mở đầu bằng: “Ngày xửa ngày xưa” hay“Ngày xưa thời lâu” hoặc cũng có thể là “Họ bảo: Cái gì có trước trời, Cái gì có trước đất” (Sử thi thần thoại Ẳm Ẹt Luông, dân tộc Thái) ; “Khi vũ trụ còn hỗn mang mờ mịt” (Ông Chày - bà Chày , dân tộc H’mông),.20 Nhân vật cặp đôi trong motif này chủ yếu là sự kết hợp giữa cặp thần - thần: Lạc Long Quân - Âu Cơ, nàng Hươu Sao - chàng Cá Chép, ông Đùng - bà Đà, ông Thu Tha - bà Thu Thiên,. Ngoài ra còn là cặp người - người: Báo Luông - Slao Cải,. Cặp đôi người - người ta thường thấy xuất hiện nhiều hơn trong motif đại hồng thủy. Nhân vật xuất hiện thường có xuất thân cao quý (thần) như Lạc Long Quân và Âu Cơ: ngày xưa ở Lạc Việt có một vị thần nòi rồng gọi là Lạc Long Quân, sống ở dưới nước, thỉnh thoảng lên cạn trừ yêu 20 Dẫn theo: http://www.vn/encyclopedia/1692-1550-633440231557461250/ HMong/Ong-chay-ba-chay.htm 18 và dạy dân trồng trọt.
Ở vùng núi cao bấy giờ có nàng Âu Cơ tuyệt trần nghe tiếng miền đất Lạc thần đã tìm đến thăm. Âu Cơ, Lạc Long Quân gặp nhau và trở thành vợ chồng. Tương tự trong Nàng Hươu Sao - Chàng Cá Chép cũng thế: ngày xưa, có nàng tiên xinh đẹp tên là Hươu Sao. Một lần, nàng ra suối uống nước tình cờ gặp chàng Cá Chép, chúa tể dưới nước.
Hai người yêu nhau và Hươu Sao có mang. Ngoài ra, nhân vật theo motif này cũng có thể có xuất thân không xác định, có thể lấy Báo Luông - Slao Cải làm ví dụ: ngày xưa, vùng Cao Bằng hoang vu có hai người: Báo Luông và Slao Cải, cả hai người đều to lớn, tay dài, mình lông lá, chạy nhanh. Họ tình cờ gặp nhau, lấy nhau. Những nhân vật cặp đôi có tầm vóc to lớn, có sức mạnh.
Đặc biệt về hình dáng chỉ được miêu tả đơn giản bằng vài nét chấm phá không đi sâu vào chi tiết. Về hoàn cảnh: họ tình cờ gặp nhau, kết duyên và sinh con đẻ cái. Trong đó ta thấy xuất hiện nhiều hình ảnh của của bọc trăm trứng, sinh ra trăm người con. Ví dụ như trong truyện Lạc Long Quân - Âu Cơ: Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng, trăm trứng nở ra trăm người con, tương tự với truyện Chim Ây - Cái Ứa, Nàng Hươu Sao - chàng Cá Chép của dân tộc Mường.
Đây chính là dấu ấn của tín ngưỡng phồn thực. Trăm chính là con số ước lệ thể hiện số lượng nhiều. Xuất phát từ nhu cầu thiết yếu cuộc sống là duy trì và phát triển cuộc sống. Ngoài ra khuynh hướng cặp đôi còn mang thể hiện tư duy lưỡng phân lưỡng hợp.
Sự kết hợp cặp đôi để tạo ra loài người còn được xem dấu vết của tư duy âm dương thời xa xưa. Ví dụ, Âu Cơ tượng trưng 19 cho cái âm kết hợp với Lạc Long Quân tượng trưng cho cái dương kết quả tạo ra sự sinh sôi phát triển , tạo ra nòi giống, dân tộc. Bên cạnh đó, thông qua lý giải nguồn gốc hình thành loài người các thần thoại còn lý giải về sự phân chia khu vực Năm mươi con theo mẹ lên rừng núi lập ra dòng vua áo chàm khai phá đất đai xây dựng cơ nghiệp. Đó là tổ tiên của người Mường.
Năm mươi con theo cha ra vùng cửa sông lập ra dòng vua áo vàng ở xuôi. Đó là tổ tiên của người Kinh.(Báo Luông - Slao Cải) Qua năm mươi ngày năm mươi đêm, 97 trứng nở thành người. 50 người rủ nhau về miền xuôi làm nghề sông biển cày cấy thành người Kinh. 47 người kéo nhau lên núi phát rẫy làm nương là tổ tiên người Mường, Thái, Mán, Mèo.
Ba cái trứng còn lại sau 100 ngày nở thành Lang Đá Cần, Lang Đá Cài và Nàng Vạ Hai Kíp. 47 người kia lên rừng thường bị thú dữ ăn thịt nên đến mời một trong ba người về làm người cầm đầu xứ. Sau khi bàn bạc, Lang Đá Cần trở thành thủ lĩnh Mường, nhưng đi đường rừng bị Hoa Tinh ăn thịt. Lang Đá Cài giết Hoa Tinh trả thù cho anh được tôn làm thủ lĩnh Mường.
(Chim Ây - Cái Ứa) Thần thoại kể về nguồn gốc tộc người, nguồn gốc dân tộc mang tính phổ biến toàn nhân loại, nhưng cũng mang nét đặc sắc riêng, phản ánh tâm thức và trình độ phát triển xã hội của từng dân tộc. Motif thần sáng tạo 2. Giới thiệu Trong cách lý giải về nguồn gốc loài người còn có motif thần sáng tạo. Cách thể hiện Không gian: thuở sơ khai, mọi thứ còn hỗn mang, chưa có cái gì thành hình.
Ví dụ như trong thần thoại Nguồn gốc vũ trụ và các dân tộc của dân tộc Mảng : “Môn Ten là vua ở trên trời, làm ra bầu trời và mặt đất, trời và đất gần nhau, gần đến nỗi chỉ cần với tay là đụng tới được. Trên mặt đất không có núi, không có sông, có suối, con người, cây cối loài vật đều chưa có. Hay trong thần thoại của người Tày: “Pựt Luông tạo ra mặt trời, mặt trăng, ngàn vạn vì sao mới làm nên trời đất. Pựt làm ra cây cỏ, các giống loài từ loài ăn cỏ, ăn cá đến các loài mối mọt, chim chóc.” Thời gian chưa cụ thể, chỉ có sự ước tính là rất lâu, từ thuở xa xưa con người không thể nào ấn định được.
Nhân vật: Mỗi dân tộc khác nhau được sáng tạo bởi những vị Thần khác nhau (do vậy có chủng người da trắng mắt xanh, da vàng mắt đen hay da đen…), và tất cả Thần đều đã tạo ra con người có hình dáng giống với chính bản thân họ. Thần ban cho con người những điều đặc biệt khiến họ vĩnh viễn phân khai với mọi tạo vật khác trên trái đất. 21 Đặng Nghiêm Vạn (chủ biên), 2002, Tổng hơp văn học các dân tộc thiéu số Việt Nam, tập 2, NXB Đà Nẵng, Đà Nẵng, tr. 52 21 VD: Pựt Luông (Tày) tạo ra giống vật hoàn toàn khác các loài động vật khác.
Đó là loài đi bằng hai chân, đầu đội trời chứ không lấy lưng hứng trời, hai con mắt nằm ngang phía trán chứ không nằm dọc sống mũi. Những vị Thần sáng tạo ra loài người cũng chính là những nhân vật sáng tạo ra muôn loài. VD: Ngày xưa trước tất cả mọi sự đã có ông Trời là một bậc quyền phép vô song ở trên cao, làm ra tất cả: trái đất, núi non, sông biển, mưa nắng; sinh ra tất cả: loài người, muôn vật, cỏ cây, mặt trời, mặt trăng. (Ông Trời - Kinh)22 Cách thức tạo ra con người: các thần dùng bùn đất nơi không gian của họ để nặn ra con người.
VD: Trời dùng đất sét nặn thành hình người, đem phơi nắng cho khô, bỗng gặp một trận mưa to bèn đem cất các tượng đi, song có vài tượng không lấy kịp bị nước mưa làm hư. Các tượng hư ấy hóa thành những người tàn tật trên trái đất, còn những tượng cất đi kịp hóa thành những người lành lặn. (Ông Trời – Kinh) Mười hai Bà mụ là những vị thần có nhiệm vụ nắn lại cơ thể cho một người nào đó khi được lệnh đầu thai làm người. Lại có người cho mười hai nữ thần đó mỗi người giữ một công việc riêng: người nắn về tai, người nắn về mắt, người về tứ chi, người về sinh thực khi, 22 Dẫn theo: http://www.vn/encyclopedia/1653-1550-633439334222773750/Dan- toc-Kinh-Viet/Ong-Troi.htm 22 người dạy nói, cười v.
Nhưng cũng có nhiều người thì lại cho rằng công việc của mười hai nữ thần không phân biệt. Họ làm việc tập thể mà không phân công. (Mười hai bà mụ - Kinh)23 Chử Làu (tức Ông Trời) lấy đất nặn thân hình cho con người đầu tiên, hà hơi vào miệng, cho hồn vào bụng, cho tiếng nói ở cổ họng. Người đàn ông đầu tiên có mắt mũi, có tiếng nói và đi lại trên mặt đất.
(Sáng tạo loài người - H’Mông)24 Từ đó, thần nâng niu và thương mến con người mà họ đã tạo ra, chăm nom cho con người từ những ngày đầu non nớt, ban cho họ mọi thứ và giúp đỡ họ vượt qua những tháng ngày khai thiên lập địa đầy khó khăn. Hầu hết con người và muôn loài trong thần thoại đều được tạo ra từ đất nhưng con người được tạo ra sau loài vật và bằng những quy trình rất khác như: trời cho thêm hồn, lấy đất ở những khu vực đặc biệt. Điều đó phù hợp với nhận thức về sự gần gũi giữa con người và các loài động vật của người xưa. Do sự gần gũi đó mà hầu hết thần thoại đều giải thích con người và muồn vật đều được tạo ra từ đất.
Đó là yếu tố gần gũi nhất, chi phối trực diện nhất cuộc sống trần gian. Trong đó, con người cho rằng mình đặc biệt hơn muôn loài cho thấy con người từ thưở xa xưa nhất đã tự hào về vị thế cai quản muôn loài của mình. 23 Dẫn theo: http://www.vn/encyclopedia/1653-1550-633439336959648750/Dan- toc-Kinh-Viet/Muoi-hai-ba-mu.htm 24 Dẫn theo: http://www.vn/encyclopedia/1665-1550-633439412939336250/Dan- toc-Hmong-Meo/Sang-tao-loai-nguoi. Nhận xét Nhân vật sáng tạo muôn loài và cả loài người thường là các vị thần được tưởng tượng ra với những nét chấm phá ban đầu qua những hình tượng vừa cụ thể, vừa sống động, hồn nhiên, vừa vươn tới dạng thái khái quát của tư duy triết học thuở ban đầu của loài người.
Khi sáng tạo ra các vị thần, tư duy thần thoại đã lấy con người làm mẫu, nên các thần đều mang bóng dáng của con người. Như vậy, nhóm thần thoại kể về nguồn gốc loài người thông qua các vị thần sáng tạo phản ánh cách giải thích, nhìn nhận hết sức hồn nhiên của con người thời cổ về vũ trụ, núi sông, biển cả, đất trời và muôn vàn các hiện tượng tự nhiên khác, đã chứa đựng cả khoa học và triết học duy vật sơ khai. Câu chuyện về các thần vũ trụ là sự phát triển một cách sinh động quá trình nhận thức về sự tồn tại khách quan của thế giới thông qua sự quan sát của con người tuy còn ở trình độ tự phát và ấu trĩ. Các thần chính là sản phẩm của niềm tin và sự sùng bái tự nhiên đan cài với nhận thức có tính vật chất về thế giới được dựa trên hai “trực kiến thiên tài” (chữ dùng của Ăng ghen) của con người thời cổ đại: Một là, thế giới không phải là hư vô mà nó đã tồn tại như một cõi hỗn mang trước khi Thần xuất hiện, các Thần chỉ làm nhiệm vụ thay đổi hình dạng của thế giới mà thôi.
Hai là, các Thần cũng phải lao động cật lực mới biến cải được thế giới tự nhiên cũng như mới kiến tạo được vũ trụ, kiến tạo được con người. Motif đại hồng thuỷ 2. Giới thiệu Một motif không khó để bắt gặp trong thần thoại về nguồn gốc loài người ở Việt Nam chính là đại hồng thuỷ.