luật thể hiện lợi ích của cả cộng đồng. Việt Nam đã hội nhập ngày càng sâu và rộng vào đời sống kinh tế, chính trị quốc tế. Điều này không chỉ thể hiện ở sự tham gia trực tiếp của Việt Nam vào các tổ chức quốc tế và các diễn đàn quốc tế và khu vực có tính truyền thống nhƣ Liên hợp quốc và các tổ chức thành viên của Liên hợp quốc, Tổ chức thƣơng mại thế giới (WTO), Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dƣơng (APEC), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á mà còn thể hiện sự mở rộng đối với các tổ chức và diễn đàn này thông qua các diễn đàn APEC +, ASEAN+, và sắp tới đây Việt Nam đang đàm phán để chuẩn bị gia nhập Hiê ̣p đinh ̣ đố i tác kinh tế chiế n lƣơ ̣c xuyên Thái Biǹ h Dƣơng (TPP) đặt ra nhiều cơ hội và thách thức đối với Việt Nam. Quá trình này đã làm cho hệ thống pháp luật và các thiết chế lập pháp, hành pháp, tƣ pháp của Việt Nam đã có những sửa đổi và điều chỉnh tích cực nhƣ từng bƣớc chuyển hóa các nguyên tắc pháp lý thƣơng mại quốc tế cơ bản nhƣ không phân biệt đối xử, công khai, minh bạch trong hoạt động ban hành pháp luật, áp dụng pháp luật, trong quy trình ra các quyết định hành chính, tƣ pháp.
Tuy nhiên, những tiền đề đó chƣa đủ để vƣợt qua đƣợc những thách thức lớn đối với hệ thống pháp luật và tƣ pháp nƣớc ta trong những năm tiếp theo. Nhƣ một số nhà nghiên cứu phân tích, những thách thức đó là sự bất tƣơng thích về mô hình tổ chức cơ chế hoạt động và thủ tục tố tụng tƣ pháp của Việt Nam so với các quy tắc và chuẩn mực chung của quốc tế; sự bất cập, lạc hậu trong nhận thức, hiểu biết và đặc biệt là kỹ năng áp dụng pháp luật của đội ngũ cán bộ tƣ pháp trong khi xử lý các vấn đề pháp lý liên quan đến quá trình hội nhập trong khi đó, công tác đào tạo, bồi dƣỡng về kiến thức thƣơng mại quốc tế hiện đại và kỹ năng nghiệp vụ liên quan tới hội nhập vẫn đang trong tình trạng bị động, chắp vá, hình thức, kém hiệu quả. Để có thể thúc đẩy quá trình hội nhập nhanh và bền vững, việc xây dựng một nhà nƣớc hiệu quả, có cơ cấu tổ 9 chức phù hợp và một hệ thống pháp luật hoàn thiện, phù hợp với thông lệ chung là yêu cầu rất lớn đang đặt ra đối với đất nƣớc ta. Sau 25 năm đổi mới và 10 năm thực hiện Chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010, chúng ta đã đạt đƣợc những thành tựu to lớn, tạo ra sức mạnh tổng hợp cho sự phát triển kinh tế đất nƣớc.
Sự ổn định về chính trị - xã hội, dân trí đƣợc nâng cao, dân chủ hóa nhiều mặt đời sống xã hội, bảo đảm nhân quyền, công bằng, tiến bộ xã hội đang đòi hỏi phải phát huy vai trò của pháp luật và tƣ pháp. Mặt khác, nhiều vấn đề văn hóa, xã hội, y tế, giáo dục. đặt ra nhiều thách thức lớn trong đó có vấn đề phát triển bền vững. Quốc phòng và an ninh, nhất là chủ quyền và an ninh vùng biển đảo vẫn đang là thách thức lớn trong bối cảnh quốc tế hiện tại.
Bên cạnh đó, các thế lực thù địch tiếp tục đẩy mạnh “diễn biến hòa bình”, lợi dụng triệt để vấn đề tự do dân chủ, tự do tôn giáo, các vấn đề về nhân quyền để chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân, kích động bạo loạn, ly khai. Những tội phạm có vấn đề an ninh phi truyền thống nhƣ buôn bán ma túy, cƣớp biển, tội phạm có tổ chức, khủng bố, nhập cƣ và di cƣ trái phép đang ảnh hƣởng đến tình hình trật tự - xã hội của đất nƣớc. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng, củng cố hệ thống pháp luật và tƣ pháp có khả năng đối mặt với khó khăn, thách thức này càng cần phải đƣợc chú trọng. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đƣợc tổ chức thành công có ý nghĩa trọng đại khi đất nƣớc đang bƣớc sang một giai đoạn phát triển mới sau 25 năm tiến hành công cuộc đổi mới.
Đại hội Đảng đã thông qua Cƣơng lĩnh phát triển đất nƣớc trong thời kỳ quá độ (sửa đổi) và Chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020. Đây là những văn kiện quan trọng định hƣớng cho sự phát triển đất nƣớc trong những năm tới, đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nƣớc nhƣ một khâu quan trọng đảm bảo cho việc thực hiện thắng lợi Chiến lƣợc, tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy, tạo bƣớc chuyển mạnh về cải cách hành chính. 10 Viê ̣c Quốc hội khóa XIII thông qua Hiến pháp (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ sáu (ngày 28 - 11 - 2013) là một sự kiện chính trị - pháp lý quan trọng bậc nhất của đất nƣớc trong năm 2013, thể hiện sự kết tinh trí tuệ của cả dân tộc ta trên con đƣờng phát triển. Hiến pháp (sửa đổi) có rất nhiều đổi mới và chính những đổi mới đó là cơ sở hiến định quan trọng mở đƣờng cho việc tiếp tục cải cách, đổi mới để đất nƣớc ta phát triển.
Một trong những nội dung trọng tâm của sửa đổi, bổ sung Hiến pháp lần này là đổi mới về tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc theo yêu cầu của Nhà nƣớc pháp quyền, không những có sự hoàn thiện hơn nguyên tắc tổ chức quyền lực Nhà nƣớc tại Điều 2 của Hiến pháp, mà các nguyên tắc đó đã trở thành tƣ tƣởng xuyên suốt trong các quy định cụ thể của Hiến pháp. Bƣớc tiến mới dễ nhận thấy nhất là Hiến pháp (sửa đổi) đã khẳng định rõ: “Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tư pháp” [5, khoản 1 Điều 102]. Các quan điểm cải cách tư pháp Thứ nhất, cải cách tƣ pháp phải xuất phát từ nhu cầu và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể trong từng giai đoạn phát triển của kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Trong từng giai đoạn phát triển của mình, kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi các cơ quan tƣ pháp không chỉ phục vụ, tạo thuận lợi cho sự vận hành của nền kinh tế mà đồng thời phải là ngƣời lính gác bảo vệ tinh thông, nhạy bén trƣớc những biến cố, tiêu cực, mặt trái của kinh tế thị trƣờng có thể xâm hại đến trật tự công cộng [6, tr41].
Sự phát triển, hoàn thiện của hệ thống tƣ pháp không tách rời sự phát triển của kinh tế - xã hội và tác động ngƣợc trở lại đối với kinh tế - xã hội, tạo hệ thống công cụ pháp lý an toàn cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế, bảo vệ trật tự an toàn xã hội và an ninh quốc gia. Tổ chức và hoạt động của các cơ quan tƣ pháp, các trình tự, thủ tục và phƣơng thức, lề lối làm việc của đội ngũ cán bộ, chức danh tƣ pháp phải đƣợc cải cách theo hƣớng chuyên nghiệp, hiệu quả, tiêu chuẩn hóa, hiện đại hóa 11 phù hợp với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, đảm bảo ngăn ngừa có hiệu quả và xử lý kịp thời, nghiêm minh các loại tội phạm hình sự, đặc biệt là các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội tham nhũng và các loại tội phạm có tổ chức, giải quyết nhanh chóng, hợp lý, hiệu quả các tranh chấp kinh tế, dân sự trong nền kinh tế thị trƣờng đang hội nhập ngày càng sâu rộng với khu vực và quốc tế, bảo vệ trật tự kỷ cƣơng xã hội, bảo đảm và tôn trọng quyền dân chủ, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, xã hội và Nhà nƣớc.