Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THUẾ NHẬP KHẨU VÀ BIỆN PHÁP PHÁP LÝ CHỐNG THẤT THU THUẾ NHẬP KHẨU 1. Những vấn đề lý luận về thuế nhập khẩu 1. Khái niệm và đặc điểm của thuế nhập khẩu Theo quan niệm chung, thuế là khoản đóng góp bắt buộc bằng tiền mà các tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ phải thực hiện đối với Nhà nước để cung cấp nguồn tài chính cho Nhà nước thực hiện chức năng của mình. Nhà nước đặt ra nhiều sắc thuế khác nhau áp dụng đối với từng lĩnh vực từng đối tượng, trong đó có thuế nhập khẩu.
Trong cấu trúc hệ thống thuế ở mỗi quốc gia, thuế nhập khẩu có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng đặc biệt khi hoạt động buôn bán trao đổi hàng hoá giữa các quốc gia ngày càng phát triển. Có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm thuế nhập khẩu, tùy thuộc vào từng góc độ tiếp cận. Xét về phương diện kinh tế, thuế nhập khẩu là khoản đóng góp bằng tiền của tổ chức, cá nhân vào ngân sách Nhà nước theo quy định của pháp luật, khi họ có hành vi nhập khẩu hàng hóa qua biên giới quốc gia. Với cách tiếp cận này, thuế nhập khẩu được hiểu như là một quan hệ phân phối các nguồn lực tài chính, phát sinh giữa các chủ thể là tổ chức, cá nhân nộp thuế với người thu thuế là Nhà nước.
Thuế nhập khẩu được sử dụng như một đòn bẩy kinh tế để Nhà nước điều tiết quá trình sản xuất, tiêu dùng trong phạm vi quốc gia và gián tiếp chi phối hoạt động kinh tế quốc tế [57, tr. Xét về phương diện pháp lí, thuế nhập khẩu là quan hệ pháp luật phát sinh giữa tổ chức, cá nhân (người nộp thuế) và Nhà nước (người thu thuế) về việc tạo lập và thực hiện quyền, nghĩa vụ cho các bên trong quá trình hành thu thuế nhập khẩu. Quan hệ pháp luật này có cơ sở pháp lý là các quy định pháp luật thuế nhập khẩu mà hậu quả pháp lí chủ yếu là làm phát sinh quyền thu 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuế cho Nhà nước và nghĩa vụ đóng thuế của các tổ chức, cá nhân. Với cách tiếp cận này, ta thấy rõ hơn bản chất của thuế nói chung và thuế nhập khẩu nói riêng, thực chất là quyết định hành chính đơn phương của quốc gia đối với người nộp thuế.
Qua đây, Nhà nước sẽ có những chính sách thuế nhập khẩu phù hợp hơn với quyền lợi của Nhà nước và người đóng thuế, giữa các quốc gia trong quan hệ kinh tế [57, tr. Theo quy định tại Điều 1 Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2005 thì thuế nhập khẩu có thể hiểu là loại thuế đánh vào hàng hóa được nhập khẩu qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam; hàng hóa mua bán, trao đổi của cư dân biên giới và hàng hóa mua bán, trao đổi khác được coi là hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Xét về phương diện lý thuyết, ngoài những đặc điểm chung của thuế thì thuế nhập khẩu còn có một số đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, thuế nhập khẩu có đối tượng chịu thuế là các hàng hóa được phép vận chuyển qua biên giới. Khái niệm “hàng hóa” là đối tượng chịu thuế nhập khẩu bao gồm các tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng được phép lưu thông trên thị trường bằng cách chuyển vào hoặc chuyển ra khỏi biên giới của một nước.
Các loại hàng hóa vô hình như phần mềm, dịch vụ tuy được xuất, nhập khẩu trên thực tế giữa các nước nhưng hầu như pháp luật về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu của các quốc gia đều không quy định đó là đối tượng chịu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Nguyên nhân chủ yếu là do sự khó kiểm soát của Nhà nước đối với hành vi xuất, nhập khẩu loại hàng hóa vô hình này [57, tr. Thứ hai, thuế nhập khẩu không hoàn toàn là thuế trực thu hoặc thuế gián thu. Điều này thể hiện ở chỗ, nếu nhà nhập khẩu nộp thuế nhập khẩu và tự tiêu dùng số hàng hóa nhập khẩu đó chứ không bán ra thì khoản thuế nhập khẩu đã nộp có tính chất là thuế trực thu.
Còn nếu nhà nhập khẩu đã nộp xong thuế nhập khẩu và bán lại số hàng hóa đó cho người khác thì số tiền thuế nhập 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khẩu đã nộp có xu hướng chuyển sang cho người mua hàng chịu, vì vậy khoản thuế nhập khẩu đã nộp có tính chất là thuế gián thu [57, tr. Thứ ba, thuế nhập khẩu gắn liền với hoạt động kinh tế đối ngoại của mỗi quốc gia trong từng thời kỳ. Thuế nhập khẩu là công cụ góp phần thực hiện vai trò quản lý, kiểm soát hoạt động ngoại thương và bảo hộ sản xuất trong nước. Chức năng này của thuế nhập khẩu thể hiện sự khác biệt căn bản với các loại thuế nội địa khác như thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập… Tuy nhiên, quá trình hội nhập thế giới và tự do hóa thương mại ngày càng phát triển, nên chức năng bảo hộ sản xuất trong nước của thuế nhập khẩu ngày càng mờ nhạt.
Do đó, ranh giới để phân biệt giữa thuế nhập khẩu và thuế nội địa sẽ trở nên rất mong manh, thậm chí có thể không còn tồn tại khi mà tự do hóa thương mại hoàn toàn trên thế giới [57, tr. Vai trò của thuế nhập khẩu Lịch sử phát triển của ngành ngoại thương đã chứng minh rằng thuế nói chung và thuế nhập khẩu nói riêng có vai trò rất quan trọng đối với Nhà nước và nền kinh tế cũng như các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Vai trò này được thể hiện ở những khía cạnh cơ bản sau đây: Thứ nhất, thuế nhập khẩu là công cụ tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước hàng năm. Thuế luôn là nguồn thu chính và quan trọng nhất của ngân sách Nhà nước trong bất kỳ quốc gia nào.
Tuy nhiên, tùy thuộc vào mỗi thời kỳ phát triển kinh tế mà mỗi quốc gia có những chính sách thuế quan khác nhau. Trong cơ cấu thuế, thuế nhập khẩu có đặc trưng là đánh vào các hàng hóa nhập khẩu. Chính vì vậy, với các nước phát triển có kim ngạch nhập khẩu thấp thì nguồn thu từ thuế nhập khẩu chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng thu ngân sách Nhà nước. Đối với các nước đang phát triển nói chung và ở nước ta nói riêng, thuế nhập khẩu luôn chiếm một tỉ trọng đáng kể trong tổng thu ngân sách Nhà nước.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Qua các số liệu thống kê sau, ta có thể thấy thuế nhập khẩu đóng góp rất lớn vào ngân sách Nhà nước hàng năm ở Việt Nam: Biểu đồ 1.1: Mức độ đóng góp vào ngân sách Nhà nước từ hoạt động xuất nhập khẩu (Nguồn: Bộ Tài chính (2009 – 2013), Công khai số liệu quyết toán ngân sách nhà nước; trang web http://www. Nhìn vào Biểu đồ 1.1 trên, chúng ta thấy mức độ đóng góp vào ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu luôn chiếm trên 10%, có những năm đạt tới 16,51% (năm 2009), thấp nhất là năm 2012 cũng đạt tới 10,34%. Mặc dù có những thay đổi nhưng nguồn thu từ thuế nhập khẩu luôn đóng góp một phần đáng kể vào ngân sách Nhà nước. Ta thấy mức độ đóng góp vào ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu có giảm dần qua các năm.
Nguyên nhân của thực trạng này là do sự phát triển của các nguồn thu ngân sách Nhà nước khác chứ không phải thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu bị giảm. Ngược lại, ta có thể thấy mức độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu qua biểu đồ sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 300 250 200 Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 150 Kim ngạch xuất khẩu Kim ngạch nhập khẩu 100 50 0 2009 2010 2011 2012 2013 Biểu đồ 1.2: Kim ngạch xuất nhập khẩu (đơn vị: tỷ USD) (Nguồn: Thống kê Hải quan (2009 – 2013), Tình hình xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam; website: www. Vậy, qua đây ta có thể thấy vai trò đóng góp vào ngân sách Nhà nước của thuế nhập khẩu, đặc biệt với tình hình kinh tế nước ta đang có nhu cầu nhập khẩu lớn. Thứ hai, thuế nhập khẩu góp phần bảo hộ sản xuất trong nước và khuyến khích sản xuất trong nước.
Thuế nhập khẩu đánh vào các hàng hóa nhập khẩu và được cấu thành trong giá cả của hàng hóa đó nên thuế nhập khẩu có vai trò đặc thù là bảo hộ nền sản xuất trong nước, chống lại xu hướng cạnh tranh không cân sức giữa hàng hóa nội địa và hàng ngoại nhập. Cụ thể là, hàng hóa nhập khẩu do bị đánh thuế nhập khẩu nên giá cả trên thị trường nước nhập khẩu sẽ tăng lên. Trong khi đó, giá của hàng hóa trong nước thường thấp hơn do không phải chịu thuế nhập khẩu hoặc chỉ chịu phần thuế nhập khẩu cho nguyên liệu đầu vào. Vì vậy, hàng hóa trong nước có sức cạnh tranh lớn hơn hàng ngoại nhập.
Bên cạnh đó, việc đánh thuế nhập khẩu thấp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối với một số mặt hàng như máy móc, tư liệu, thiết bị sản xuất… là những hàng hóa tác động trực tiếp đến đầu vào quá trình sản xuất giúp cho doanh nghiệp sản xuất trong nước có điều kiện đổi mới công nghệ, giảm giá thành, nâng cao chất lượng sản phẩm, nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa sản xuất trong nước. Tóm lại, thuế nhập khẩu tạo ra một môi trường sản xuất, kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp trong nước, đồng thời là bước đệm để các doanh nghiệp trong nước nâng cao khả năng cạnh tranh khi bước vào thị trường quốc tế [1, tr. Đối với Việt Nam - một nền kinh tế còn đang phát triển, các doanh nghiệp trong nước còn non trẻ do vậy việc bảo hộ sản xuất là rất cần thiết. Tuy nhiên, ta cần phải khẳng định, Việt Nam không lấy chính sách bảo hộ làm chiến lược phát triển lâu dài.
Chúng ta có chính sách bảo hộ ở từng thời kỳ, ở từng vùng và từng ngành nghề khác nhau. Mục đích chính của bảo hộ tạo cơ sở cho các doanh nghiệp trong nước có thời gian để học hỏi kinh nghiệm, tiếp thu khoa học công nghệ của nước ngoài, cải thiện tình hình sản xuất, nâng cao khả năng cạnh tranh. Trong giai đoạn hiện nay, chúng ta bảo hộ ở những lĩnh vực cần thiết, mũi nhọn đặc biệt cần sự hỗ trợ của Nhà nước và việc bảo hộ cũng chỉ trong một thời hạn nhất định. Mục tiêu cuối cùng của Việt Nam vẫn là tiến tới hội nhập kinh tế quốc tế, tự do hóa thương mại.