ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ VIỆN CƠ HỌC Nguyễn Tất Thắng MÔ HÌNH SỐ GIẢI HỆ PHƯƠNG TRÌNH NƯỚC NÔNG HAI CHIỀU TRÊN LƯỚI KHÔNG CẤU TRÚC. MỘT SỐ KIỂM NGHIỆM VÀ ỨNG DỤNG LUẬN VĂN THẠC SĨ HÀ NỘI – 2005 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ VIỆN CƠ HỌC Nguyễn Tất Thắng MÔ HÌNH SỐ GIẢI HỆ PHƯƠNG TRÌNH NƯỚC NÔNG HAI CHIỀU TRÊN LƯỚI KHÔNG CẤU TRÚC. MỘT SỐ KIỂM NGHIỆM VÀ ỨNG DỤNG Chuyên ngành: Cơ học chất lỏng Mã số: 60.22 LUẬN VĂN THẠC SĨ CƠ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Dương Ngọc Hải HÀ NỘI – 2005 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 Môc lôc Më ®Çu.5 Ch−¬ng 1 Tæng quan .1 C¸c m« h×nh to¸n häc vµ mét sè kh¸i niÖm.2 C¸c ®èi t−îng vËt lý.1 CÊu tróc h×nh häc cña khèi n−íc .2 C¸c tÝnh chÊt cña chÊt láng.3 C¸c d¹ng øng xö trong dßng ch¶y .3 HÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu .4 C¸c nhãm sè h¹ng vµ ý nghÜa vËt lý cña chóng.1 Gia tèc ®Þa ph−¬ng.2 Gia tèc convective (sè h¹ng convective) .3 §é dèc cña mÆt tho¸ng.4 Lùc do øng suÊt giã bÒ mÆt .5 Mét sè d¹ng dÉn xuÊt cña hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu .1 D¹ng trong hÖ täa ®é Decard (theo c¸c biÕn u, v vµ h) .2 D¹ng kh¸c trong hÖ täa ®é Decard (theo c¸c biÕn qx, qy vµ h) .6 Mét sè tÝnh chÊt cña hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu.7 C¸c tÝnh chÊt cña nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu .19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Sè c¸c ®iÒu kiÖn gi¶i (®iÒu kiÖn biªn vµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu) .2 D¹ng cña c¸c ®iÒu kiÖn biªn vµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu.3 Yªu cÇu ®èi víi c¸c ®iÒu kiÖn biªn vµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu.8 VÒ ph−¬ng ph¸p sè gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu .9 Ph−¬ng ph¸p thÓ tÝch h÷u h¹n (FVM) .10 Ph−¬ng ph¸p cña Godunov .11 L−íi kh«ng cÊu tróc vµ c¸c ph−¬ng ph¸p sinh l−íi kh«ng cÊu tróc .1 Yªu cÇu chung cña l−íi kh«ng cÊu tróc .2 C¸c ph−¬ng ph¸p sinh l−íi kh«ng cÊu tróc ®· ®−îc ph¸t triÓn.3 Mét sè ph−¬ng ph¸p ®ang ®−îc ph¸t triÓn .31 Ch−¬ng 2 Gi¶i sè hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu kh«ng dõng, kh«ng cã gi¸n ®o¹n b»ng ph−¬ng ph¸p sai ph©n trªn l−íi kh«ng cÊu tróc .1 HÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu kh«ng dõng tæng qu¸t .2 Ph−¬ng ph¸p sai ph©n trªn l−íi kh«ng cÊu tróc.3 §iÒu kiÖn biªn vµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu .3 §iÒu kiÖn ban ®Çu.4 C¸ch gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh sai ph©n .5 CÊu tróc ch−¬ng tr×nh .1 C¸c thñ tôc tÝnh to¸n chÝnh.2 S¬ ®å khèi m« ®un tÝnh to¸n.6 KiÓm ®Þnh ch−¬ng tr×nh víi sè liÖu thÝ nghiÖm dßng ch¶y trµn .42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 C¸c th«ng sè m« pháng .3 Mét sè kÕt qu¶ tÝnh to¸n so s¸nh .7 ¸p dông cho bµi to¸n dßng ch¶y lò trµn do vì ®ª gi¶ ®Þnh .2 C¸c th«ng sè m« pháng .3 Mét sè kÕt qu¶ m« pháng .56 Ch−¬ng 3 Gi¶i sè hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu kh«ng dõng, cã xÐt ®Õn gi¸n ®o¹n sö dông ph−¬ng ph¸p Godunov víi xÊp xØ hµm dßng kiÓu Roe .1 Ph−¬ng ph¸p Godunov víi xÊp xØ Roe cho bµi to¸n mét chiÒu.2 Tæng qu¸t hãa cho hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu .2 Xö lý thµnh phÇn ma s¸t t¹i biªn cøng .3 Ch−¬ng tr×nh tÝnh to¸n dßng ch¶y hai chiÒu cã xÐt ®Õn gi¸n ®o¹n .1 Ch−¬ng tr×nh tÝnh to¸n.2 §iÒu kiÖn biªn vµ ®iÒu kiÖn ban ®Çu .3 C¸c thñ tôc tÝnh to¸n chÝnh.4 S¬ ®å khèi m« ®un tÝnh to¸n.4 KiÓm ®Þnh ch−¬ng tr×nh víi thÝ nghiÖm dßng ch¶y cã gi¸n ®o¹n .2 C¸c th«ng sè m« pháng .3 KÕt qu¶ tÝnh to¸n so s¸nh .78 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5 Bµi to¸n dßng ch¶y trong kªnh h×nh ch÷ nhËt, ®¸y ph¼ng.2 TÝnh to¸n so s¸nh víi m« h×nh DuFlow.6 Bµi to¸n dßng ch¶y trong s«ng ®Þa h×nh phøc t¹p cã c«ng tr×nh .2 TÝnh to¸n so s¸nh víi m« h×nh Telemac.91 Danh môc c«ng tr×nh cña t¸c gi¶.93 Tµi liÖu tham kh¶o.93 TiÕng ViÖt.93 TiÕng Anh .93 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Më ®Çu M« h×nh n−íc n«ng mét chiÒu ®· ®−îc nghiªn cøu vµ øng dông réng r·i trong c¸c m« pháng thñy lùc cña c¸c hÖ thèng kªnh, r¹ch hay c¸c m¹ng s«ng Ýt phøc t¹p vÒ mÆt ®Þa h×nh, lßng dÉn.
C¸c nghiªn cøu, ¸p dông chuyªn s©u c¸c m« h×nh sè gi¶i bµi to¸n dßng ch¶y n−íc n«ng mét chiÒu cho nhiÒu chÕ ®é dßng ch¶y trong c¸c ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh kh¸c nhau ®· ®−îc nghiªn cøu tõ l©u trªn thÕ giíi còng nh− ë ViÖt Nam [6]. Tuy vËy do c¸c h¹n chÕ cña c¸c m« h×nh mét chiÒu mµ kh¶ n¨ng øng dông cña chóng trong mét sè tr−êng hîp, khi bµi to¸n ®−îc xÊp xØ b»ng m« h×nh mét chiÒu lµ kh«ng tèt, cÇn ph¶i cã sù xem xÐt kü. Bªn c¹nh c¸c h¹n chÕ cña m« h×nh dßng ch¶y n−íc n«ng mét chiÒu th× tÝnh phøc t¹p cïng khèi l−îng tÝnh to¸n lín cña c¸c m« h×nh gi¶i sè dßng ch¶y ba chiÒu mµ trong mét sè tr−êng hîp m« h×nh dßng ch¶y n−íc n«ng hai chiÒu lµ lùa chän phï hîp. ViÖc m« h×nh ho¸ c¸c dßng ch¶y n−íc n«ng dùa trªn viÖc gi¶i sè hÖ ph−¬ng tr×nh Saint Venant hai chiÒu ®· vµ ®ang ®−îc nghiªn cøu, øng dông ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi còng nh− ë ViÖt Nam.
Thùc tÕ cho thÊy viÖc m« pháng dßng ch¶y n−íc n«ng hai chiÒu, cã hoÆc kh«ng xÐt ®Õn c¸c tÝnh chÊt gi¸n ®o¹n trong dßng ch¶y, trong c¸c ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh phøc t¹p kh¸c nhau nh− c¸c khu ®« thÞ, c¸c miÒn tho¸t lò víi sù cã mÆt cña c¸c c«ng tr×nh trong miÒn tÝnh nh»m phôc vô c¸c yªu cÇu tÝnh to¸n dù b¸o, quy ho¹ch phßng chèng lò lôt ®· ®Æt ra nhu cÇu ph¸t triÓn c¸c m« h×nh gi¶i sè hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu trªn l−íi kh«ng cÊu tróc do tÝnh mÒm dÎo, thÝch øng cao cña nã. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña kü thuËt tÝnh to¸n còng nh− kh¶ n¨ng cña m¸y tÝnh, c¸c ph−¬ng ph¸p sè sö dông l−íi tÝnh to¸n kh«ng cÊu tróc còng nh− c¸c ph−¬ng ph¸p sinh l−íi kh«ng cÊu tróc ngµy cµng ®−îc ph¸t triÓn m¹nh. Cã hai ph−¬ng ph¸p sè th−êng sö dông l−íi kh«ng cÊu tróc gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu lµ ph−¬ng ph¸p phÇn tö h÷u h¹n (FEM) vµ ph−¬ng ph¸p thÓ tÝch h÷u h¹n (FVM). Ph−¬ng ph¸p FEM mét mÆt phøc t¹p vÒ lËp tr×nh, chi phÝ lËp tr×nh vµ khèi l−îng tÝnh to¸n lín, mÆt kh¸c trong c¸c nghiªn cøu hiÖn t¹i, trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tr−êng hîp hai chiÒu, ph−¬ng ph¸p nµy còng míi chØ dõng ë møc ®é ¸p dông ®èi víi l−íi tam gi¸c nªn d−êng nh− xu h−íng hiÖn nay trªn thÕ giíi lµ sö dông ph−¬ng ph¸p FVM [7].
So víi ph−¬ng ph¸p FEM, ph−¬ng ph¸p FVM kh«ng nh÷ng ®ßi hái khèi l−îng tÝnh to¸n Ýt h¬n mµ cßn cho c¸c s¬ ®å b¶o toµn víi c¸c tÝnh chÊt b¾t gi¸n ®o¹n bëi ph−¬ng ph¸p nµy dùa trªn d¹ng tÝch ph©n ph−¬ng tr×nh b¶o toµn [8, pp. Trong mét sè nghiªn cøu b−íc ®Çu [1 - 5] häc viªn còng ®· t×m hiÓu, nghiªn cøu vµ ¸p dông thö nghiÖm c¸c kü thuËt rêi r¹c ho¸ trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p FVM. Môc ®Ých cña luËn v¨n lµ: thùc hiÖn c¸c nghiªn cøu ¸p dông c¬ së lý thuyÕt, x©y dùng vµ kiÓm nghiÖm m« h×nh gi¶i sè hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu trªn l−íi kh«ng cÊu tróc theo hai h−íng kü thuËt rêi r¹c hãa kh¸c nhau. H−íng thø nhÊt lµ ¸p dông kÕt hîp ph−¬ng ph¸p FVM vµ kü thuËt sai ph©n ng−îc dßng (upwind) øng dông cho c¸c bµi to¸n dßng ch¶y trµn hai chiÒu tæng qu¸t kh«ng dõng kh«ng cã gi¸n ®o¹n.
H−íng nµy do mét sè t¸c gi¶ NhËt B¶n nghiªn cøu ph¸t triÓn [9]. H−íng thø hai lµ kÕt hîp ph−¬ng ph¸p FVM, ph−¬ng ph¸p Godunov víi xÊp xØ hµm dßng kiÓu Roe gi¶i c¸c bµi to¸n Riemann ®Þa ph−¬ng, ®−îc ph¸t triÓn cho l−íi kh«ng cÊu tróc. S¬ ®å nµy, cã sö dông kÕt hîp kü thuËt sai ph©n ng−îc dßng, cã kh¶ n¨ng m« pháng tèt c¸c tÝnh chÊt gi¸n ®o¹n cña dßng ch¶y [7]. H−íng nghiªn cøu nµy hiÖn nay ®ang ®−îc thÕ giíi quan t©m nghiªn cøu, øng dông [10, 11, 12, 13, 14, 15].
C¸c m« h×nh sè ®−îc nghiªn cøu, x©y dùng sÏ lµ c¬ së ban ®Çu quan träng cho nh÷ng øng dông thùc tÕ tiÕp theo nh− nghiªn cøu ®¸nh gi¸ qu¸ tr×nh lò trµn hay qu¸ tr×nh lan truyÒn sãng gi¸n ®o¹n do vì ®ª, ®Ëp trong c¸c miÒn hai chiÒu. Chóng còng cã thÓ ®−îc sö dông ®Ó ghÐp nèi víi c¸c m« h×nh mét chiÒu m« pháng ®ång thêi diÔn biÕn lò trong s«ng (dßng ch¶y mét chiÒu) vµ qu¸ tr×nh lò ë b·i s«ng hay c¸c miÒn tho¸t lò (dßng ch¶y hai chiÒu). §ång thêi chóng còng cã thÓ lµ c¬ së cho mét sè øng dông kh¸c cã liªn quan trong lÜnh vùc m«i tr−êng nh− khi ghÐp nèi víi c¸c bµi to¸n vÒ m« pháng chÊt l−îng m«i tr−êng n−íc s«ng ngßi, ao hå hoÆc c¸c bµi to¸n vÒ båi xãi, vËn chuyÓn bïn c¸t v. Néi dung cña luËn v¨n gåm c¸c phÇn chÝnh sau: • PhÇn Më ®Çu gåm c¸c giíi thiÖu chung vÒ ®Ò tµi, c¸c nghiªn cøu liªn quan, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 ph¹m vi nghiªn cøu, ý nghÜa khoa häc vµ thùc tiÔn cña ®Ò tµi vµ néi dung luËn v¨n.
• Ch−¬ng 1 giíi thiÖu vÒ c¬ së vËt lý, to¸n häc, hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu, c¸c ph−¬ng ph¸p sè sÏ ®−îc sö dông trong c¸c ch−¬ng tiÕp theo gåm ph−¬ng ph¸p FVM vµ ph−¬ng ph¸p Godunov, mét sè vÊn ®Ò kh¸i qu¸t vÒ l−íi kh«ng cÊu tróc. • Ch−¬ng 2 tr×nh bµy kü thuËt rêi r¹c ho¸ trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p FVM kÕt hîp víi ph−¬ng ph¸p sai ph©n ng−îc dßng ¸p dông cho hÖ ph−¬ng tr×nh n−íc n«ng hai chiÒu kh«ng dõng, kh«ng cã gi¸n ®o¹n, s¬ ®å khèi ch−¬ng tr×nh tÝnh to¸n cña ph−¬ng ph¸p, kÕt qu¶ kiÓm nghiÖm m« h×nh nµy b»ng c¸ch so s¸nh kÕt qu¶ tÝnh to¸n víi sè liÖu thÝ nghiÖm dßng ch¶y trµn theo m« h×nh khu vùc ®« thÞ vµ kÕt qu¶ ¸p dông thö nghiÖm m« pháng lò trµn do vì ®ª gi¶ ®Þnh vµo khu vùc Hµ Néi.