Nghiên Cứu Mô Hình Quản Lý Tổng Hợp Đới Bờ Vịnh Hạ Long

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng mô hình quản lý tổng hợp đới bờ vịnh Hạ Long, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Tác giả: Hà Thị Minh Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thế Chinh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Mô Hình Quản Lý Tổng Hợp Đới Bờ Vịnh Hạ Long
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ TỔNG HỢP ĐỚI BỜ
• 1.1. Định nghĩa về đới bờ và quản lý tổng hợp đới bờ
• 1.1.1. Định nghĩa về đới bờ
• 1.1.2. Chức năng và các dịch vụ của hệ sinh thái đới bờ
• 1.1.3. Quản lý tổng hợp đới bờ
• 1.2. Một số kinh nghiệm thực hiện Quản lý tổng hợp đới bờ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.3. Khung thể chế, chính sách quản lý đới bờ vùng vịnh Hạ Long
• 1.3.1. Cơ chế quản lý theo ngành
• 1.3.2. Cơ chế phối hợp với cấp trung ương
• 1.3.3. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý vùng đới bờ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý khu vực nghiên cứu
• 2.1.2. Hiện trạng đới bờ và sử dụng đới bờ vùng vịnh Hạ Long
• 2.2. Phương pháp luận
• 2.2.1. Tiếp cận tổng hợp
• 2.2.2. Tiếp cận hệ thống
• 2.2.3. Tiếp cận liên ngành và lãnh thổ
• 2.2.4. Tiếp cận dựa vào hệ sinh thái
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa truyền thống
• 2.3.2. Phương pháp phân tích hệ thống
• 2.3.3. Phương pháp tham vấn chuyên gia
• 2.3.4. Phương pháp đánh giá nhanh vùng bờ
• 2.3.5. Phương pháp phân tích thể chế và chính sách
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Những thách thức và mâu thuẫn trong QLTHĐB vùng vịnh Hạ Long
• 3.2. Những văn bản pháp luật và chính sách liên quan đến QLTHĐB vùng vịnh Hạ Long
• 3.2.1. Các văn bản, công ước quốc tế
• 3.2.2. Các văn bản, chính sách quốc gia
• 3.2.3. Các quy chế quản lý của địa phương
• 3.2.4. Nhu cầu về thể chế quản lý tổng hợp vùng đới bờ vịnh Hạ Long
• 3.3. Đề xuất về mô hình quản lý tổng hợp vùng đới bờ vịnh Hạ Long
• 3.3.1. Mục tiêu/ Nguyên tắc chung
• 3.3.2. Nội dung tổ chức của mô hình
• 3.3.3. Các biện pháp quản lý tích cực đề xuất áp dụng trong mô hình
• 3.3.4. Cơ cấu thực thi
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Mô Hình Quản Lý Tổng Hợp Đới Bờ Vịnh Hạ Long

Mô hình quản lý tổng hợp đới bờ (QLTHĐB) tại Vịnh Hạ Long là một khái niệm quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững khu vực này. Vịnh Hạ Long, với vẻ đẹp thiên nhiên độc đáo và giá trị sinh thái cao, đang đối mặt với nhiều thách thức từ hoạt động phát triển kinh tế và du lịch. Việc áp dụng mô hình QLTHĐB sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng địa phương.

1.1. Định nghĩa và Ý nghĩa của Quản Lý Tổng Hợp Đới Bờ

Quản lý tổng hợp đới bờ là quá trình kết hợp các yếu tố sinh thái, kinh tế và xã hội trong việc quản lý tài nguyên ven biển. Mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

1.2. Tình hình hiện tại của Vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long hiện đang phải đối mặt với nhiều vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không bền vững và sự gia tăng dân số. Những thách thức này đòi hỏi một mô hình quản lý hiệu quả để bảo vệ giá trị tự nhiên của khu vực.

II. Những Thách Thức trong Quản Lý Đới Bờ Vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng trong quản lý đới bờ. Các vấn đề như ô nhiễm nước, xói lở bờ biển và sự gia tăng hoạt động du lịch không kiểm soát đang gây áp lực lên hệ sinh thái. Việc thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động của nó

Ô nhiễm nước tại Vịnh Hạ Long chủ yếu do hoạt động du lịch và sinh hoạt của người dân. Các chất thải từ các hoạt động này đã làm suy giảm chất lượng nước và ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển.

2.2. Sự gia tăng hoạt động du lịch không bền vững

Hoạt động du lịch phát triển mạnh mẽ nhưng thiếu quy hoạch hợp lý đã dẫn đến tình trạng quá tải, gây áp lực lên tài nguyên và môi trường. Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ khu vực này.

III. Phương Pháp Quản Lý Tổng Hợp Đới Bờ Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức hiện tại, việc áp dụng các phương pháp quản lý tổng hợp là cần thiết. Các phương pháp này bao gồm việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý tài nguyên.

3.1. Xây dựng khung pháp lý cho QLTHĐB

Khung pháp lý cần được xây dựng để đảm bảo sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường.

3.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là rất quan trọng trong việc quản lý tài nguyên. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức để người dân hiểu rõ hơn về giá trị của môi trường và tài nguyên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Mô Hình QLTHĐB tại Vịnh Hạ Long

Mô hình quản lý tổng hợp đới bờ đã được áp dụng tại nhiều khu vực trên thế giới và có thể được điều chỉnh để phù hợp với Vịnh Hạ Long. Các ứng dụng thực tiễn bao gồm việc phát triển du lịch bền vững, bảo vệ hệ sinh thái và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân.

4.1. Phát triển du lịch bền vững

Du lịch bền vững không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường. Cần có các chính sách khuyến khích du lịch sinh thái và các hoạt động bảo vệ môi trường.

4.2. Bảo vệ hệ sinh thái và tài nguyên thiên nhiên

Bảo vệ hệ sinh thái là một trong những mục tiêu chính của mô hình QLTHĐB. Cần có các biện pháp bảo tồn và phục hồi các hệ sinh thái bị suy thoái.

V. Kết Luận và Tương Lai của Mô Hình QLTHĐB tại Vịnh Hạ Long

Mô hình quản lý tổng hợp đới bờ tại Vịnh Hạ Long có tiềm năng lớn trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của QLTHĐB trong phát triển bền vững

QLTHĐB đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên và môi trường, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững cho khu vực.

5.2. Định hướng tương lai cho Vịnh Hạ Long

Cần có các chiến lược dài hạn để đảm bảo sự phát triển bền vững cho Vịnh Hạ Long, bao gồm việc áp dụng công nghệ mới và tăng cường hợp tác quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vịnh Hạ Long là di sản thiên nhiên thế giới hai lần được UNESCO công nhận, sở hữu vùng biển rộng 1.553 km² với 1.969 hòn đảo lớn nhỏ cùng đường bờ biển kéo dài khoảng 120km. Đới bờ vịnh Hạ Long giữ vai trò cửa ngõ giao thương và là đầu tàu kinh tế trọng điểm phía Bắc với dân số toàn vùng khoảng 623.500 người, mật độ cư trú trung bình 253 người/km² nhưng tập trung cao tại thành phố Hạ Long lên tới 826 người/km². Sự phát triển kinh tế vượt bậc với mức GDP bình quân đầu người của Hạ Long năm 2011 đạt khoảng 3.711 USD/năm (gấp 2,7 lần mức bình quân 1.375 USD/năm của cả nước) đã thúc đẩy các ngành kinh tế bùng nổ, đặc biệt là khai thác than đạt 35-40 triệu tấn/năm và lượng khách du lịch vượt 7 triệu lượt năm 2012.

Tuy nhiên, mô hình phát triển phân tán theo từng ngành riêng rẽ đã dẫn đến xung đột không gian gay gắt và suy giảm chất lượng môi trường nghiêm trọng. Các chỉ số quan trắc như TSS, BOD, DO tại nhiều vùng nước ven bờ đều vượt quy chuẩn môi trường cho phép nhiều lần; hàng trăm hecta rừng ngập mặn và bãi triều bị san lấp phục vụ đô thị hóa. Trước thực trạng đó, đề tài nghiên cứu được thực hiện với mục tiêu xây dựng mô hình Quản lý tổng hợp đới bờ (QLTHĐB) phù hợp với thực tiễn tỉnh Quảng Ninh nhằm điều hòa mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn thiên nhiên. Phạm vi nghiên cứu được xác định theo chiều dài 114km đường bờ thuộc 5 địa phương (Hạ Long, Cẩm Phả, Hoành Bồ, Vân Đồn, Quảng Yên), giới hạn trong phạm vi 5km dải ven biển về phía đất liền và 6 hải lý về phía biển, tiến hành từ tháng 6/2013 đến tháng 10/2013. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược giúp bảo tồn 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái biển, nâng cao năng lực điều phối liên ngành và bảo đảm an sinh xã hội cho hơn 1.000 hộ dân vạn chài sinh sống trên vịnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết Quản lý tổng hợp đới bờ (ICZM) theo quan điểm của Cicin-Sain và Knecht (1995), xác định quản lý đới bờ là tiến trình liên tục, năng động nhằm đưa ra các quyết định hướng tới sử dụng bền vững và bảo vệ tài nguyên đại dương. Khung lý thuyết này kết hợp chặt chẽ với quan điểm hệ thống của Lymarey (2003), coi đới bờ là dải tương tác phức tạp giữa 3 phân hệ: môi trường biển, môi trường lục địa và môi trường kinh tế - xã hội (hệ nhân sinh). Nghiên cứu cũng kế thừa các định hướng từ Chương trình Nghị sự 21 thông qua tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro 1992 và Tuyên bố Hội nghị Bờ biển Thế giới 1993 về phương thức tích hợp đa ngành.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm:

• Đới bờ: Vùng chuyển tiếp tương tác thống nhất giữa lục địa và biển, nơi diễn ra các hoạt động khai thác tài nguyên chia sẻ.
• Hệ sinh thái bờ và dịch vụ sinh thái: Cấu trúc sinh học cung cấp 4 nhóm giá trị chính gồm dịch vụ cung cấp (thực phẩm, dược phẩm), dịch vụ điều chỉnh (khí hậu, lọc chất thải), dịch vụ văn hóa (du lịch, cảnh quan) và dịch vụ hỗ trợ (chu trình dinh dưỡng đất và nước).
• Tính chất tổng hợp trong quản lý: Gồm tích hợp theo chiều ngang giữa các ngành kinh tế bình đẳng (du lịch, hàng hải, khai khoáng, thủy sản) và tích hợp theo chiều dọc giữa các cấp chính quyền từ Trung ương, tỉnh đến cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ các báo cáo quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tỉnh Quảng Ninh, chuỗi số liệu viễn thám và trắc địa địa hình đáy vịnh Cửa Lục giai đoạn 1965-2004 và 1991-2007. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa tại 5 đơn vị hành chính ven bờ (TP. Hạ Long, TP. Cẩm Phả, huyện Hoành Bồ, huyện Vân Đồn, TX. Quảng Yên) với cỡ mẫu tham vấn chuyên sâu gồm 25 chuyên gia đầu ngành, đại diện lãnh đạo các sở ban ngành và các nhà khoa học môi trường. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để tập trung khảo sát tại các điểm nóng môi trường như vịnh Cửa Lục, khu du lịch Bãi Cháy, đảo Tuần Châu và cửa sông Bình Hương.

Phương pháp phân tích thể chế, phân tích hệ thống và đánh giá nhanh vùng bờ (Rapid Coastal Appraisal - RCA) được lựa chọn làm công cụ chủ đạo. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm nhận diện toàn diện các xung đột lợi ích sử dụng không gian và kẽ hở pháp lý giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành, đồng thời lượng hóa được xu thế biến động đường bờ và diện tích thảm thực vật trong khoảng thời gian nghiên cứu cô đọng từ tháng 6/2013 đến tháng 10/2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu ghi nhận sự suy thoái nghiêm trọng của hệ sinh thái rừng ngập mặn ven bờ. Tại các phường Cao Xanh, Hà Khánh, Hồng Hải thuộc TP. Hạ Long, diện tích rừng ngập mặn gần như bị xóa sổ hoàn toàn do các dự án san lấp đô thị. Tại phường Hà Phong, diện tích rừng ngập mặn trồng mới từ 20 ha đã giảm tới 75%, hiện chỉ còn lại 5 ha; tại xã Đại Yên diện tích 45 ha giảm 66,7% xuống còn 15 ha. Sự tổn thất này tác động tiêu cực trực tiếp đến chuỗi thức ăn sinh thái, bởi theo tính toán của các nhà khoa học, cứ mất 1 ha rừng ngập mặn sẽ làm suy giảm khoảng 180 kg sản lượng cá/năm và mất đi giá trị lọc nước sinh thái ước tính tương đương 30.000 USD.

Thứ hai, địa hình đáy và đường bờ biển biến động dữ dội dưới tác động của quá trình san lấp đất đai và nạo vét luồng tàu. Trong giai đoạn 1998-2002, diện tích san lấp bãi triều đạt 216 ha và đã tăng vọt lên 502 ha vào năm 2004 (tăng 132,4%). Phân tích ảnh viễn thám cho thấy tốc độ mở rộng đường bờ biển giai đoạn 2001-2007 diễn ra rất nhanh, đạt mức tương đương 81,16% so với toàn bộ giai đoạn 10 năm trước đó (1991-2001). Địa hình đáy khu vực Cảng Cái Lân bị xói sâu 15-20 cm/năm do nạo vét luồng Lạch Miều, trong khi khu vực Đò Cao Xanh và đảo Sa Tô lại bị bồi tụ từ 5-6 cm/năm, gây biến dạng dòng chảy và đục nước vịnh.

Thứ ba, sự xung đột gay gắt giữa hoạt động công nghiệp khai khoáng và ngành du lịch, thủy sản. Khối lượng than khai thác 35-40 triệu tấn/năm và trên 3 triệu tấn đá vôi sản xuất xi măng tại Cẩm Phả, Hoành Bồ đã phát tán bụi than, đất đá thải và váng dầu vào các dòng chảy đổ ra vịnh. Ngành du lịch phục vụ hơn 7 triệu lượt khách/năm nhưng hạ tầng bến bãi, giao thông Bãi Cháy còn quá tải, thiếu quỹ đất đậu xe. Ngành thủy sản đạt sản lượng nuôi trồng trên 5.680 tấn tại Quảng Yên (2012) nhưng có tới 90% diện tích canh tác là quảng canh năng suất thấp, chỉ đạt bình quân 0,4 tấn/ha, chưa khai thác hiệu quả tiềm năng mặt nước sinh thái.

Thứ tư, thể chế quản lý hiện hành mang tính đơn ngành phân tán, thiếu cơ chế điều phối thống nhất. Mặc dù Sở Tài nguyên và Môi trường là cơ quan đầu mối, nhưng quyền hạn và nguồn lực của Chi cục Biển và Hải đảo còn hạn chế. Sự phối hợp giữa Ban Quản lý Vịnh Hạ Long với các Sở Giao thông Vận tải, Sở Công Thương, Sở Xây dựng và chính quyền cấp huyện còn nhiều chồng chéo; khoảng 20% dân số nghèo ven bờ và gần 1.000 hộ dân vạn chài nổi hầu như chưa được tham gia vào quá trình ra quyết định quy hoạch.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ tư duy quản lý hành chính cục bộ theo địa giới và ngành dọc, ưu tiên tối đa cho tăng trưởng kinh tế nhanh mà xem nhẹ sức chịu tải môi trường. Đối chiếu với các mô hình thử nghiệm trong nước như Dự án VNICZM (2000-2006) tại Nam Định, Thừa Thiên Huế, Bà Rịa - Vũng Tàu hay Dự án PEMSEA tại Đà Nẵng (2000-2006), việc thiếu một cơ chế chỉ đạo liên ngành cấp tỉnh là nguyên nhân chính khiến các xung đột không gian không thể dung hòa.

Dữ liệu nghiên cứu về biến động đường bờ và diện tích san lấp bãi triều hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp bản đồ GIS phân vùng không gian chức năng. Việc biểu diễn trực quan ranh giới 502 ha bãi triều bị san lấp cùng hải đồ bồi xói đáy luồng sẽ cung cấp bằng chứng xác thực giúp các nhà hoạch định chính sách phân định ranh giới các vùng cấm khai thác, vùng bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đệm phát triển kinh tế bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thành lập Ban Điều phối Quản lý tổng hợp đới bờ cấp tỉnh do Lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh trực tiếp làm Trưởng ban, Sở Tài nguyên và Môi trường làm cơ quan thường trực với sự tham gia của 6 sở ngành liên quan. Kiện toàn cơ chế hoạt động trong vòng 6 tháng đầu nhiệm kỳ nhằm thống nhất đầu mối thẩm định các dự án lấn biển và sử dụng mặt nước.

2. Phê duyệt và thực thi Quy hoạch phân vùng chức năng không gian đới bờ vịnh Hạ Long, chia thành các tiểu vùng chức năng rõ rệt. Mục tiêu giữ ổn định toàn bộ hơn 1.300 ha rừng ngập mặn hiện hữu tại Hoành Bồ, Cẩm Phả, Hạ Long; đồng thời triển khai dự án phục hồi tối thiểu 20% diện tích rừng ngập mặn bị suy thoái tại khu vực Cửa sông Bình Hương và Cửa sông Cửa Lục trong lộ trình 3 năm (2014-2016).

3. Chuyển đổi mô hình sinh kế bền vững cho gần 1.000 hộ dân làng chài và cư dân ven bờ. Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với Hội Nghề cá áp dụng kỹ thuật nuôi trồng thủy sản quảng canh cải tiến kết hợp du lịch sinh thái và giáo dục môi trường theo kinh nghiệm quốc tế, nâng năng suất nuôi trồng đạt từ 1,2 đến 1,5 tấn/ha trong giai đoạn 2014-2017.

4. Nâng cấp hệ thống quan trắc môi trường biển tự động và áp dụng chế tài kiểm soát xả thải nghiêm ngặt. Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam thực hiện thu gom 100% nước thải mỏ, giảm 30% lượng trầm tích và bụi than phát tán ra luồng Cửa Lục trước năm 2016; quy hoạch bổ sung 3 bãi đỗ xe tập trung tại khu du lịch Bãi Cháy nhằm giải tỏa áp lực giao thông ven bờ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, Tổng cục Biển và Hải đảo): Tiếp cận khung lý thuyết và hướng dẫn phân vùng không gian để hoàn thiện các quy chế phối hợp liên ngành, lập quy hoạch phát triển bền vững vùng bờ cấp tỉnh.
• Doanh nghiệp đầu tư hạ tầng du lịch, logistics cảng biển và khai khoáng: Tham khảo bản đồ phân vùng chức năng và dữ liệu bồi xói luồng lạch để lựa chọn địa điểm đầu tư chuẩn xác, tuân thủ hành lang bảo vệ bờ biển và giảm thiểu rủi ro pháp lý.
• Viện nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên, Môi trường học: Kế thừa nguồn dữ liệu thực chứng về đa dạng sinh học 8 hệ sinh thái đới bờ, phân tích chuỗi biến động địa hình đáy 1965-2004 và ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh vùng bờ (RCA).
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức đoàn thể địa phương (Hội Nghề cá, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên): Vận dụng quy trình đồng quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng để xây dựng các mô hình sinh kế xanh, trồng rừng ngập mặn và thúc đẩy giáo dục môi trường cho cư dân ven vịnh.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất của phương thức Quản lý tổng hợp đới bờ khác biệt thế nào so với quản lý ngành truyền thống?
Quản lý tổng hợp đới bờ khắc phục sự manh mún của quản lý đơn ngành bằng cách liên kết đa ngành theo chiều ngang và phối hợp đa cấp chính quyền theo chiều dọc. Phương thức này tiếp cận tổng thể hệ thống tự nhiên và xã hội, giúp hài hòa lợi ích kinh tế giữa khai khoáng, du lịch, thủy sản với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học trên cùng một không gian ven biển.

Vì sao diện tích rừng ngập mặn tại vịnh Hạ Long bị suy giảm mạnh trong giai đoạn nghiên cứu?
Nguyên nhân trực tiếp là do áp lực đô thị hóa, các dự án san lấp bãi triều (lên tới 502 ha năm 2004) và phong trào đào đắp đầm nuôi tôm tự phát. Rừng ngập mặn tại các phường Cao Xanh, Hồng Hải bị xóa sổ; phường Hà Phong mất 75% diện tích rừng trồng, khiến chức năng lọc sạch nước và bảo vệ bờ biển bị suy thoái nghiêm trọng.

Hoạt động khai khoáng và công nghiệp nặng ảnh hưởng cụ thể thế nào đến vùng đới bờ?
Việc khai thác 35-40 triệu tấn than/năm và sản xuất trên 3 triệu tấn đá vôi xi măng đã đẩy hàng triệu mét khối đất đá thải ra ven bờ. Nước rửa trôi mang theo bụi than và váng dầu đổ vào vịnh Cửa Lục, làm nước biển khuấy đục, gây bồi lắng đáy luồng từ 5-6 cm/năm tại khu vực Sa Tô và Cao Xanh.

Mô hình QLTHĐB đề xuất giải pháp gì để giảm tải áp lực tại khu du lịch quốc tế Bãi Cháy?
Mô hình đề xuất phân khu chức năng rõ ràng, kết hợp xây dựng các bãi đỗ xe tập trung quy mô lớn nhằm giải quyết ùn tắc giao thông. Đồng thời, đề xuất phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái rừng ngập mặn và giáo dục môi trường tại cửa sông Bình Hương để phân luồng du khách, giảm tải cho vùng lõi di sản.

Cộng đồng ngư dân nghèo và các hộ dân vạn chài đóng vai trò gì trong mô hình quản lý mới?
Cộng đồng là chủ thể trực tiếp tham gia lập kế hoạch, giám sát và bảo vệ môi trường thay vì chỉ là đối tượng bị điều chỉnh. Thông qua Hội Nghề cá và các tổ chức đoàn thể, gần 1.000 hộ dân vạn chài được tiếp cận vốn, công nghệ nuôi thủy sản quảng canh cải tiến kết hợp du lịch để ổn định sinh kế lâu dài.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về Quản lý tổng hợp đới bờ, làm rõ bản chất tương tác giữa 3 phân hệ tự nhiên, kinh tế và thể chế trên không gian 114km bờ biển vịnh Hạ Long.
• Cung cấp bức tranh thực trạng sinh động với số liệu thực chứng về 8 hệ sinh thái điển hình, chỉ ra sự suy giảm của rừng ngập mặn và tốc độ san lấp 502 ha bãi triều gây biến dạng địa hình đáy vịnh Cửa Lục.
• Nhận diện sâu sắc các điểm nghẽn thể chế quản lý đơn ngành, xung đột lợi ích giữa ngành khai khoáng than (35-40 triệu tấn/năm), du lịch (7 triệu lượt khách) và nuôi trồng thủy sản.
• Đề xuất mô hình Quản lý tổng hợp đới bờ vịnh Hạ Long mang tính khả thi cao, bao gồm thiết lập Ban điều phối cấp tỉnh, phân vùng chức năng không gian và áp dụng mô hình sinh kế sinh thái.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho tỉnh Quảng Ninh trong việc hoạch định chính sách phát triển bền vững và nhân rộng mô hình quản lý vùng bờ trên toàn quốc.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2014 đến 2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh và Sở Tài nguyên và Môi trường cần nhanh chóng thể chế hóa khung mô hình, ban hành quy chế phối hợp liên ngành và phân bổ nguồn lực triển khai thí điểm phân vùng đới bờ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy tích cực chung tay áp dụng các giải pháp của luận văn nhằm bảo tồn toàn vẹn di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu - Chƣơng I: Tổng quan về Cơ sở lý luận Quản lý tổng hợp đới bờ - Chƣơng II: Địa điểm, thời gian, phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu - Chƣơng III: Kết quả nghiên cứu - Kết luận và Kiến nghị 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ TỔNG HỢP ĐỚI BỜ 1.1 Định nghĩa về đới bờ và quản lý tổng hợp đới bờ 1.1 Định nghĩa về đới bờ Đới bờ (coastal zone) là một thuật ngữ dùng để chỉ khu vực tiếp giáp giữa đất và biển. Giới hạn của đới bờ đƣợc xác định theo hai thành phần là dải đất ven biển (landward area) và dải ven bờ (seaward area). Giới hạn về phía đất liền của đới bờ có thể thay đổi từ vài trăm mét cho các khu vực bờ biển có vách biển (sea cliff) đến vài km cho các khu vực có giồng cát mở rộng hay các cửa sông ven biển. Giới hạn về phía biển của đới bờ là ranh giới mép của thềm lục địa và ít nhất cách vài km tính từ đƣờng bờ.

Thực tế, đới bờ đƣợc xác định một cách tƣơng đối, phụ thuộc vào ranh giới hành chính, khả năng và mục tiêu quản lý. Hình 1-1 Sơ đồ khu vực đới bờ Định nghĩa đới bờ trong mối tƣơng tác giữa môi trƣờng biển và lục địa mang tính khái quát và đƣợc sử dụng khá rộng rãi là: “Đới bờ là một vùng chuyển tiếp mà ở đó môi trường biển và môi trường lục địa tương tác lẫn nhau và hình thành một môi trường thống nhất” (Barbara E. 3 Trên quan điểm tổng hợp và hệ thống, Lymarey V.L (2003) đã định nghĩa: “đới bờ (hay còn gọi là đới tương tác hiện tại giữa lục địa và biển) là một dải tiếp giáp đất – biển không rộng lắm. Đới bờ có bản chất độc đáo tạo nên một hợp phần lớp vỏ cảnh quan của Trái đất và là nơi xảy ra mối tác động tương hỗ phức tạp.” Xét về khía cạnh sinh thái học thì đới bờ là hệ chuyển tiếp giữa biển và lục địa, có sự tiếp xúc giữa các quyển: thạch quyển, sinh quyển, thủy quyển, khí quyển của Trái đất và là nơi chứa đựng các hệ sinh thái có năng suất cao nhât.

Trong đới bờ có chứa nhiều hệ tự nhiên cấp nhỏ hơn nhƣ: hệ vùng cửa sông, đầm phá, vũng, vịnh nhỏ, các bãi biển, đất ngập triều, đất ngập nƣớc, vùng đất ven biển… Các hệ này có bản chất tự nhiên, có giá trị tài nguyên môi trƣờng khác nhau, do đó đòi hỏi phải có những phƣơng thức khai thác, sử dụng, bảo vệ, phát triển và quản lý phù hợp. Về khía cạnh tài nguyên, đới bờ có nhiều hệ sinh thái/ sinh cảnh có giá trị và phong phú nhƣ cửa sông, đầm phá, thảm cỏ biển, rạn san hô, vũng – vịnh, đảo, bãi triều, bãi biển, đất ngập nƣớc, núi và rừng…, cùng nhiều tài nguyên giá trị nhƣ tài nguyên thủy sản, các hệ động thực vật, đặc biệt là động, thực vật thủy sinh ven biển, khoảng sản. Về mặt kinh tế-xã hội, đới bờ là nơi diễn ra các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên và môi trƣờng chung của nhiều bên khác nhau cho mục tiêu dân sinh và phát triển kinh tế. Xét về góc độ quản lý, đới bờ là giao của ba tập hợp môi trƣờng biển, môi trƣờng lục địa và môi trƣờng kinh tế xã hội (hoạt động của con ngƣời).

Từ những quan điểm, nhìn nhận trên về đới bờ cho thấy đới bờ và vùng bờ là các mảng không gian nằm chuyển tiếp giữa lục địa và biển, luôn chịu sự tƣơng tác giữa lục địa và biển, giữa các hệ thống tự nhiên và hệ nhân văn (tâm điểm là hoạt động của con ngƣời), giữa các ngành và những ngƣời sử dụng tài nguyên vùng đới bờ theo cả cấu trúc dọc (từ trung ƣơng xuống địa phƣơng) và cấu trúc ngang (các bên liên quan trong cùng địa bàn), giữa cộng đồng dân địa phƣơng với các thành 4 phần kinh tế khác. Vì thế đới bờ còn đƣợc gọi là đới tƣơng tác và các hệ sinh thái trong vùng này tồn tại và phát triển thông qua các mối liên kết sinh thái chặt chẽ.2 Chức năng và các dịch vụ của hệ sinh thái đới bờ Vùng đới bờ có một số hệ sinh thái bờ (coastal ecosystem) tiêu biểu thƣờng gặp bao gồm: Rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và bãi rong tảo, khu vực đáy mềm, khu vực đáy cứng, rạn san hô, vũng/vụng ven bờ, bãi biển, cửa sông, châu thổ, đầm phá ven biển, bãi triều lầy và bãi bùn triều, lƣu vực sông ven biển, vùng nƣớc trồi, hồ nƣớc mặn ven biển, đồng lúa nƣớc và đầm thủy sản. Các hệ sinh thái vùng đới bờ có năng suất sinh học cao và quyết định hầu nhƣ toàn bộ năng suất sơ cấp của đại dƣơng. Các hệ sinh thái vùng đới bờ có các chức năng cực kỳ quan trọng nhƣ: điều chỉnh khí hậu, điều chỉnh chu trình các bon và các chu trình sinh địa hóa khác; điều hòa dinh dƣỡng cho các vùng biển lân cận (nhƣ rạn san hô); cung cấp tiềm năng cho du lịch sinh thái, cho phát triển cảng, hàng hải.

Chúng là nơi sinh cƣ của các loài sinh vật biển và chim di cƣ, môi trƣờng sống lý tƣởng cho con ngƣời; nơi tiềm chứa đa dạng sinh học và cung cấp nguồn lợi hải sản to lớn, nguồn thuốc chữa bệnh, nguồn năng lƣợng biển dồi dào cho sự phát triển của xã hội loài ngƣời. Nhiều hệ sinh thái ven bờ còn là bức tƣờng bảo vệ bờ biển khỏi tác động phá hủy của song bão, xói lở; là “máy” lọc tự nhiên để sàng lọc chất ô nhiễm (chủ yếu từ nguồn lục địa), cũng nhƣ khả năng lƣu giữ các bon, hòa loãng và xử lý các loại chất thải. Có 3 đặc tính làm cho chức năng và các dịch vụ của hệ sinh thái vùng đới bờ có tầm quan trọng đặc biệt đó là: (1) tính không thể thay thế (khi bị tổn thất), (2) tính không thể phục hồi nguyên trạng (khi bị phá hủy) và (3) nguy cơ cao (tổn thất của hệ sinh thái tiềm tàng một mối nguy đối với sự phồn vinh của con ngƣời. Các hệ sinh thái vùng đới bờ có 4 nhóm giá trị dịch vụ cơ bản bao gồm: 1) Dịch vụ cung cấp: nơi ở, thực phẩm, nƣớc, gỗ cây ngập mặn, dƣợc phẩm v.

5 2) Dịch vụ điều chỉnh: điều chỉnh khí hậu, lũ lụt, chất lƣợng nƣớc v. 3) Dịch vụ văn hóa: mang lại các lợi ích về mặt giải trí, nghệ thuật và tâm linh v. 4) Dịch vụ hỗ trợ: hình thành tính chất đất, quá trình quang hợp và chu trình biến đổi vật chất – dinh dƣỡng, chu trình ni-tơ, phốt pho, lƣu huỳnh v. Với những giá trị tài nguyên giàu có và dịch vụ đa dạng nhƣ vậy nên vùng đới bờ luôn là nơi phát triển sôi động, mạnh mẽ với mật độ dân số cao, phân bố không đều và có tỉ lệ tăng dân số cơ học cao hơn các đới khác.

Mật độ dân số cao cùng với sự đa dạng và cƣờng độ lớn của các hoạt động kinh tế xã hội đã và đang dẫn đến sự thay đổi mạnh và suy thoái của các thành phần môi trƣờng tự nhiên tại đới bờ.3 Quản lý tổng hợp đới bờ Đới bờ là một hệ tự nhiên quan trọng và trong nó chứa đựng các hệ sinh thái (phụ hệ của đới bờ), nhƣng luôn chịu sự tác động của con ngƣời thông qua hoạt động phát triển. Cho nên, trong thực tế vùng đới bờ không còn có các hệ tự nhiên nguyên khai, mà đều là các hệ bị khai thác. Phần lớn các hệ nhƣ vậy đan xen với các “hệ nhân sinh” để trở thành hệ thống đới bờ, gọi tắt là hệ bờ (coastal system), trong đó có các hệ sinh thái bờ (coastal ecosystem). Chính vì thế mà khi quản lý vùng đới bờ và các hệ bờ thƣờng phải cân nhắc đến hành vi của con ngƣời/các ngành để có giải pháp điều chỉnh phù hợp.

6 Nguồn: QLTHĐB, hướng tới phát triển bền vững ở Việt Nam, Hứa Chiến Thắng, 2008 Hình 1-2 Đới bờ trong quản lý Về bản chất, tài nguyên bờ thuộc dạng tài nguyên chia sẻ, không thể nói thuộc quyền sở hữu duy nhất của ai, của ngành nào, mà là tiền đề phát triển các ngành kinh tế khác nhau, đƣợc sử dụng đa mục đích. Vì thế phần lớn các hệ bờ đƣợc sử dụng theo cách tiếp cận mở và đƣợc quản lý theo ngành trong bối cảnh luôn cạnh tranh và thƣờng mâu thuẫn. Hiện nay việc ra quyết định cũng nhƣ hiểu đúng về bản chất, sự vận động và giá trị của đới bờ vẫn còn hạn chế không chỉ trong cộng đồng mà còn đối với cả các nhà quản lý. Việc quản lý vùng ven biển không phải là mới mà nó đã đƣợc các kỹ sƣ thủy văn và chuyên gia về ven biển sử dụng từ lâu.

Tuy nhiên gần đây ngƣời ta nhận thấy rằng việc “quản lý vùng ven biển” mang ý nghĩa là sự tác động của con ngƣời vào bờ biển thông qua xây dựng và những biến đổi nhân tạo của các quá trình vật lý xảy ra ở đó, nó không bao hàm những khái niệm cần thiết cho sự phát triển bền vững vùng ven biển trong tƣơng lai. Cơ chế quản lý vùng biển, ven bờ hiện hành còn khá nặng theo ngành và theo lãnh thổ, thiếu nhiều chính sách và luật pháp liên quan đến quản lý đới bờ đã gây hạn chế trong việc xác định ích lợi từ viêc sử dụng hợp lý đới bờ, đồng thời còn làm mất đi giá trị vốn có của nó và nhiều khi lại 7 có tác động tiêu cực trở lại đối với đới bờ. Do ranh giới trên biển và đới bờ biển chƣa đƣợc xác định rõ ràng nhƣ trên đất liền, không gian biển bao gồm có không khí, nƣớc, các bãi biển, đảo và các nguồn tài nguyên thủy sinh, thƣờng đƣợc nhiều ngành, nhiều đối tƣợng sử dụng, nhƣng cơ chế điều phối, phù hợp lại chƣa đƣợc xây dựng. Chính vì vậy mà nhu cầu quản lý mang tính tổng hợp đối với vùng đới bờ đã ra đời.

Thuật ngữ “quản lý tổng hợp đới bờ-QLTHĐB” (Intergrated Coastal Zone Management-ICZM) đã đƣợc hình thành từ khoảng những năm chín mƣơi và hiện nay ngày càng đƣợc sử dụng nhiều với nghĩa là quá trình kết hợp tất cả các khía cạnh của các thành phần vật lý, sinh học và nhân văn của vùng đới bờ, ven biển vào chung một khuôn khổ quản lý. Nó khắc phục đƣợc những khuyết điểm trong quản lý đơn ngành và theo lãnh thổ, nhờ việc giải quyết các bất hợp lý (các kẽ hở và mâu thuẫn) trong sử dụng không gian và tài nguyên đới bờ giữa các ngành, cơ quan và cộng đồng.