Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA VÀ SO SÁNH VỀ ĐIỀU TRA TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm điều tra trong tố tụng hình sự Trong đời sống xã hội, yêu cầu bảo đảm pháp chế, tôn trọng và tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm đến lợi ích chung của Nhà nước, của xã hội, của cơ quan, tổ chức và của công dân là một đòi hỏi khách quan trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của bất kỳ Nhà nước nào. Tuy nhiên, khi có bất kỳ hành vi nào xâm phạm đến các lợi ích đã trên, để xử lý nhanh chóng, kịp thời, Nhà nước sử dụng các thiết chế để tiến hành xử lý theo đúng quy định của pháp luật.
Trong quá trình này, bắt buộc phải tuân theo đúng các trình tự, thủ tục giải quyết vụ án đã được pháp luật quy định. Quá trình giải quyết vụ án hình sự trải qua nhiều giai đoạn và có nhiều hoạt động khác nhau, đồng thời có sự tham gia của nhiều cơ quan, tổ chức và của công dân. Quá trình này được bắt đầu từ khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiếp nhận được tin báo về tội phạm và kết thúc cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực thi hành. Các hoạt động tố tụng này được pháp Luật tố tụng hình sự quy định chặt chẽ nhằm phát hiện chính xác, kịp thời, nhanh chóng và xử lý công minh, đúng pháp luật các hành vi phạm tội xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân.
Quá trình giải quyết vụ án hình sự có thể nói, gồm rất nhiều hoạt động khác nhau nhưng mỗi hoạt động đều có quan hệ chặt chẽ và mật thiết với nhau. Do đó, để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự, cũng như áp dụng đúng đắn các quy định trong mỗi ngành luật 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong đó vào thực tiễn, pháp luật Việt Nam và các nước đều phân chia quá trình tố tụng hình sự thành các giai đoạn khác nhau, các giai đoạn này là những bước, thủ tục nhất định do pháp luật quy định chặt chẽ và do chủ thể riêng biệt thực hiện. Giai đoạn trước làm tiền đề cho giai đoạn sau, giai đoạn sau lại có vai trò kiểm tra giai đoạn trước và mỗi giai đoạn được cụ thể hóa bằng một văn bản tố tụng hình sự. Pháp luật tố tụng hình sự các nước đều quy định chặt chẽ và đầy đủ những trình tự, thủ tục cho mỗi giai đoạn trong đó.
Điều tra, với tư cách là một giai đoạn trong quá trình tố tụng, nói chung, pháp luật tố tụng hình sự các nước đều khẳng định, là hoạt động có mục đích khám phá và tìm ra sự thật khách quan, phục vụ yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ trật tự an ninh, an toàn xã hội. Cụ thể, trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, điều tra là hoạt động khám phá, phát hiện tội phạm. Hoạt động điều tra được nhìn nhận và quy định khác nhau ở các quốc gia phụ thuộc vào quan điểm chính trị, chính sách hình sự, trình độ và cách thức tổ chức bộ máy phòng, chống tội phạm, các cơ quan bảo vệ pháp luật - tư pháp ở từng nước hoặc từng giai đoạn xây dựng đất nước. Nghiên cứu khoa học pháp lý của Trung Quốc và Việt Nam cho thấy còn tồn tại nhiều quan điểm về khái niệm điều tra.
Trước hết, ở Việt Nam, theo các Từ điển Luật học giải thích rằng, "điều tra là công tác trong tố tụng hình sự được tiến hành nhằm xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ" [37] hay "điều tra là tìm hiểu, xét hỏi để biết rõ sự việc" [42, tr. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, cách hiểu phổ biến hiện nay đều quan niệm điều tra là hoạt động của Cơ quan điều tra trong điều tra vụ án hình sự. Nói một cách khác, cách hiểu này cho rằng, điều tra là tổng hợp tất cả các hành vi thực hiện trong giai đoạn điều tra và do một Cơ quan điều tra thực hiện. Chẳng hạn, trong cuốn "Tìm hiểu Luật tố tụng hình sự", một số tác giả thống nhất giải thích rằng: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều tra là một giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự, trong đó Cơ quan điều tra áp dụng các biện pháp do Luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động điều tra, quyết định truy tố bị can làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án [12, tr.
Hay quan điểm khác lại cho rằng: "Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong giai đoạn này Cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người phạm tội" [18, tr. Tuy nhiên, cũng có ý kiến lại cho rằng, cách hiểu này thể hiện ranh giới không rõ ràng giữa chức năng của Cơ quan điều tra với hoạt động điều tra, đồng nhất giai đoạn điều tra với hoạt động điều tra, coi hoạt động điều tra gồm mọi hoạt động tố tụng trong giai đoạn điều tra; nhìn nhận về hoạt động điều tra mang tính cục bộ, phiến diện, bó hẹp phạm vi hoạt động điều tra chỉ được tiến hành trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự. Trên thực tế hoạt động điều tra được tiến hành trong tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự, điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự với những mục đích khác nhau để xác định sự thật khách quan của vụ án [22, tr. Gần đây, có quan điểm gắn liền với hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra, đặc biệt là các nguyên tắc trong hoạt động này, thể hiện cả những hoạt động chứng minh sự thật khách quan của vụ án và ý nghĩa của hoạt động điều tra, theo đó: "Điều tra là hoạt động tố tụng ở những giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng với nhiệm vụ chủ yếu là khôi phục lại vụ án, thu thập chứng cứ chứng minh có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm tội, mà nếu hoạt động điều tra không khách quan, toàn diện, đầy đủ, thì có thể dẫn đến phiến diện, một chiều.
Hậu quả của điều này có thể dẫn đến những sai lầm trong việc giải quyết vụ án như làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm" [28; tr. Trong khi đó, ở Trung Quốc, quan điểm phổ biến và thống nhất thì cho rằng: Điều tra là Cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra chuyên 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môn và sử dụng các biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp Luật tố tụng hình sự, để xác định sự thật khách quan của tội phạm, bắt giữ nghi phạm. "Hoạt động điều tra chuyên môn" có nghĩa là bao gồm các việc hỏi cung, lấy lời khai, thanh tra, kiểm tra, tìm kiếm, thu giữ vật chứng hoặc chứng cứ tài liệu, nhận dạng, bắt giữ; v., để hoàn thành nhiệm vụ điều tra theo quy định của pháp Luật tố tụng hình sự; những cái gọi là "các biện pháp cưỡng chế" bao gồm cả các "hoạt động điều tra chuyên môn" có tính cưỡng chế, chẳng hạn như thẩm vấn, tìm kiếm, thu giữ, bắt giữ, ngoài ra, chủ yếu là các biện pháp ngăn chặn cụ thể. Theo chúng tôi, trong khoa học Luật tố tụng hình sự Trung Quốc, điều tra có thể được hiểu với tư cách là một hành vi, cũng có thể được hiểu với tư cách là một giai đoạn tố tụng.
Điều tra với nghĩa là một hành vi thì là một dạng hoạt động phát hiện, nghiên cứu, củng cố, ghi nhận, thu giữ các chứng cứ của điều tra viên theo quy định của luật điều tra. Còn điều tra với nghĩa là một giai đoạn thì là một giai đoạn của tố tụng hình sự được tiến hành sau khi có quyết định khởi tố vụ án nhằm làm rõ tội phạm và người phạm tội. Trong giai đoạn này cơ quan có thẩm quyền (Cơ quan điều tra) có nhiệm vụ thu thập chứng cứ, làm rõ tội phạm, người phạm tội và các tình tiết khác của vụ án, làm kết luận điều tra và đề nghị truy tố bị can. Nó (giai đoạn điều tra này) thường được tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự cho đến khi Viện kiểm sát ra quyết định truy tố bị can ra trước Tòa án bằng bản cáo trạng và chuyển toàn bộ hồ sơ vụ án cho Tòa án.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp thì việc điều tra lại được kết thúc bằng một trong các quyết định, đó là quyết định đình chỉ vụ án hoặc quyết định đình chỉ điều tra do Cơ quan điều tra hay Viện kiểm sát áp dụng. Trong luận án này, nghĩa của điều tra có cả "hành vi" và "giai đoạn", có thể coi là chế định điều tra bao gồm các nội dung liên quan đến điều tra. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như chúng ta đã biết, trong tố tụng hình sự có ba chức năng cơ bản và quan trọng thuộc về các chủ thể khác nhau: Chức năng công tố (1), chức năng bào chữa (biện hộ) (2) và chức năng xét xử (3). Theo đó, chức năng xét xử thuộc về Tòa án, chức năng bào chữa (biện hộ) thuộc về người bào chữa, còn chức năng công tố thuộc về cơ quan nào? Ở đây, rõ ràng trong giai đoạn điều tra, Cơ quan điều tra thu thập chứng cứ để chứng minh tội phạm và người phạm tội, còn buộc tội bị can trước tòa là chức năng của cơ quan làm nhiệm vụ công tố trước tòa (Viện kiểm sát).
Nếu xem xét nhiệm vụ thì Cơ quan điều tra, cơ quan Công tố là hai loại cơ quan khác nhau tồn tại độc lập, được tổ chức khác nhau và hoạt động cũng khác nhau. Tuy nhiên, nếu đi từ quan điểm hệ thống xem xét chức năng trung tâm thì hai cơ quan này đều hướng tới mục đích là chứng minh tội phạm và người phạm tội, buộc tội bị can, bị cáo (công tố) hay nói cách chính xác hơn chức năng công tố là chức năng trung tâm của Cơ quan điều tra và cơ quan làm nhiệm vụ công tố trước tòa.