Mở đầu Nội dung: Bao gồm có 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 3: Đặc điểm MLXH của phụ nữ trong gia đình làm nghề biển Chƣơng 4: Vai trò của MLXH đối với phụ nữ trong gia đình làm nghề biển và các yếu tố ảnh hƣởng đến MLXH. Kết luận và khuyến nghị. 9 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.
Những chủ đề nghiên cứu về mạng lƣới xã hội 1. Phương pháp nghiên cứu mạng lưới xã hội Trên thế giới: Theo S. Faust (1994) thì phƣơng pháp phân tích MLXH chỉ thực sự ra đời cùng với xuất hiện của phƣơng pháp “trắc lƣợng xã hội” (socialmetry) của nhà tâm lý học ngƣời Mỹ gốc Romania là J. Trong tác phẩm này, ông đã đƣa ra các nguyên tắc và công cụ của phƣơng pháp trắc lƣợng xã hội.
Theo ông, phƣơng pháp này gồm có hai công cụ cơ bản là “sociometric test” và “lƣợc đồ xã hội” (sociogram). Với công cụ này, nhà nghiên cứu sẽ khám phá đƣợc các cấu trúc xã hội trong nhóm, trong tổ chức thông qua việc làm sáng tỏ các lực hút (attractions) và các lực đẩy (repulsions) giữa các thành viên trong một nhóm, một tổ chức (chẳng hạn hỏi từng thành viên xem họ thích và không thích ai trong mạng lƣới) thông qua bảng ma trận. Sau đó nhà nghiên cứu sẽ dùng đến những công cụ “lƣợc đồ xã hội” để thể hiện trên mặt phẳng những lực hút và lực đẩy giữa các thành viên trong nhóm/ tổ chức đó. Trong lƣợc đồ xã hội, các điểm thể hiện các chủ thể và các đƣờng nối thể hiện các mối liên kết giữa các chủ thể trong nhóm/ tổ chức.
Với việc thể hiện trên mặt phẳng, chúng ta sẽ nhìn thấy “hình ảnh” cụ thể của cấu trúc xã hội. Tuy không khẳng định nhƣ S. Faust, nhƣng nhiều nhà nghiên cứu cũng đã thống nhất rằng phƣơng pháp trắc lƣợng xã hội của J. Moreno là công cụ phân tích đầu tiên của phƣơng pháp phân tích MLXH [dẫn theo Lê Minh Tiến 2006:70].
Simmel đƣợc xem nhƣ là ngƣời khởi xƣớng cách tiếp cận cấu trúc (nghiên cứu tính hợp thức và các đặc trƣng cấu trúc của mạng lƣới) trong phân tích MLXH. Hƣớng tiếp cận mang tính hình thức chú trọng đến hình thức của các tƣơng tác mà bỏ qua nội dung của các tƣơng tác. Để lý giải cho việc nghiên cứu ƣu tiên các hình thức tƣơng tác này, những ngƣời ủng hộ hƣớng tiếp cận này dựa trên một định đề mà theo đó, các hình thức quan hệ đƣợc quan sát "thể hiện một tính thƣờng xuyên đều đặn nhất định và tính ổn định nhất định" (Merkle 2004: 15). Vậy là bằng cách nghiên cứu các dạng thức của các quan hệ, ngƣời ta có thể tìm thấy tính thƣờng xuyên và không biến đổi của nó.
Việc nghiên cứu tính thƣờng xuyên liên tục của những lựa chọn quan hệ cũng hàm ẩn sự tồn tại của các (cách thức) tổ chức ít nhiều nằm ngoài ý thức của các nhân tố xã hội mà ở đó các nhân tố này có thể vi phạm (Lemieux, Ouimet 2004:10). 10 Công việc của nhà nghiên cứu ở đây là thông qua mạng lƣới nắm bắt đƣợc các nguyên tắc nằm ngoài ý thức nhƣng lại tham gia vào việc tổ chức xã hội. Hƣớng tiếp cận này đi theo những bƣớc nhƣ sau: hình thức của mạng lƣới cho phép nghiên cứu tính thƣờng xuyên liên tục của các hình thức quan hệ dẫn đến những nguyên tắc ngầm giữ vai trò tổ chức các nhóm. Hạn chế của hƣớng phân tích cấu trúc ở chỗ nó quá nghiêng về lý thuyết dựa trên thực địa.
Nó tập trung vào việc triển khai các "quy định" chung về khuôn mẫu xã hội, về những quy luật ích lợi về mặt lý thuyết nhƣng thƣờng xuyên tách rời khỏi thực tiễn các quan sát kinh nghiệm. Hơn nữa, phân tích cấu trúc quá ƣu tiên các cấu trúc mà xem nhẹ cá nhân cũng nhƣ nêu các cấu trúc mà không nghiên cứu tìm hiểu các cấu trúc đó bắt nguồn từ đâu, cơ chế của chúng thế nào, biến đổi ra sao. Chính vì những hạn chế của lối tiếp cận cấu trúc nên nhiều nhà nghiên cứu MLXH đã lựa chọn hƣớng phân tích khác, đó là hƣớng phân tích phi cấu trúc. Cách tiếp cận này coi các tác nhân xã hội là trung tâm và nó quan sát những biến đổi đa dạng của các thực tiễn hoạt động và các biểu hiện của nó.
Các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích dựa trên việc so sánh mạng lƣới cá nhân, có nghĩa là một cá nhân là trung tâm của mạng lƣới và họ sẽ tìm hiểu tổng thể các mối quan hệ trong mạng lƣới đó, các tiếp xúc có ý nghĩa đối với các tác nhân và đối với các quan hệ mà anh/ chị ta thực hiện rất cụ thể trong đời sống. Các bƣớc thực hiện ở đây là: (1) xuất phát từ một cá nhân đƣợc lựa chọn theo tiêu chí chuyên biệt của việc điều tra hay vấn đề đặt ra, (2) thống kê các mối quan hệ thƣờng ngày mà cá nhân thực hiện và duy trì; (3) thống kê các mối quan hệ quan trọng mà cá nhân có thể có hoặc đã có nhƣng không bắt buộc phải là các hoạt động thƣờng ngày sau đó; (4) tiến hành chuỗi các trao đổi phỏng vấn với nhân tố đó bằng các câu hỏi và các tiếp xúc của anh/ chị ta. Lợi ích và những hạn chế của cách tiếp cận phi cấu trúc ở chỗ, mạng lƣới cá nhân thể hiện đầy đủ những phạm vi mang tính nhận thức và cá nhân của các xử sự trong quan hệ. Cách tiếp cận này cho phép nắm bắt các động thái, các vận động và các đặc trƣng thay vì tìm kiếm tính thƣờng xuyên và các hình thức cố định.
Tuy nhiên, cách tiếp cận này tập trung vào khía cạnh mang tính cá nhân của các hiện tƣợng xã hội và không chú trọng tới phân tích tổng thể [dẫn theo Emmanuel Pannier 2008:110]. Ở Việt Nam: Những nghiên cứu MLXH cũng áp dụng các phƣơng pháp nghiên cứu trên thế giới, đó là phân tích cấu trúc và phi cấu trúc. Lê Minh Tiến (2006) xác định phƣơng pháp phân tích MLXH nhƣ là một tập hợp các phƣơng thức chọn mẫu, thu thập và xử lý dữ kiện, các khái niệm, các lý thuyết nhằm mô tả và phân tích mối 11 quan hệ giữa các actor trong mạng lƣới, các quy luật hình thành và chuyển biến của những mối quan hệ đó, và nhất là làm sáng tỏ những ảnh hƣởng của các mối quan hệ xã hội (hay cấu trúc của mạng lƣới) đối với hành vi của các actor. Có thể nhận thấy phƣơng pháp phân tích MLXH khác với lối phân tích theo biến số truyền thống.
Theo đó, phân tích theo biến số thƣờng dùng trong nghiên cứu thực nghiệm xã hội học chú trọng đến các đặc trƣng dân số học và kinh tế - xã hội của các tác nhân nhƣ tuổi tác, giới tính, học vấn.và xem hành vi của cá nhân bị quy định bởi những đặc trƣng đó. Trong khi lối phân tích MLXH nhấn mạnh đến quan hệ xã hội giữa các tác nhân, coi đó là yếu tố quyết định đến hành vi chứ không phải là các đặc trƣng của các tác nhân. Đồng thời, sự khác biệt của các tác nhân không do các đặc trƣng quyết định mà là cấu trúc của các quan hệ xã hội quyết định [58]. Vũ Quang Hà (2001) cho rằng điểm trọng tâm trong phân tích MLXH là nghiên cứu các quan hệ nối kết của các thành viên (cá thể và tập thể) mà "không đƣợc ràng buộc đầy đủ và không đan bện chặt chẽ để có thể gọi là nhóm".
Các nhà xã hội học có xu hƣớng tập trung vào mọi ngƣời có mối quan hệ mạnh trong các nhóm xã hội, xem các mối quan hệ mạnh là cái cơ bản trong khi các mối quan hệ yếu không có ý nghĩa quan trọng về mặt xã hội học [17:440]. Nhƣ vậy, về mặt phƣơng pháp nghiên cứu MLXH, hiện nay phƣơng pháp phân tích MLXH theo hƣớng cấu trúc và phi cấu trúc vẫn đƣợc sử dụng nhiều nhất trong các nghiên cứu ở trên thế giới. Ở Việt Nam các nhà nghiên cứu cũng sử dụng cả hai phƣơng pháp nghiên cứu này tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu của họ, nhƣng chủ yếu phân tích làm rõ các mối quan hệ xã hội giữa các tác nhân trong MLXH. Từ kết quả tổng quan các phƣơng pháp nghiên cứu về MLXH, luận án đã sử dụng cách tiếp cận phi cấu trúc để nghiên cứu MLXH của phụ nữ trong gia đình làm nghề biển, trong đó tập trung phân tích mối quan hệ của phụ nữ trong gia đình làm nghề biển - đƣợc xác định là trung tâm của mạng lƣới với tổng thể các mối quan hệ trong mạng lƣới mà ngƣời phụ nữ có tiếp xúc, trao đổi (bao gồm quan hệ gia đình, họ hàng, bạn bè, hàng xóm và các tổ chức xã hội) để xem các mối quan hệ nào là mạnh và các mối quan hệ nào là yếu trong MLXH.
Các lý thuyết nghiên cứu mạng lưới xã hội Trên thế giới: Có nhiều lý thuyết nghiên cứu MLXH đƣợc đƣa ra bởi các nhà nghiên cứu về MLXH. Có thể nêu ra một số lý thuyết nhƣ sau: Heider nghiên cứu nhận thức xã hội và thái độ của nhóm và đƣa ra "lý thuyết về sự cân bằng nhận thức". Trọng tâm của lý thuyết mô tả những liên hệ tình cảm (tích cực hoặc tiêu cực) giữa các điểm (là các cá nhân hay nhóm) trong một mạng lƣới bằng 12 cách xem xét những tác động phức hợp trong mỗi nhóm cặp ba hợp thành, nhóm này đƣợc coi là cân bằng nếu kết quả của những liên hệ đó là tích cực và không cân bằng trong trƣờng hợp ngƣợc lại. Luận đề cân bằng này chứng minh rằng nếu tất cả nhóm cặp ba đều cân bằng thì hệ thống sẽ bị phân chia thành hai nhóm đối lập [8: 283].
Grannovetter (1973) đã đƣa ra lý thuyết “Sức mạnh của các mối quan hệ yếu” khi nghiên cứu MLXH. Lý thuyết cho rằng, khi nói về sức mạnh trong các mối quan hệ xã hội ta thƣờng nghĩ đến tần suất thời gian (gặp gỡ), mức độ tình cảm, tính thân mật và sự hỗ tƣơng. Giữa các yếu tố này có thể độc lập hoặc tƣơng quan với nhau. Theo ông, những kết nối mạnh chính là mức độ hiểu biết giữa các chủ thể với nhau và mối liên hệ chặt chẽ, gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.
Đối lập với các kết nối mạnh là kết nối yếu, ám chỉ đến mối quan hệ lỏng lẻo giữa các thành viên trong cộng đồng và thay thế vào đó là những kết nối bên ngoài cộng đồng [95].