Chương 1. Lý luận chung về bảo hiểm xã hội và xử lý vi phạm của doanh nghiệp trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội. Thực tiễn áp dụng pháp luật và xử lý vi phạm về bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận. LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA DOANH NGHIỆP TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.
KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm xã hội Trong bất cứ một xã hội nào con người muốn tồn tại thì phải có nhu cầu ăn, ở, mặc. Để thỏa mãn nhu cầu thiết yếu đó, con người phải lao động. Tuy nhiên, trong cuộc sống, trong quá trình lao động con người cũng phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên, môi trường, điều kiện lao động khác.
Con người khó có thể lường trước những rủi ro ngoài ý muốn mà mình gặp phải và làm cho cuộc sống của họ mất thăng bằng như hạn chế khả năng thu nhập… Vì vậy, bất kỳ ai trong chúng ta cũng mong muốn cuộc sống của mình và gia đình người thân lúc nào cũng ổn định, an bình. Và để khắc phục rủi ro đó, con người tự tìm đến những hình thức tương thân, tương ái từ cộng đồng. Trải qua thời gian dài, sự tương trợ đùm bọc đó phát triển rộng rãi bởi ý nghĩa, mục đích cao cả đó và hình thành dưới nhiều hình thức khác nhau. BHXH cũng là một trong những hình thức ra đời từ ý nghĩa cao cả đó.
Sự xuất hiện của BHXH là một tất yếu khách quan trong đời sống con người, đặc biệt trong điều kiện kinh tế thị trường, khi mà những công nhân trong ngành công nghiệp, cuộc sống chủ yếu của họ chỉ trông vào đồng lương tháng, nếu xảy ra rủi ro không có sự chi trả thay thế như những khoản trợ cấp tai nạn lao động, BNN, trợ cấp ốm đau thai sản, hưu trí… thì cuộc sống của người lao động dễ đi vào con đường bế tắc.Với ý nghĩa cao đẹp mà BHXH đã mang lại, cho đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đều thực thi chính sách BHXH và xem đó là một trong những chính sách ASXH quan trọng của quốc gia, trong đó có Việt Nam. BHXH là một bộ phận của hệ thống ASXH, có nội hàm rất rộng, có tính chất phức tạp và đa dạng, mặc dù đã hình thành từ lâu nhưng còn có những nhận thức khác nhau ở những góc độ tiếp cận ở các góc độ khác nhau về khái niệm này. Tiếp cận theo Luật BHXH hiện hành thì khái niệm BHXH được hiểu là “sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm 7 hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, TNLĐ, BNN, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”1. Về kiến thức bách khoa, BHXH được khái niệm như là sự thay thế hay bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập trong một số hoàn cảnh như ốm đau, thai sản, TNLĐ, BNN, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần đảm bảo an toàn xã hội2.
Xét về góc độ tài chính, BHXH được khái niệm là quá trình thành lập và sử dụng quỹ tiền tệ dự trữ của cộng đồng những người lao động, có sự bảo trợ của Nhà nước, để san sẻ rủi ro, đảm bảo thu nhập cho người lao động và gia đình họ trong những trường hợp cần thiết theo quy định của pháp luật. Ở góc độ pháp luật, BHXH là một chế định pháp lý quy định đối tượng, điều kiện, mức độ đảm bảo vật chất và các dịch vụ cần thiết bảo vệ người lao động và gia đình họ trong các trường hợp bảo hiểm được nhà nước xác định. Như vậy, tuy được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, song BHXH đều được xem xét xuất phát là một hình thức bảo hiểm nhưng nó mang tính xã hội, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận và có sự bảo hộ của nhà nước, với mục đích đảm bảo thu nhập cho người lao động và an toàn xã hội. Đây là sự tổ chức, phân phối lại, sự bù đắp, đền bù thu nhập cho người lao động khi họ gặp những rủi ro xã hội làm mất hoặc giảm thu nhập trong trường hợp thất nghiệp, ốm đau, sinh đẻ, tai nạn lao động và bệnh tật, già yếu, chết…góp phần bảo đảm an toàn kinh tế cho người lao động và gia đình của người lao động, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội trên cơ sở đóng quỹ BHXH của người tham gia góp phần đảm bảo ổn định đời sống cho người lao động và an toàn xã hội.
Từ những khái niệm trên có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của BHXH như sau: 1 Luật BHXH 2014, NXB lao động 2014, tr 5. 2 Tài liệu bồi dưỡng viên chức ngành BHXH năm 2019, Trường đào tạo nghiệp vụ BHXH Việt Nam. 8 Thứ nhất, đối tượng tham gia BHXH chủ yếu là người lao động và NSDLĐ. Người lao động khi tham gia BHXH có quyền được hưởng trợ cấp BHXH.
Tuy nhiên, để quyền này được thực hiện thì người lao động phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH theo luật định. Thứ hai, hoạt động BHXH là hoạt động dịch vụ công không nhằm mục đích lợi nhuận mà đó là một dịch vụ công, mang tính an sinh. BHXH là cơ quan thuộc Chính phủ có chức năng thực hiện chính sách, chế độ BHXH, BHYT, quản lý quỹ BHXH theo quy định của pháp luật, hỗ trợ các quyền lợi cho người tham gia một cách tốt nhất. Cơ quan BHXH được nhà nước giao thực hiện chức năng đảm bảo ASXH, thực hiện chức năng ASXH, chỉ duy nhất do nhà nước quản lý, thực hiện.
Thứ ba, đối tượng bảo hiểm của BHXH chủ yếu là thu nhập của người lao động, là khoản thu nhập thay thế cho việc không hoặc giảm hưởng lương khi người lao động bị giảm hoặc không còn khả năng lao động như ốm đau, TNLĐ, BNN, thai sản, mất việc làm, già yếu, chết xảy ra. BHXH chính là sự bù đắp, thay thế một phần thu nhập cho người lao động, hỗ trợ kịp thời để nguồn thu nhập của người lao động, giúp họ ổn định cuộc sống, không bị ảnh hưởng nhiều về kinh tế trong cuộc sống. Thứ tư, nguồn hình thành quỹ BHXH là một loại quỹ tiền tệ tập trung được hình thành chủ yếu từ sự đóng góp bằng tiền của các bên tham gia do người lao động và NSDLĐ và của cả nhà nước trong một số trường hợp, và nguồn phát sinh từ hoạt động đầu tư sinh lời đó là phần tăng thêm do bộ phận nhàn rỗi tương đối của quỹ và từ các khoản thu hợp pháp khác. Thứ năm, quan hệ BHXH thường tồn tại lâu dài, khi đã tham gia vào hệ thống BHXH, người lao động được bảo hiểm từ lúc tham gia như ốm đau thai sản, thất nghiệp, tai nạn lao động, hưu trí cho đến lúc mất đi.
Đây là quan hệ lâu dài, khác với các loại hình BHXH khác. Đây được xem là đặc trưng riêng của BHXH mà không một loại hình bảo hiểm nào có được hình thức bảo hiểm như vậy. Thứ sáu, chính sách BHXH có mối quan hệ hữu cơ và chịu tác động của hệ thống các chính sách kinh tế - xã hội khác mà trước hết là các chính sách xã hội. 9 Mỗi sự thay đổi của chính sách xã hội đều dẫn đến chính sách BHXH sẽ được thay đổi theo.
Biểu hiện rõ nhất là các chính sách BHXH có mối quan hệ chặt chẽ với các chính sách khác trong hệ thống pháp luật, mà trước hết là chính sách chung về ASXH. Chính sách BHXH chịu ảnh hưởng tác động qua lại bởi các chính sách xã hội khác như chính sách chăm sóc sức khỏe dân cư tốt góp phần làm tăng tuổi thọ của người dân thì chính sách BHXH phải điều chỉnh cho phù hợp như tăng thời gian đóng BHXH, tăng tuổi nghỉ hưu, khi chính sách lao động quan tâm các quyền lợi của người lao động, người lao động có công ăn việc làm đồng nghĩa với tỷ lệ tham gia BHXH đông đảo và tỷ lệ thất nghiệp thấp. Chính sách chăm sóc sức khỏe dân cư có mối quan hệ tác động đặc biệt tới chính sách BHXH. Khi người dân nói chung và người lao động nói riêng được chăm sóc sức khỏe tốt, ít bị ốm đau thì chi phí từ BHXH cho các trợ cấp ốm đau sẽ giảm đi.
Ngược lại, khi tỷ lệ ốm đau của người lao động lớn, số tiền chi cho BHYT và trợ cấp ốm đau từ quỹ BHXH sẽ tăng nhiều lên. … Bên cạnh đó, chính sách BHXH còn có mối quan hệ mật thiết với các chính sách kinh tế - xã hội khác như chính sách tài chính quốc gia, chính sách xóa đói - giảm nghèo; chính sách tiền lương; chính sách phát triển doanh nghiệp. Thứ bảy, hoạt động BHXH có sự tham gia của cơ chế ba bên, chịu sự quản lý của nhà nước và được nhà nước bảo hộ. Ngoài tư cách là người tham gia BHXH, Nhà nước còn tham gia BHXH với tư cách chủ thể quản lý, định ra những chế độ, chính sách, định hướng cho các hoạt động BHXH.
Hoạt động BHXH có sự giám sát, kiểm tra của cơ quan chức năng do nhà nước quy định để đảm bảo sự minh bạch và công bằng. Các hoạt động BHXH được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, các chế độ BHXH cũng do luật định, các chế độ đóng, hưởng BHXH cũng do nhà nước quy định thông qua các quy định pháp luật. BHXH còn chịu sự giám sát chặt chẽ của người lao động (thông qua tổ chức công đoàn) và NSDLĐ theo cơ chế ba bên. Sự ra đời và phát triển của bảo hiểm xã hội và pháp luật về bảo hiểm xã hội tại Việt Nam.
Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1960 BHXH và pháp luật về BHXH tại Việt Nam ra đời là một yếu tố khách quan, gắn liền với các giai đoạn lịch sử. Là một quốc gia có truyền thống đoàn kết, tương thân, tương ái, đùm bọc lẫn nhau cùng giúp nhau vượt qua khó khăn. Truyền thống đó được thể hiện rõ khi đất nước ta còn khó khăn, ứng phó với thù trong giặc ngoài, chưa có tổ chức BHXH, thì người dân đã tự lập ra các tổ chức, các quỹ hỗ trợ để giúp đỡ người khó khăn.