Đặt vấn đề Con trâu có tầm quan trọng đặc biệt trong nền sản xuất nông nghiệp, là nguồn cung cấp sức kéo chính (cày bừa và vận chuyển ở nông thôn), cung cấp lƣợng lớn phân hữu cơ cho trồng trọt và đóng góp một phần không nhỏ thịt cho nhu cầu của con ngƣời. Thịt trâu ngày càng đƣợc đánh giá cao trên thị trƣờng và đƣợc nhiều ngƣời ƣa chuộng, kể cả ở một số nƣớc châu Âu và châu Mỹ vì nhiều nạc, ít mỡ, ít cholesterol. Do vậy, phát triển chăn nuôi trâu ở nƣớc ta trong những năm tới là rất cần thiết. Nhƣng cản trở lớn nhất để tăng năng suất gia súc nhai lại ở các nƣớc đang phát triển là thiếu thức ăn cả về số lƣợng và chất lƣợng.
Hơn nữa, số lƣợng và chất lƣợng thức ăn lại biến động theo mùa vụ. Để đáp ứng đƣợc nhu cầu ngày càng tăng về các sản phẩm chăn nuôi, việc sử dụng tốt nguồn thức ăn gia súc truyền thống và khai thác hợp lý các nguồn thức ăn không truyền thống là những thức ăn các gia súc khác và con ngƣời không ăn đƣợc là cực kỳ quan trọng có ý nghĩa sống còn với chăn nuôi gia súc nhai lại nói chung, chăn nuôi trâu nói riêng (Markar, 2004) [41]. Để làm đƣợc việc này, trƣớc hết cần biết đƣợc thành phần hóa học và sau đó là giá trị dinh dƣỡng của thức ăn. Trên cơ sở thành phần hóa học, giá trị dinh dƣỡng của thức ăn chúng ta mới có thể nuôi dƣỡng gia súc nhai lại đúng cách, tức là thoả mãn các nhu cầu về dinh dƣỡng (năng lƣợng, protein, khoáng v.) của chúng để chúng sống, sản xuất (tăng trọng, cho thịt, sữa.) và thải ra ngoài môi trƣờng ít chất thải nhất (đặc biệt là các chất thải có nitơ, phốt pho) và các loại khí nhà kính (Paquay, 2000) [51].
c 2 Hiện nay, trong các bảng thành phần hoá học và giá trị dinh dƣỡng của Việt Nam, chúng ta đang phải sử dụng phần lớn tỷ lệ tiêu hoá các thức ăn ở nƣớc ngoài để tính giá trị dinh dƣỡng các thức ăn cho gia súc của ta. Vì lý do này, khi áp dụng các giá trị dinh dƣỡng trong bảng để lập khẩu phần chúng ta không biết chắc đƣợc là khẩu phần lập ra thừa hay thiếu so với nhu cầu. Khắc phục tình trạng phải đi mƣợn số liệu của nƣớc ngoài về tỷ lệ tiêu hoá và quan trọng hơn là tạo ra một cơ sở dữ liệu về thành phần hoá học, giá trị dinh dƣỡng của các loại thức ăn cho gia súc Việt Nam có độ tin cậy cao hơn cho ngƣời sử dụng, việc tiến hành các nghiên cứu về tỷ lệ tiêu hoá và giá trị dinh dƣỡng của các loại thức ăn bằng phƣơng pháp in vivo là rất cần thiết. Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Xác định tỷ lệ tiêu hóa và giá trị năng lượng của một số loại thức ăn phổ biến nuôi trâu bằng phương pháp in vivo”.
Mục tiêu của đề tài Xác định đƣợc thành phần hóa học, tỷ lệ tiêu hóa và giá trị năng lƣợng của một số loại thức ăn phổ biến nuôi trâu bằng phƣơng pháp in vivo. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Đề tài góp phần bổ sung dữ liệu về thành phần hóa học, tỷ lệ tiêu hóa và giá trị năng lƣợng của một số loại thức ăn dùng cho trâu nuôi thịt ở Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn Các kết quả của đề tài có giá trị nhƣ tài liệu khoa học để các cơ quan quản lý, Viện nghiên cứu, các Trƣờng Đại học, giáo viên, sinh viên ngành Nông nghiệp tham khảo.
Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm cơ sở cho các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp, chủ trang trại và những ngƣời chăn nuôi khi xây dựng khẩu phần ăn cho trâu nuôi thịt, vỗ béo. c 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cở sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 2. Khái niệm thức ăn Thức ăn là những sản phẩm có nguồn gốc thực vật, động vật và khoáng vật, những sản phẩm này cung cấp chất dinh dƣỡng cho gia súc, các chất dinh dƣỡng đó phải phù hợp với đặc tính sinh lý, với cấu tạo bộ máy tiêu hóa giúp con vật có thể ăn uống, tiêu hóa và hấp thu đƣợc nhằm sinh sống bình thƣờng trong một thời gian.
Khái niệm thức ăn thay đổi tùy thuộc vào từng giai đoạn phát triển kinh tế xã hội. Thời kỳ chăn nuôi du mục, cỏ xanh trên bãi chăn là nguồn thức ăn duy nhất. Khi ngành trồng trọt phát triển, thức ăn bao gồm cả các sản phẩm phụ của cây trồng. Địa vị của ngành chăn nuôi đƣợc nâng cao, ngƣời ta gieo trồng cây thức ăn cho gia súc, sử dụng các nguồn nguyên liệu trong các ngành công nghiệp, đẩy mạnh các biện pháp bảo quản, chế biến, phối hợp thức ăn, áp dụng các thành tựu mới nhất trong dinh dƣỡng học gia súc, sử dụng thức ăn có hiệu quả nhất, nâng cao năng suất ngành chăn nuôi.
Theo Pond và cs (1995) [52] đã đƣa ra khái niệm về chất dinh dƣỡng nhƣ sau: Chất dinh dƣỡng là một nguyên tố hay một hợp chất hóa học mà có thể giữ đƣợc sự sinh trƣởng, sinh sản, cho sữa một cách bình thƣờng hoặc duy trì sự sống nói chung. Theo đó, thức ăn đƣợc định nghĩa là: một vật liệu có thể ăn đƣợc nhằm cung cấp chất dinh dƣỡng. Tác giả cũng cho rằng tất cả những gì mà con gia súc ăn vào hoặc có thể ăn vào đƣợc mà có tác động tích cực đối với quá trình trao đổi chất thì gọi là thức ăn gia súc. Phân loại thức ăn cho gia súc nhai lại Phân loại thức ăn là đƣa các thức ăn vào từng nhóm, trong nhóm đó các thức ăn có các đặc tính, giá trị dinh dƣỡng tƣơng tự nhau và có thể sử dụng cho cùng một mục đích.
Các thức ăn có cùng nguồn gốc thƣờng có giá trị dinh dƣỡng không khác nhau quá nhiều và vì thế cách mà chúng ảnh hƣởng đến năng suất gia súc cũng khá tƣơng đồng. Ví dụ, bột đậu tƣơng, bột hạt bông, bột hạt hƣớng dƣơng đều là phụ phẩm của công nghiệp tách dầu từ các hạt có dầu và đƣợc sử dụng để tăng hàm lƣợng protein của khẩu phần. Trong khi đó hạt ngô, hạt mì và kê đều là các ngũ cốc có hàm lƣợng năng lƣợng tiêu hóa cao. Thức ăn cùng nguồn gốc không những có giá trị dinh dƣỡng tƣơng tự nhau mà chúng còn có ảnh hƣởng tƣơng tự đến sức khỏe gia súc và chất lƣợng sản phẩm chăn nuôi (Dryden, 2010) [31].
Để sử dụng hiệu quả thức ăn và có biện pháp chế biến bảo quản thích hợp, cần thiết phải phân loại thức ăn. Có nhiều cách phân loại thức ăn khác nhau, căn cứ vào nguồn gốc, đặc tính dinh dƣỡng, tính chất thức ăn. Phân loại thức ăn theo nguồn gốc Căn cứ vào nguồn gốc, thức ăn đƣợc chia thành các nhóm sau: - Thức ăn có nguồn gốc từ thực vật: Trong nhóm này gồm các thức ăn xanh, thức ăn rễ, củ, quả, thức ăn hạt, các sản phẩm phụ của ngành chế biến nông sản: Thức ăn xơ, rơm, rạ, dây lang, thân lá lạc, thân cây ngô, các loại cám, khô dầu, bã bia, rƣợu. Nhìn chung, loại thức ăn này là nguồn cung cấp năng lƣợng chủ yếu cho gia súc, ngoài ra nó còn cung cấp vitamin, protein thô, các loại vi khoáng, kháng sinh, hợp chất sinh học.
- Thức ăn có nguồn gốc từ động vật: Gồm tất cả các loại sản phẩm chế biến từ nguyên liệu động vật nhƣ: Bột cá, bột tôm, bột thịt, bột nhộng tằm, bột sữa, bột máu. Hầu hết thức ăn có nguồn gốc từ động vật đều có hàm lƣợng prôtein chất lƣợng cao, có đủ các axit amin thiết yếu, các nguyên tố khoáng c 5 và một số vitamin A, D, E, B12. Tỷ lệ tiêu hóa và hấp thu các chất dinh dƣỡng trong thức ăn có nguồn gốc động vật cao hay thấp phụ thuộc vào cách chế biến, làm thức ăn bổ sung protein quan trọng trong khẩu phần của gia súc. - Thức ăn có nguồn khoáng chất: Gồm các loại bột sò, đá vôi và các muối khoáng nhằm bổ sung chất khoáng đa và vi lƣợng.
Phân loại theo thành phần các chất dinh dưỡng Phƣơng pháp này chủ yếu dựa vào hàm lƣợng các chất dinh dƣỡng trong thức ăn và chia ra các nhóm: Nhóm thức ăn giàu protein, thức ăn giàu lipit, thức ăn giàu gluxit, thức ăn nhiều nƣớc, nhiều xơ, thức ăn giàu khoáng, giàu vitamin và thức ăn bổ sung khác. Phân loại theo đương lượng tinh bột Theo phƣơng pháp này, ngƣời ta chia thức ăn thành 2 loại: Thức ăn tinh và thức ăn thô. - Thức ăn thô: bao gồm các loại thức ăn có đƣơng lƣợng tinh bột dƣới 45%. - Thức ăn tinh: bao gồm các loại thức ăn có đƣơng lƣợng tinh bột trên 45%.
Hiện nay, trên thế giới người ta phân thức ăn thành 8 nhóm: Nhóm thức ăn thô khô: Tất cả các loại cỏ xanh tự nhiên thu cắt và các phế phụ phẩm của cây trồng đem phơi khô có hàm lƣợng xơ trên 18% đều là thức ăn thô khô. Bao gồm: cỏ khô họ đậu hoặc hòa thảo, rơm rạ, dây lang, dây lạc và thân cây ngô. Ngoài ra còn gồm các loại hạt thóc, lạc, đậu, lõi và bao ngô. Nhóm thức ăn xanh: Tất cả các loại cỏ trồng, cỏ tự nhiên, các loại rau xanh cho gia súc sử dụng ở trạng thái tƣơi, xanh bao gồm: rau muống, bèo hoa dâu, lá bắp cải, cỏ tự nhiên, cỏ trồng.
c 6 Nhóm thức ăn ủ chua: Tất cả các loại thức ăn chua, các loại cỏ hòa thảo hoặc thân, bã phụ phẩmcủa ngành trồng trọt nhƣ thân lá lạc, bã rứa, thân cây ngô vỏ chuối,. Nhóm thức ăn giàu năng lượng: Tất cả các loại thức ăn có mức protein dƣới 20% và xơ thô dƣới 18%. Bao gồm các loại hạt ngũ cốc nhƣ ngô, gạo, sắn, củ khoai lang, cao lƣơng, mạch, mỳ. và phế phụ phẩm của ngành xay xát nhƣ cám gạo, cam mỳ, tấm.
nhóm nguyên liệu này chiếm tỷ lệ cao nhất trong các công thức thức ăn hỗn hợp, thƣờng chiếm 40 - 70% tỷ trọng. Một số loại dầu thô, mỡ thô cũng đƣợc dùng bổ sung vào công thức thức ăn hỗn hợp nhƣng không vƣợt quá 4 - 5%. Ngoài ra còn có các loại củ nhƣ sắn, khoai lang, khoai tây, bí đỏ,. Nhóm thức ăn giàu protein: Tất cả các loại thức ăn có hàm lƣợng protein trên 20%, xơ thô dƣới 18%.
Thức ăn giàu protein có nguồn gốc động vật: bột cá, bột thịt, sữa bột, bột thịt xƣơng, bột máu, .