phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài. Xây dựng mô hình bồi dƣỡng trực tuyến giáo viên sinh học phổ thông với sự hỗ trợ của phần mềm Opigno. Khảo nghiệm đánh giá.
TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Hình thức tổ chức dạy học 1. Khái niệm Trong Triết Học "Hình thức là phƣơng thức tồn tại của sự vật, hiện tƣợng, là hệthống các mối liên hệ tƣơng đối bền vững giữa các yếu tố của nó" hình thức và nội dung là hai mặt biểu hiện của một sự vật, hiện tƣợng [19]. Theo từ điển tiếng Việt, hình thức là cách thức và khuôn khổ bên ngoài, khác với nội dung bên trong của sự vật, sự việc.
Nội dung là cái bản chất, bất biến còn hình thức là cái bề ngoài, cái thay đổi của sự vật hiện tƣợng. Hình thức tổ chức dạy học là một khái niệm trong khoa học giáo dục [13]. Theo Đặng Vũ Hoạt (2006) hình thức tổ chức dạy học là "hình thức hoạt động dạy học đƣợc tổ chức theo trật tự và chế độ nhất định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học đã quy định" [6], trong đó, hình thức tổ chức dạy học là một chỉnh thể thống nhất giữa mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phƣơng pháp và phƣơng tiện dạy học. Theo Thái Duy Tuyên (1998) "Hình thức tổ chức dạy học là hình thái tồn tại của quá trình dạy học" [18].
Theo Trần Thị Tuyết Oanh (2005) thì "Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của nội dung dạy học cụ thể trong không gian, địa điểm và những điều kiện xác định nhằm thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu dạy học [12]. Trong dạy học Sinh học "Hình thức tổ chức dạy học đƣợc xác định bởi thành phần học sinh, vị trí bài, thời gian tiến hành bài học, trật tự các hoạt động của học sinh, sự chỉ đạo của giáo viên", theo Đinh Quang Báo (1996) [1]. Nhƣ vậy, những cách định nghĩa trên đều thống nhất ở việc xem hình thức tổ chức dạy học là biểu hiện bên ngoài, có mối liên hệ chặt chẽ với các thành tố khác của quá trình dạy học, đặc biệt là nội dung dạy học. Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của từng đơn vị nội dung dạy học, phản ánh quy mô, địa điểm và thành phần học sinh tham gia vào đơn vị nội dung dạy học và đƣợc đặc trƣng bởi 5 yếu tố cơ bản: 7 c (1) Nội dung dạy học; (2) Đặc điểm thành phần tham gia vào quá trình dạy học; (3) Phƣơng pháp và phƣơng tiện; (4) Hoạt động của giáo viên và học sinh; (5) Không gian và thời gian diễn ra quá trình dạy học.
Việc xác định hình thức tổ chức dạy học chính là đi trả lời câu hỏi: Đơn vị nội dung dạy học đƣợc thực hiện ở đâu? Quy mô nhƣ thế nào? Thành phần tham gia là ai? Theo đó, hình thức tổ chức dạy học đƣợc xây dựng phù hợp đặc điểm của đơn vị kiến thức, môn học, cấp học và đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi. Hình thức tổ chức dạy học có tính "mở", "tính linh hoạt" và "tính lịch sử". Trong dạy học, các hình thức tổ chức dạy học có mối liên quan chặt chẽ với nhau và tạo thành một hệ thống nhất các bài học. Việc sử dụng những hình thức tổ chức dạy học khác nhau cho phép đảm bảo đƣợc các nguyên tắc dạy học nhƣ nguyên tắc trực quan, nguyên tắc hệ thống, nguyên tắc gắn lí thuyết với thực hành,.
Theo đó, việc lựa chọn hình thức tổ chức dạy học phù hợp đƣợc quyết định bởi nhiệm vụ dạy học (cung cấp kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, xác định vật mẫu quan sát, thí nghiệm, rút ra kết luận,.), đối tƣợng của quá trình dạy học, khả năng tổ chức, môi trƣờng tự nhiên quanh trƣờng và điều kiện trang thiết bị dạy học. Trong lý luận dạy học, quá trình dạy học đƣợc xem xét nhƣ là một hệ thống toàn vẹn của những thành tố: (1) Mục đích dạy học, nội dung dạy học; (2) Phƣơng pháp, phƣơng tiện dạy học; (3) Hình thức tổ chức dạy học; (4) Giáo viên và học sinh [12]. Nhƣ vậy, hình thức tổ chức dạy học là một yếu tố cấu thành của quá trình dạy học. Nếu mục đích và nội dung dạy học là mặt bên trong, thì hình thức tổ chức chính là mặt bên ngoài của quá trình dạy học.
Mối quan hệ giữa 8 c các thành tố của quá trình dạy học là quan hệ "nội dung" - "hình thức". Trong đó, mục đích dạy học sẽ quy định nội dung dạy học, nội dung sẽ quy định phƣơng pháp và phƣơng tiện, căn cứ vào đó và dựa theo điều kiện thực tế mà đƣa ra các hình thức dạy học sao cho phù hợp. Các hình thức tổ chức dạy học Hình thức tổ chức dạy học có tính lịch sử. Do vậy, ứng với mỗi thời kỳ với sự khác nhau về quan điểm, nội dung, phƣơng pháp và phƣơng tiện dạy học sẽ có những hình thức tổ chức dạy học khác nhau.
Hình thức tổ chức dạy học đầu tiên đƣợc nghiên cứu trên cơ sở lý luận là hình thức học trên lớp do Jan Amos Komenxki nhà giáo dục học lỗi lạc ngƣời Tiệp Khắc đề xuất và phát triển. Theo đó, lớp học cần đƣợc tổ chức theo những quy tắc xác định nhƣ cấu trúc lớp học, phân phối thời gian, nội dung từng bài học, kế hoạch làm việc [3]. Đây là hình thức tổ chức dạy học chính thức đầu tiên đƣợc đƣa ra và vẫn đƣợc áp dụng phổ biến trong giáo dục nƣớc ta hiện nay, các hoạt động dạy và học đƣợc tổ chức chặt theo những quy tắc nhất định. Tuy nhiên, hình thức này đôi khi còn thể hiện tính cứng nhắc, ngƣời học phải tuân theo một quy trình đào tạo đã đƣợc đề ra sẵn, không đƣợc tự do lựa chọn nội dung học tập phù hợp với mình, nhiều khi hạn chế tính sáng tạo của giáo viên và của học sinh.
Đặng Vũ Hoạt [6] đã đƣa ra ba nhóm hình thức tổ chức dạy học đƣợc áp dụng trong hệ thống các trƣờng đại học, đó là: Loại 1: Hình thức tổ chức dạy học nhằm giúp sinh viên tìm tòi tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo, bao gồm: Diễn giảng, thảo luận, tranh luận, seminar, tự học, giúp đỡ riêng, làm bài tập thí nghiệm, thực hành học tập, thực hành sản xuất, bài tập nghiên cứu, khóa luận, luận văn tốt nghiệp, dạy học chƣơng trình hóa. Loại 2: Là hình thức dạy học nhằm kiểm tra, đánh giá tri thức, kỹ năng, kỹ xảo của sinh viên, bao gồm: Kiểm tra, sát hạch, thi các thể loại, bảo vệ khóa luận và luận văn tốt nghiệp. 9 c Loại 3: Các hình thức có tính chất ngoại khóa, bao gồm: Nhóm ngoại khóa theo môn học, hình thức câu lạc bộ khoa học, các hình thức nghiên cứu và phổ biến khoa học, các hoạt động xã hội, hội nghị học tập. Tác giả Thái Duy Tuyên cũng đƣa ra hệ thống các hình thức tổ chức dạy học trong nhà trƣờng, gồm có: Hình thức học tập lên lớp, hình thức học tập ở nhà, hình thức thảo luận, hình thức hoạt động ngoại khóa, hình thức tham quan học tập, hình thức bồi dƣỡng học sinh kém và học sinh có năng khiếu [18].
Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh phân chia các hình thức tổ chức dạy học hiện nay dựa trên hai tiêu chí [13]: (1) Căn cứ vào địa điểm diễn ra quá trình dạy học có hai hình thức là hình thức dạy học trên lớp và hình thức dạy học ngoài lớp. (2) Căn cứ vào sự chỉ đạo của GV đối với toàn lớp hay đối với nhóm HS trong lớp mà có các hình thức: Hình thức dạy học toàn lớp, hình thức dạy học theo nhóm, hình thức tổ chức dạy học theo cá nhân. Nhƣ vậy, việc phân chia các hình thức tổ chức dạy học đều dựa trên những cơ sở là nội dung kiến thức, các thành phần tham gia, không gian và thời gian diễn ra các hoạt động dạy - học, đây là những thành tố của hình thức tổ chức dạy học. Có thể nhận thấy rằng, giáo dục phát triển thúc đẩy làm đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, hỗ trợ nhiều hơn cho hoạt động của giáo viên và học sinh, từ đó, làm tăng hiệu quả dạy học.
Căn cứ theo những cách phân chia ở trên và theo khái niệm chúng tôi phân loại các hình thức tổ chức dạy học hay hình thức học nhƣ sau: Căn cứ theo địa điểm tổ chức có: Hình thức học trên lớp; Hình thức học ngoài lớp (vƣờn trƣờng, phòng thí nghiệm, thực tế thiên nhiên,. Căn cứ theo sự giáp mặt của giáo viên với học sinh có: Hình thức học giáp mặt; Hình thức học không có sự giáp mặt giữa GV và HS hay còn gọi là tự học. Trong đó, có hai hình thức tự học là hình thức tự học có hƣớng dẫn và hình thức tự học không có hƣớng dẫn [16]. 10 c Căn cứ theo quy mô lớp học có: Hình thức dạy học toàn lớp; Hình thức dạy học theo nhóm; Hình thức tổ chức dạy học cá nhân.
Căn cứ theo nội dung dạy học có: Hình thức tổ chức dạy học lĩnh hội kiến thức, kỹ năng mới; Hình thức tổ chức ôn tập củng cố kiến thức; Hình thức tổ chức kiểm tra đánh giá. Căn cứ theo hoạt động của ngƣời dạy và ngƣời học mà có các hình thức: Seminar, thảo luận, thuyết trình, thực hành, thí nghiệm. Căn cứ theo mức độ ứng dụng của CNTT&TT vào trong dạy học có: Hình thức tổ chức dạy học không có sự hỗ trợ của CNTT&TT; Hình thức tổ chức dạy học có sự hỗ trợ của CNTT&TT; Hình thức tổ chức dạy bằng phƣơng tiện CNTT&TT. Trong giáo dục và đào tạo hiện nay, đang phổ biến hình thức tổ chức dạy học có sự hỗ trợ của CNTT&TT.
Hình thức tổ chức dạy học có sự hỗ trợ của CNTT&TT Công nghệ thông tin và truyền thông là "Tập hợp đa dạng các công cụ và tài nguyên công nghệ đƣợc sử dụng để giao tiếp, tạo ra, phổ biến, lƣu trữ và quản lý thông tin" [21]. Yếu tố công nghệ đƣợc sử dụng ở đây bao gồm công nghệ thông tin (máy tính và Internet) công nghệ truyền thông (Radio, truyền hình, điện thoại,. Vai trò của CNTT&TT trong giáo dục, đào tạo đã đƣợc đề cập chi tiết trong một số tài liệu [5], [7], [9], [14] với rất nhiều nội dung đƣợc nêu ra.