Luận văn: Xuất khẩu lao động Việt Nam sang thị trường Đông Bắc Á

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích thực trạng xuất khẩu lao động Việt Nam sang Đông Bắc Á và đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Đề tài: Xuất khẩu lao động của Việt Nam sang thị trường khu vực Đông Bắc Á - thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan xuất khẩu lao động Việt Nam sang Đông Bắc Á

Xuất khẩu lao động sang khu vực Đông Bắc Á giữ vai trò chiến lược trong chính sách phát triển kinh tế của Việt Nam. Thị trường trọng điểm bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Đây là những nền kinh tế phát triển với nhu cầu tiếp nhận lao động nước ngoài rất lớn. Dân số già hóa tại các quốc gia này thúc đẩy nhu cầu tuyển dụng trong nhiều ngành nghề, từ sản xuất chế tạo, xây dựng, nông nghiệp đến điều dưỡng và dịch vụ gia đình. Hoạt động này tạo cơ hội việc làm phong phú cho nguồn lao động dồi dào của Việt Nam. Người lao động có cơ hội gia tăng thu nhập vượt trội so với thị trường nội địa. Bên cạnh giá trị kinh tế, xuất khẩu lao động sang Đông Bắc Á giúp tiếp thu kiến thức khoa học công nghệ, kỹ thuật sản xuất tiên tiến và phương thức quản lý hiện đại. Lực lượng lao động sau khi hoàn thành hợp đồng sẽ tích lũy được tay nghề cao cùng tác phong công nghiệp chuyên nghiệp. Mối quan hệ ngoại giao, kinh tế và đầu tư chặt chẽ giữa Việt Nam và các đối tác Đông Bắc Á tạo nền tảng vững chắc để mở rộng quy mô hợp tác lao động trong giai đoạn hội nhập.

1.1. Đặc điểm thị trường lao động khu vực Đông Bắc Á

Thị trường Đông Bắc Á bao gồm các quốc gia có nền kinh tế phát triển nhanh và tốc độ già hóa dân số cao. Nhật Bản và Hàn Quốc đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng lao động phổ thông trong công nghiệp và nông nghiệp. Đài Loan có nhu cầu rất lớn về hộ lý, chăm sóc y tế và giúp việc gia đình. Tiêu chuẩn tuyển chọn tại khu vực này tương đối khắt khe về kỷ luật, kỹ năng nghề và năng lực ngoại ngữ. Chế độ đãi ngộ, tiền lương và điều kiện an sinh xã hội ở mức cao so với mặt bằng chung châu Á. Sự tương đồng nhất định về văn hóa Á Đông giúp người lao động Việt Nam dễ dàng thích nghi với môi trường sống và làm việc.

1.2. Vai trò kinh tế xã hội của hoạt động xuất khẩu lao động

Hoạt động phái cử lao động sang Đông Bắc Á đem lại nhiều lợi ích kinh tế xã hội to lớn. Nguồn kiều hối gửi về nước góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao mức sống gia đình và phát triển kinh tế địa phương. Nhà nước gia tăng nguồn thu ngoại tệ để ổn định cán cân thanh toán quốc tế. Lao động Việt Nam được tiếp cận môi trường làm việc kỷ luật cao, làm chủ máy móc hiện đại và rèn luyện tư duy sản xuất tiên tiến. Sau thời gian làm việc ở nước ngoài, đội ngũ nhân lực này trở về nước mang theo nguồn vốn, kỹ năng chuyên môn và tác phong làm việc chuẩn mực để đóng góp vào quá trình công nghiệp hóa quốc gia.

II. Thực trạng xuất khẩu lao động Việt Nam tại Đông Bắc Á

Thực trạng xuất khẩu lao động Việt Nam sang Đông Bắc Á ghi nhận sự tăng trưởng mạnh về số lượng trong nhiều năm qua. Nhật Bản, Đài Loan và Hàn Quốc luôn dẫn đầu về quy mô tiếp nhận thực tập sinh và người lao động Việt Nam. Tuy nhiên, hoạt động này đang bộc lộ nhiều hạn chế nghiêm trọng. Tình trạng người lao động tự ý phá vỡ hợp đồng và bỏ trốn ra ngoài cư trú bất hợp pháp diễn ra với tỷ lệ cao. Vấn đề này gây áp lực lớn lên quan hệ hợp tác lao động giữa các quốc gia. Các đối tác nước ngoài từng đưa ra cảnh báo hạn chế hoặc tạm ngừng tiếp nhận lao động Việt Nam ở một số ngành nghề. Chất lượng nguồn nhân lực xuất khẩu chưa đồng đều, kỹ năng nghề nghiệp và trình độ ngoại ngữ còn hạn chế. Người lao động còn gặp nhiều rủi ro về chi phí xuất cảnh cao, bị lừa đảo bởi các môi giới bất hợp pháp hoặc chịu sự phân biệt đối xử về điều kiện sinh hoạt và tiền lương tại nước sở tại.

2.1. Quy mô và cơ cấu ngành nghề lao động xuất khẩu

Số lượng lao động Việt Nam sang Đông Bắc Á chiếm trên 80% tổng số lao động đi làm việc ở nước ngoài hàng năm. Tại Nhật Bản, thực tập sinh kỹ năng tham gia chủ yếu vào các ngành cơ khí, chế biến thực phẩm, xây dựng và nông nghiệp. Tại Hàn Quốc, chương trình EPS tiếp nhận lao động trong ngành sản xuất chế tạo, đóng tàu và ngư nghiệp. Thị trường Đài Loan tập trung vào lĩnh vực sản xuất công nghiệp điện tử và chăm sóc y tế gia đình. Cơ cấu lao động chủ yếu là lao động phổ thông, trong khi tỷ lệ lao động kỹ thuật cao có chứng chỉ chuyên môn còn chiếm tỷ trọng thấp.

2.2. Những tồn tại và rủi ro phát sinh trong thực tế

Tình trạng lao động cư trú bất hợp pháp sau khi hết hạn hợp đồng là thách thức lớn nhất đối với thị trường Đông Bắc Á. Chi phí trung gian và phí môi giới trước khi xuất cảnh còn cao, tạo gánh nặng tài chính nặng nề cho người lao động. Một bộ phận lao động thiếu ý thức tuân thủ kỷ luật lao động và pháp luật nước tiếp nhận. Khả năng hòa nhập văn hóa và trình độ ngoại ngữ yếu kém dẫn đến mâu thuẫn trong quan hệ lao động. Ngoài ra, công tác quản lý và bảo vệ quyền lợi người lao động của các doanh nghiệp phái cử tại nước sở tại còn nhiều bất cập, thiếu hỗ trợ kịp thời khi xảy ra tranh chấp.

III. Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu lao động sang Đông Bắc Á

Để phát triển thị trường xuất khẩu lao động Đông Bắc Á bền vững, các cơ quan chức năng và doanh nghiệp cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trọng tâm hàng đầu là nâng cao chất lượng tuyển chọn và công tác đào tạo nguồn nhân lực trước khi phái cử. Người lao động cần được trang bị kỹ năng nghề chuyên sâu, ngoại ngữ chuẩn mực và kiến thức pháp luật bản địa. Công tác quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp dịch vụ xuất khẩu lao động phải được siết chặt nhằm minh bạch hóa các khoản chi phí xuất cảnh. Việc ngăn chặn tình trạng môi giới bất hợp pháp giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho người lao động. Chính phủ cần tăng cường đàm phán song phương để bảo vệ quyền lợi chính đáng cho lao động Việt Nam. Xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa đại sứ quán, ban quản lý lao động và các nghiệp đoàn sở tại là yếu tố quyết định để kiểm soát tỷ lệ bỏ trốn và nâng cao vị thế nhân lực Việt Nam trên trường quốc tế.

3.1. Đổi mới chương trình đào tạo nghề và ngoại ngữ

Nâng cao chất lượng đào tạo nghề là chìa khóa thâm nhập sâu vào các phân khúc việc làm giá trị cao tại Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Các cơ sở phái cử cần chuẩn hóa giáo trình giảng dạy theo tiêu chuẩn quốc tế và sát với yêu cầu thực tế của nhà tuyển dụng. Tăng cường thời lượng đào tạo tiếng Nhật, tiếng Hàn và tiếng Trung nhằm đảm bảo năng lực giao tiếp cơ bản cho người lao động. Giáo dục định hướng về văn hóa doanh nghiệp, tác phong công nghiệp và kỷ luật lao động là bắt buộc. Việc trang bị kiến thức pháp luật giúp người lao động tự bảo vệ quyền lợi và hạn chế vi phạm quy định nước sở tại.

3.2. Hoàn thiện cơ chế quản lý và bảo vệ quyền lợi lao động

Cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường thanh tra, kiểm tra hoạt động của các doanh nghiệp xuất khẩu lao động. Xử lý nghiêm các hành vi thu phí vượt mức quy định và lừa đảo xuất khẩu lao động. Thiết lập đường dây nóng và mở rộng mạng lưới hỗ trợ pháp lý cho người lao động tại nước ngoài. Các tổ chức phái cử phải duy trì liên lạc thường xuyên với người lao động và chủ sử dụng lao động để kịp thời giải quyết tranh chấp. Bên cạnh đó, việc thực hiện chính sách hỗ trợ vay vốn ưu đãi sẽ giúp người lao động nghèo tiếp cận cơ hội việc làm nước ngoài an toàn và hiệu quả.

IV. Định hướng xuất khẩu lao động Việt Nam sang Đông Bắc Á

Xuất khẩu lao động sang khu vực Đông Bắc Á tiếp tục là định hướng chiến lược lâu dài của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc chuyển đổi mô hình từ xuất khẩu lao động số lượng sang chất lượng cao là yêu cầu tất yếu để duy trì thị trường. Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đều mở rộng các chính sách tiếp nhận lao động tay nghề cao với chế độ cư trú dài hạn. Để đón đầu cơ hội này, Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ toàn diện. Sự kết hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp phái cử và người lao động sẽ tạo nên hệ sinh thái xuất khẩu lao động minh bạch, an toàn và chuyên nghiệp. Nguồn nhân lực hồi hương sau thời gian làm việc tại Đông Bắc Á cần được kết nối với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Điều này giúp phát huy tối đa kỹ năng, công nghệ tiếp thu được và đóng góp trực tiếp vào công cuộc phát triển kinh tế đất nước.

4.1. Tận dụng chính sách tiếp nhận lao động tay nghề cao

Các quốc gia Đông Bắc Á đang mở rộng diện cấp thị thực cho lao động kỹ năng đặc định và kỹ sư chuyên nghiệp. Nhật Bản triển khai chương trình Kỹ năng đặc định (Tokutei Gino), trong khi Hàn Quốc gia tăng chỉ tiêu visa E-7 cho lao động kỹ thuật. Việt Nam cần chủ động liên kết đào tạo với các doanh nghiệp nước ngoài để chuẩn bị nguồn ứng viên chất lượng cao. Nắm bắt các chính sách mới này giúp người lao động tiếp cận mức thu nhập tốt hơn, kéo dài thời gian lưu trú và mở ra cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài tại thị trường quốc tế.

4.2. Khai thác hiệu quả nguồn nhân lực hồi hương

Người lao động sau khi hoàn thành hợp đồng từ Đông Bắc Á trở về là nguồn vốn nhân lực quý giá cho nền kinh tế Việt Nam. Các trung tâm dịch vụ việc làm cần xây dựng cơ sở dữ liệu để kết nối lao động hồi hương với các doanh nghiệp FDI Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan tại Việt Nam. Khuyến khích lao động sử dụng nguồn vốn tích lũy và kinh nghiệm quản lý để khởi nghiệp, mở xưởng sản xuất hoặc phát triển dịch vụ tại địa phương. Việc tái hòa nhập thị trường lao động hiệu quả sẽ khép lại vòng tròn phát triển nhân lực bền vững và tạo động lực cho các thế hệ lao động tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Những Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Về Xuất Khẩu LAO Động 1. Xuất khẩu lao động - một hình thức hợp tác kinh tế quốc tế Xuất khẩu lao động là một hoạt động có tính chất phức tạp, nhạy cảm do liên quan trực tiếp đến con người, tới nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội, quan hệ đối ngoại cũng như do có nhiều quan điểm và nhận thức khác nhau. Bởi vậy, làm rõ bản chất, đặc điểm, các yếu tố tác động tới hoạt động XKLĐ sẽ giúp cho có được một cách nhìn toàn diện, thống nhất về quan điểm trong lý luận cũng như thực tiễn về hoạt động XKLĐ ở nước ta. Bản chất, đặc điểm của hoạt động xuất khẩu lao động 1.

Một số vấn đề liên quan đến thuật ngữ XKLĐ Theo cách hiểu thông thường, việc khảo sát thị trường lao động, tìm kiếm người sử dụng lao động ở nước ngoài, ký kết các hiệp định hợp tác hoặc hợp đồng lao động, tiến hành đưa người lao động đi làm việc ở các nước và các hoạt động kèm theo là nội dung chính của hoạt động XKLĐ. Theo cách hiểu đó, hoạt động XKLĐ bao hàm việc di chuyển của người lao động từ một nước này đến nước khác làm việc. Tuy nhiên, không phải bất cứ một sự di chuyển lao động nào như vậy của người lao động đều là hoạt động XKLĐ. Vấn đề này, ở các quốc gia, thậm chí ở một quốc gia, tùy từng điều kiện cụ thể mà người ta có các cách hiểu, quan niệm khác nhau.

Nhưng nhìn chung, về thực chất, sự di chuyển này là việc người lao động đi làm thuê cho người sử dụng lao động ở ngoài nước. Để làm rõ bản chất cũng như đưa ra được khái niệm đầy đủ về hoạt động XKLĐ, cần xem xét tới một số vấn đề liên quan sau: 8 Thị trường lao động: Là thị trường trao đổi sức lao động, là một không gian trao đổi, tiến tới một thỏa thuận giữa người sở hữu sức lao động và người cần sức lao động đó để sử dụng. Kết quả của sự trao đổi đó là sự thỏa thuận bằng hợp đồng về tiền công cùng với một số điều kiện khác cho một công việc cụ thể. Thị trường lao động chính là biểu hiện của sự trao đổi, là mối quan hệ kinh tế cần thiết giữa người sở hữu và người sử dụng sức lao động.

Hàng hóa trên thị trường lao động là sức lao động - một loại hàng hóa đặc biệt, giá cả của nó cũng chịu sự tác động của các quy luật kinh tế, nhất là quy luật cung - cầu. Lao động di cư (migrant worker) chỉ người lao động di chuyển từ nước này sang nước khác để làm việc, thuộc phạm trù di dân quốc tế (international migration). Di dân quốc tế bao gồm những vấn đề lớn hơn khái niệm lao động di cư, để chỉ những người hoặc dòng người di chuyển từ nước này sang nước khác vì nhiều mục đích khác nhau, với nhiều lứa tuổi khác nhau, trong đó có một bộ phận thuộc lực lượng lao động. Xuất khẩu lao động: Được hiểu như là công việc đưa người lao động từ một nước đi lao động tại nước có nhu cầu thuê mướn, sử dụng lao động.

Nó có liên quan đến các khái niệm: lao động xuất cư - chủ yếu đề cập tới người lao động ra đi từ một nước nào đó tới nước mà họ lao động; lao động nhập cư - chủ yếu đề cập đến người lao động từ nước ngoài vào một nước nào đó để làm việc; lao động xuất khẩu - đề cập đến người lao động của một nước có độ tuổi, sức khỏe và kỹ năng lao động khác nhau được đưa đi làm việc ở ngoài nước theo các quy định của pháp luật nước đó. Trên thế giới, thuật ngữ thông dụng để chỉ sự di chuyển của người lao động ra khỏi biên giới một nước là lao động di cư hay lao động di trú. Theo Điều 11 của Công ước số 97 (1949) của Tổ chức lao động quốc tế (ILO), khái niệm người lao động di cư chỉ một người di cư từ nước này sang một nước khác để làm thuê cho người khác [47]. Như vậy, bất cứ sự di chuyển nào của người lao động từ nước này đến nước khác để làm việc đều được gọi chung là lao động di cư, không phân biệt hình thức tổ chức và đối tượng tham gia.

Với cách hiểu này, 9 thuật ngữ lao động di cư chỉ phản ánh biểu hiện bề ngoài sự di chuyển của người lao động đi làm việc ở nước ngoài dưới bất kỳ hình thức nào, chưa thể hiện được bản chất của nó là quá trình mua bán sức lao động giữa người lao động (người sở hữu sức lao động) với người thuê lao động (người sử dụng sức lao động). Hơn nữa, khái niệm cũng bao hàm và không phân biệt các trường hợp di chuyển hợp pháp (có sự quản lý của nhà nước) và di chuyển bất hợp pháp (nhà nước không kiểm soát được) của người lao động. ở Việt Nam, liên quan đến sự di chuyển của người lao động đi làm việc ở nước ngoài có một số quan niệm, thuật ngữ được sử dụng ở các thời kỳ khác nhau như: hợp tác quốc tế về lao động, đưa người lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài, xuất khẩu lao động. Hợp tác quốc tế về lao động hay hợp tác quốc tế về sử dụng lao động là cụm từ được sử dụng vào những năm 1980, phản ánh hoạt động cung ứng và tiếp nhận lao động giữa Việt Nam với một số nước xã hội chủ nghĩa cũ và một số nước ở châu Phi và Trung Đông theo các hiệp định chính phủ.

Như vậy, hợp tác quốc tế về lao động bao gồm các hoạt động: đưa lao động Việt Nam sang nước khác làm việc, cung cấp lao động cho nước ngoài sử dụng ngay trong nước và tiếp nhận LĐNN vào Việt Nam làm việc. Nhưng thực tế lúc đó chủ yếu là Việt Nam thực hiện cung cấp lao động đáp ứng nhu cầu lao động bị thiếu hụt ở các nước tiếp nhận, được thể hiện dưới hình thức Nhà nước tuyển chọn và trực tiếp đưa lao động ra nước ngoài nhằm mục đích đào tạo, nâng cao trình độ tay nghề ở các nước tiếp nhận trên tinh thần giúp đỡ, hợp tác hữu nghị, chưa chú trọng đến mục đích kinh tế. Vì vậy, "hợp tác quốc tế về lao động" chỉ được sử dụng với nghĩa hẹp, phù hợp với cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung và điều kiện lịch sử lúc đó, không thể hiện được bản chất của nó đó là sự trao đổi, mua bán hàng hóa sức lao động trên cơ sở ngang giá và cân bằng lợi ích giữa các chủ thể tham gia. Đưa người lao động đi làm việc (có thời hạn) ở nước ngoài: Là cụm từ được sử dụng vào đầu những năm 1990 thay cho cụm từ hợp tác quốc tế về lao 10 động, gắn liền với sự thay đổi nhận thức về sức lao động và quan niệm về việc đưa lao động ra nước làm việc.

Sức lao động đã được thừa nhận là một hàng hóa có thể trao đổi, mua bán ở cả trong và ngoài nước. Hoạt động đưa người lao động ra nước ngoài là nhằm các mục tiêu: kinh tế (thu nhập cho người lao động và thu ngoại tệ cho đất nước), xã hội (giải quyết việc làm); quan hệ quốc tế (hợp tác kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật), được thực hiện theo các hình thức tổ chức: hiệp định giữa hai chính phủ (nếu có); các hợp đồng cung ứng lao động giữa các tổ chức kinh tế của Việt Nam và nước ngoài; các hợp đồng lao động giữa người lao động với các tổ chức kinh tế Việt Nam hoặc các tổ chức kinh tế và cá nhân nước ngoài [22]. Nhà nước không trực tiếp đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài mà chủ yếu do các tổ chức kinh tế được cấp phép đảm nhiệm. Hoạt động này đã phản ánh sát thực bản chất của việc cung ứng và tiếp nhận lao động giữa các quốc gia, đó là sự trao đổi, mua bán hàng hóa sức lao động nhằm mục đích kinh tế - xã hội, nằm trong quỹ đạo của nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước.

Xuất khẩu lao động: Là thuật ngữ hiện được sử dụng phổ biến, có ý nghĩa tương đương với cụm từ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong nhiều văn bản pháp luật, tài liệu nghiên cứu về người lao động đi làm việc ở ngoài nước. Trong cơ chế kinh tế thị trường, XKLĐ phản ánh hoạt động cung - cầu lao động trên thị trường lao động quốc tế theo các quy luật kinh tế, trên cơ sở giá cả của hàng hóa sức lao động và lợi ích kinh tế của các chủ thể tham gia; phản ánh được sự khác biệt giữa hình thức tổ chức đưa lao động ra nước ngoài làm việc một cách hợp pháp với các hình thức tổ chức khác. Bản chất của hoạt động XKLĐ Từ hiện tượng di chuyển lao động tự do đến XKLĐ là một quá trình gắn liền với quá trình phát triển kinh tế của mỗi nước. Đó cũng là một quá trình nhận thức khách quan về vai trò của người lao động và sức lao động tiềm ẩn trong các nước dư thừa lao động.

Vấn đề di chuyển lao động và XKLĐ về thực chất là 11 việc đem sức lao động từ một nước này tới một nước khác nhằm mục đích kinh tế, nhưng giữa chúng có sự khác nhau về chất. Việc di chuyển lao động ban đầu mang tính tự phát còn việc di chuyển lao động trong XKLĐ lại mang tính tự giác, tức là có việc tổ chức đưa lao động đi và về kèm theo hạch toán kinh tế, có ý nghĩa chiến lược của một quốc gia. Như vậy, XKLĐ bản thân nó là một hoạt động nhằm mục đích kinh tế, có liên quan đến nhiều vấn đề nhạy cảm và phức tạp vì gắn liền với hoạt động của người lao động. Từ thực tế nêu trên cùng với tính đặc biệt của hàng hóa sức lao động đã tạo ra sự phức tạp trong hoạt động XKLĐ, do đó vẫn còn có những điểm khác nhau trong các khái niệm khi nghiên cứu về hoạt động XKLĐ ở Việt Nam.

Dưới góc độ chuyên ngành kinh tế và tổ chức lao động, theo tác giả Nguyễn Lương Trào: "Việc tổ chức đưa lao động ra nước ngoài làm việc được nhà nước xem đó là một lĩnh vực hoạt động kinh tế hợp pháp và cho phép các tổ chức kinh tế (nhà nước hoặc tư nhân) thực hiện thì đó chính là hoạt động xuất khẩu lao động" [45, tr.